Byltyr tamyz aıynda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken kezekti bir brıfıng bizdi eleń etkizdi. Bul – 26 maýsym men 2 shilde aralyǵynda Ispanııanyń Malaga qalasynda XXI Dúnıejúzilik sporttyq transplant-oıyndaryna qatysqan qazaqstandyqtardyń altyn medal alǵany jaıyndaǵy jańalyq edi.
22 jasynda aýyr halde Shymkent qalasynan Astanadaǵy Ulttyq kardıohırýrgııa ortalyǵyna sanıtarlyq avıasııamen jetkizilgen Gúlmıra Smaıylovanyń jaqyndary sol bir úmit pen úreıge toly kúnderde donor bergen júrekpen Gúlmıranyń bolashaqta chempıon bolatynynan habarsyz edi. Ony dárigerler de, Gúlmıranyń ózi de bilgen joq.
Bul oıyndarǵa Qazaqstannan tutas komanda barypty. Túrli organdaryn aýystyrǵan 6 adamnan turatyn sportshylar tek el sportynyń ǵana emes, medısınasynyń da namysyn qorǵady deýge saıatyndaı. Donordan úsheýi – júrek, úsheýi – búırek almasqan Jánibek Ospanov, Gúlmıra Smaıylova, Ashat Qalıkeshov, Erjan Muhamadıev, Jetkinshek Nurov, Apreshan Hovdahan Malagada Qazaqstannyń atynan shyǵyp, Gúlmıra altynnan alqa taǵyp, Ánurandy oınatyp, Týymyzdy kókke kóterdi.
Ras, otandyq medısınanyń áleýeti nyǵaıa túsýde, donordan organ alyp salý buryn sheteldik dárigerlerdiń ǵana enshisindeı, aq jeleńdi qazaqtyń mańdaıyna buıyrmaǵandaı kórinetin edi. Qazir transplantasııalaý jolǵa qoıyldy, bir problema sheshildi, alaıda organ almasqannan keıingi ómir qandaı? Transplantanttyń da, resıpıenttiń de aldynda densaýlyǵyna qatysty máselelermen birge qandaı áleýmettik problemalar týady, olardy sansyratyp san oıǵa jetelep, uıqysyn buzatyn qandaı sheshilmeı jatqan qıyn túıinder bar eken? Bir ókinishtisi, bul qazaq qoǵamyn tolǵandyra qoımaǵan nemese áli mán bere almaı jatqan baǵyt ekenin aıtqan jón.
2012 jyldyń 6 tamyzynda Qazaqstan medısınasynda alǵash ret mıy jumysyn toqtatqan adamnyń júregi basqa bireýge donor bolǵany este. Mıyna qan quıylyp, aýrýhanaǵa túsken 46 jastaǵy áıeldiń júregi balasy Igor Vorotnıkovtyń kelisim berýimen Qostanaı oblysy Rýdnyı qalasynyń 38 jastaǵy turǵyny Jánibek Ospanovqa salynǵanynan barsha qazaqstandyq habardar boldy. Endi sol Jánibek transplant-oıynǵa qatysyp júr. Nátıjesiz de emes, 2017 jyly Polshanyń Zamoss qalasynda jeńil atletıka, sýda júzý, ústel tennısi, darts boıynsha halyqaralyq týrnırge qatysyp 50 metrge júzýden kúmis júlde jáne ústel tennısinen úshinshi oryn ıelendi.
Jánibekten aǵzadaǵy organ almasqannan keıingi ómiri jaıynda surap, áńgimege tarttyq. Birinshiden, organ aýystyrýdy qajet etetin adam óziniń kúndelikti júrisinen jańylady, qoǵam tynysynan ysyrylýǵa májbúr, deıdi Jánibek. Ol osyǵan deıin atqaryp kelgen isterin, dıplom alǵan mamandyǵy boıynsha jumysyn da atqara almaı qalady. Áýeli qajetti organ úshin kezekke turyp, eki kózi tórt bolyp kútedi. Birneshe ret tabyldy dep teksergenniń ózinde sáıkes kelmeı qalyp, taýy shaǵylady. Donor tabylmaı o dúnıege ketip jatqandar qanshama?!
Ekinshiden, qudaı jarylqap aǵza almasqannan keıin de tolyp jatqan medısınalyq jáne áleýmettik máseleler aldyńnan shyǵady. Boıyńa dáriger salyp bergen júrek, búırek, baýyr qansha sáıkesse de, Qudaı o basta basqa adamǵa bergendikten ol seniń aǵzań úshin bóten. Al jaratylysty aldaý qıyn. Sondyqtan jańa salǵan organdy bótensip, ıterip tastamas úshin ımmýndyq júıeni álsiretetin preparattar qabyldaýǵa májbúrsiń. Immýndyq júıeniń álsireýi degen sóz – jańa týǵan jas sábıden ári ne bolsa sonymen tipti el shetindegi bir aýrýdyń vırýsynyń jolynda kezdeısoq júrip ótseń, oǵan qarsy turatyn qabiletiń joqtyǵynan aýyryp qalasyn. Úshinshiden, jańaǵy ımmýnodepressıvti dárilerdi dáriger belgilegen ýaqytynda buljytpaı qabyldap otyrý kerek. Memlekettiń qamqorlyǵy arqasynda tegin beriletin osy preparattarmen qamtamasyz etýde kesteden bir aýytqý bolsa, ómirińiz qaıtadan qyl ústinde. О́kinishtisi, mundaı jaǵdaılar jıi kezdesedi.
Jánibektiń áńgimesi ústinde oıyma bir oqıǵa túsken. Anasyna baýyr transplantasııasy jasalǵan áriptesimniń birde «apamnyń «sellsept» atalatyn ımmýndyq júıeni álsiretetin dárisi taýsylýǵa taıaý» dep janushyryp, qala kezip ketkenin kórgenmin. Tártip boıynsha dári taýsylardan 10 kún buryn dárihanamen habarlasqanmen qajet preparat túser emes. 6 kún, 5 kún... 2 kún qaldy. Qysylǵan áriptesim endi qaıtemin dep, anasyna operasııa jasaǵan aýrýhananyń bólimshesine habarlasty. Osylaı da osylaı, erteń isher dári joq, sizder maǵan senip qaryzǵa bere turyńyzdar, al men dárini alǵanda sanap turyp ákelip ótkizemin, dep. Amal joq, dári bolmasa ne kútetinin anyq biletin dárigerler ózderi bir ret ómir syılaǵan jannyń qaıta demin úzsin be, qolhatpen dári bergen.
– Tórtinshiden, deıdi áńgimesin jalǵaǵan Jánibek – úlken problema biz tárizdi jandardy qaıtadan áleýmettendirý máselesi. Joǵaryda aıtqandaı, ol burynǵy kásibin jalǵastyra almaıdy. Mamandyq aýystyrýy qajet. Bul jerde memleket tarapynan olardy qaıta mamandandandyrýǵa kómek qajet. Besinshiden, bizder shyn máninde memleketke qaryzdar janbyz. Jerdi basyp júrgenimizge, bala-shaǵa, týǵan-týys, jora-joldas arasynda júrýimiz birinshi Allanyń, ekinshi kvota berý arqyly operasııa shyǵynyn tolyq kótergen, kúndelikti qajetti dárimizdi bergen memlekettiń arqasy. Bizdiń de Otanymyzǵa bir paıdamyz, jaqsylyǵymyz tıse deımiz.
Mysaly, men tóraǵalyq etetin «О́mir tynysy» atty transplantasııa jasalǵan adamdardy ońaltý jónindegi qoǵamdyq uıym aınalysatyn jumystyń biri – sportty nasıhattaý. О́mirimizdiń dárige baılanǵany bolmasa, biz qalyptaǵy adambyz, ómir boıy dári iship, ózin qalypty jaǵdaıda ustaıtyn sozylmaly naýqastar kóp qoı, biz de sondaımyz. Endi úılenip, otbasyly bolyp, bala súıip jatqandary da, burynnan úıli-barandylary da bar. Aıtaıyn degenim, elimizde Ulttyq paralımpıada, sýrdlımpıada komıtetteri bar da, bizde mundaı uıym joq. Alaıda biz Dúnıejúzilik transplant oıynyna qatysyp, jaqsy nátıjege qol jetkizdik. Ispanııadaǵy oıynǵa 3 myńnan astam adam qatysty. Sonyń arasynan qyzymyz altyn júldemen qaıtty. Jalpy, transplantasııa jasalǵan pasıentterge sporttyń paıdaly bolatyny dáleldengen dárigerlerdiń naqty ǵylymı eńbekte ri, zertteýleri bar. Biz sporttyq oıyndarǵa qatysý arqyly bir jaǵynan elimizdegi medısına qaýqaryn kórsetemiz, jetistigin jarııa etemiz, sonymen birge transplantasııany halyqqa túsinikti etýdi nasıhattaımyz.
Osy jerde Jánibekten «Sizder jylda úkimettik emes uıymdar tapsyrys alatyn granttarǵa qatysasyzdar ma? Malagaǵa qandaı qarajatpen qatysyp júrsizder? – dep suradym. – Malagaǵa deısiz be dep kúlgen Jánibek áńgimesin jalǵady. – QHA-nyń XXIV sessııasynda «Sońǵy 4 jylda Qazaqstanda mundaı 847 ota jasalsa, onyń 33-i – júrek almastyrý. Búginde men sııaqty adamdar «О́mir tynysy» dep atalatyn qoǵamdyq uıymǵa toptastyq. Biz tolyqqandy adambyz, oqımyz, jumys isteımiz, bala tárbıeleımiz, sportpen aılanysamyz. Tipti Dúnıejúzilik sporttyq transplant oıyndarǵa da qatysqymyz keledi. Bul biz sııaqty adamdarǵa arnalǵan olımpıadalyq oıyndar. Bizdiń armanymyz – «Máńgilik el» patrıottyq aktisiniń qabyldaný qurmetine oraı, Qazaqstannyń kók baıraǵyn osy oıyndarda jelbiretý» dep sóz sóıledim. Sóıtip Elbasynyń tikeleı qoldaýymen, tapsyrma berýiniń arqasynda jarysqa baryp, jeńispen oraldyq.
Bul 2 jylda bir ótkiziletin oıyn, al alda qaı aqshaǵa baramyz, ol jaǵy belgisiz. О́ıtkeni mınıstrlikte arnaıy lot ta joq qoı. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde «Donorlyqty nasıhattaý» degen bir ǵana lot bar. Oǵan qatyspaımyz, al arnaıy bizdiń toptaǵy adamdar úshin sportty damytý, nasıhattaý esh qarastyrylmaǵan. Transplant oıyndar ótkizetin federasııaǵa álemniń ozyq degen 60 eli múshe. О́ıtkeni transplantasııa jasap, pasıentterdiń odan keıingi qalypty ómirin qamtamasyz etip, reabılıtasııasymen aınalysý ońaı emes. Kóp eldiń qaltasy kótere almaıdy. Keńestik keńistikten shyqqan memleketter ishinen tek Qazaqstannyń ǵana múshe bolyp, bizdiń jarysqa qatysýymyzdyń ózi biraz jaıtty ańǵartady. Qazaqstan medısınasynda áli de tolǵaqty máseleler kóp shyǵar, al biz sonyń biriniń naqty sheshimin tapqanynyń jemisimiz, dálelimiz desek bolady, deıdi ol.
Endigi bir kúrdeli máselede oıymen bólisken «Búırek almastyrǵan jáne gemodıalızdegi pasıentter» qoǵamynyń tóraǵasy Erlan Muhamadıev elimizde máıitten organ alýǵa qoǵamnyń kózqarasy durys emestigin jetkizdi. Sonyń saldarynan Qazaqstan bolashaqta bir búırekti el atanýy múmkin. Sosyn organdy satýǵa zań boıynsha tyıym salynǵan, tek týysqandary ǵana berýi tıis. Al bul zańnama bir otbasynan nemese áýletten bir búırekti eki nemese odan da kóp adamdar bolýy qaýpin týdyrady. Bul – eldik problema. Taǵy bir mańyzdy dúnıe, organ almastyrǵan adamnyń qalypty ómirge kirisýindegi qıyndyq – mamandyq, kásip ózgertýmen birge turǵylyqty jerden kóshýdiń qajettiligi. Bul ásirese aýyl, aýdan turǵyndaryna qatysty másele. О́ıtkeni aýyl feldsheri túgili aýdan dárigerlerine mundaı pasıenttermen jumys júrgizý qıyn. Sebebi pasıenttiń qanynyń quramyna jasalatyn saraptamany kez kelgen oblys ortalyǵyndaǵy aýrýhana jasaı almaıdy. Sondyqtan Astana, Almaty syndy tolymdy zerthanalary bar úlken klınıkalarǵa jiberiledi. Aýyl turǵyny bul rette qalaǵa qonys aýdarýǵa májbúr. Al bas-
pana qaıda? «Qysqasy bas qatyratyn másele kóp, múmkin biz tárizdilerge arnaıy statýs berip, turǵyn úı, páterlermen qamtamasyz etilýde bir jeńildikter qarastyrylýy tıis shyǵar», deıdi E.Muhamadıev.
Gazetimizdiń 16 qańtar kúngi sanynda Batys Qazaqstan oblysyndaǵy tilshimiz Qazybek Quttymuratulynyń «Samuryq qus, qaıdasyń?! nemese búıregin balasyna bergen ata-ana ahýaly» degen tolǵaqty maqalasy jaryq kórdi. Tilshi elimizde óz erkimen donor bolyp, bir búıreginen aıyrylǵan adamdardyń múgedektik boıynsha járdemaqy ala almaıtynyn, onyń ústine ózgege kómektesip, óz aǵzasyn transplantasııa jasaýǵa kelisken jan ol úshin qarjy alatyn bolsa, qylmystyq jazaǵa tartylatynyn jazady.
Ne kerek, organ almasty, ómir jalǵasty, alaıda transplantat pen resıpıent úshin ózderi sheshe almaıtyn túrli máseleler tizbegi shyqty. Sheshimi qaıdan tabylar? Qazaqstan Úkimetiniń nazaryn osy máselelerge aýdara otyra, qoǵam músheleriniń de bul problemalardan tys qalmaýyn surar edik.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
