Mádenı mura: Sarbas aqyn

Sarbas Maıkótuly Jambyl oblysyndaǵy Qordaı aýdanynyń Dolanqara, Mátibulaq eldi meken­deriniń mańaıynda 1849 jyly týyp, 1914 jyly dúnıeden ozǵan. Sarbas laqap aty. Azan shaqyryp qoıylǵan esimi – Tileýli, sary adam bolǵan soń el ony Sarbas atap ketken. Uly júzdiń Dýlat baba­dan taraǵan janys rýynan. Janystyń Qasqaraýy (Jar­lyqamys), odan Oraz, onyń Bó­keninen Satı, Satıdiń Maıkó­tinen ósip-óngen urpaq. Shesheleri ólip, jetim qalǵannan keıin naǵa­shylary Tileýlini alyp ketedi. Aıtýshylarǵa sensek, ol Uly júz aqyndarynyń kóbiniń ustazy bolǵan Qaban jyraýdyń jıeni, Jetisý óńirine tanymal ataqty Kekebaı sheshenniń mektebinen ótip, ony ózine ustaz sanap, jyr-tolǵaýlar aıtý tásilin úırengen. Aqyn bir óleńinde ózin Maıkóttiń 8 ulynyń birimin dep tanystyrady (ol Qojamberliniń úıinde jıylǵan bı-bolystardyń, shonjarlar men baı-manaptardyń aldynda: «Men Maıkóttiń segiz uly­nyń biri edim, Men sendeıdiń bə­rin de Janshyp tastap jer edim. Sha­­qyrtqan soń mynalar, Bul jı­yn­ǵa kep edim», dep jyrlaǵan eken).

Kóz kórgenderdiń áńgimesi bo­ıyn­sha, aqynnyń óleń aıtarda, aıtysty bastarda óz qulaǵyn ózi burap, aıǵaılap baryp bastaı­tyn erekshe ádeti bolǵan. Ol ádetti ol Qaban aqynnan úıre­nedi. «Naǵashym Qaban óz qula­ǵyn buramasa aýzyna óleń túspeıdi eken», deıdi eken Sarbas. Keıinnen Sarbastyń sol ádeti týysy Kenenge kóshken. Aqyn (HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basynda) ózi ósken óńirdegi aqyn-jyraýlarmen (mysaly, Maılyqoja syndy) ilesip, qazaq aýyldaryn, kórshi qyrǵyz elin jastaıynan aralap, el-jurtpen jaqyn tanysyp, jyr aıtyp, ábden ysylyp, talaı kórnekti aqyndarmen aıtysyp, jyr bəsekesine túsken. Ol boıyna ultymyzdyń san túrli asyl qasıetterin jınaqtaǵan daryndy aıtysker ári jyrshy bolǵan.

Bizge jetken týyndylarynyń basym kópshiligi – aıtystary. О́leńderi de az bolmaǵan. Mysaly onyń Sasyqbaı degen sarań baıǵa aıtqan myna óleńi halyq esinde qalypty: «Sasyqbaıda quman joq, Beti-qolyn jýǵan joq. Jamylarǵa kórpe joq, Qoı bastaǵan serke joq. Adal bala týǵan joq, Sarań baıda ıman joq», dep baıdyń minin kózine batyl aıtyp salady. Joldyqara degen qurdasy dıhanshylyqpen aınalysady eken. Sarbasqa bir qap tary bermek bolyp qyrmanǵa qaraı kele jatady. Sonda Sarbas: «Oý, Joldyqara degende, Joldyqara! Mańdaıdan aǵyp turǵan sordy qara! Shildeniń myna aptap ystyǵynda, Kús-kús bolyp jarylǵan qoldy qara!», – deıdi.

Aqyn kóńiline kelgendi jaltarmaı, batyl, tik aıtatyn kisi eken. Bir úlken toıda Sarbas ataqty kisilerdi maqtap, óleń aıtyp, jıylǵan jurtty qyzyqqa batyryp jatady. Sol jerde Aqataı bolys: «Týysqanym-aý, meni de bir maqtamaısyń ba», – depti. Sonda dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip Sarbas: «Maqta deısiń Aqataı neńdi aıtaıyn, Ákeń tentek, shesheń pushyq kimdi aıtaıyn. Qarabaqaı bolys bop shyǵa keldiń, Aqataı óz basyńdy endi aıtaıyn... Baı bolsań árkim áýes toqtyǵyńnan, Kedeı saýyn suraıdy joqtyǵynan. Jaqynnan alys artyq, at beredi, Týysqan bere almaıdy, jat kóredi», – deıdi. Jurt aldynda qysylǵan Aqataı: «Sarbas, myna óleńińdi qoı, soǵymǵa bir bıe al», – depti. Mine, osy saryndy biren-saran qysqa jyrlar, birqaqpaılar el aýzynda saqtalǵan.

Aqyn ər jyldary Qańtarbaı, Erkebaı, Jambyl, Qýandyq, qyrǵyz Qalmyrza syndy belgili aqyndarmen jəne Saýmal, Kúl­zııa, Tursynaı, О́zıpa atty aqyn qyzdarmen jolyǵyp, jyr báse­kesine túsken. Biraq bizge onyń Jam­bylmen, Qýandyqpen, qyrǵyz aqy­ny Qalmyrzamen aıtystary men Saýmal, Kúlzııa, О́zıpa, Tursynaı qyzdarmen aıtysynyń jeke úzindileri ǵana jetken. Sarbastyń ustanǵan dəstúr-úlgisi, ósken ortasynyń yqpaly aıtys­tarymen tanysqanda tam-tumdap baıqalyp otyrady. Ataqtarynan at úrketin aqyn-zamandastarymen kezdesip, olardyń ónerimen jaqyn tanysyp, reti kelip jatsa sóz qaǵysyp, óner saıysyna túsý, sara­lap qarasaq, úlken jetistik. Tip­ti, azýly aqyndardy utyp jatpasa da jeńilýdiń ózi jas talapker úshin ǵanıbet dúnıe, úlken sabaq, este qalatyn asyl ónege bolyp sanalady. Bul jerde, halyq arasynda saqtalyp, bizge jetken «Sarbas pen Qýandyq», «Sarbas pen Jambyl», «Sarbas pen Qalmyrza» aıtystaryn keltirsek te jeterlik.

Sarbas Maıkótulynyń esimin elge keńirek tanytqan Qal­myr­zamen jáne Jambylmen aıtys­tary. Jambylmen aıtysy (kólemi 1000 joldan asatyn jyr joldary el arasynda saqtalyp, 2010 jyly jaryq kórgen «Jambyl Jabaev» kitabyna engen) onyń tvorchestvosynda erekshe oryn alady. О́kinishke qaraı, Sarbas aqynnyń kóp aıtystary men óleń, jyrlary der kezinde jınalmaı, umyt bolǵany jaıynda zertteý eńbekterde aıtylyp júr. Biraq Ulttyq ǵylymı kitaphananyń sırek qorynda «Baıqara moldaǵa», «Joldyqaraǵa», «Aqtaıǵa» aıtqan arnaýlary, «Bilindim talaı elge tilimmenen (óler aldyndaǵy dombyrasymen qoshtasqany)», «Atandym Uly júzdiń Sarbasy (týǵan-týystarmen qoshtasqany)», «Baıshora, qosh-aman bol, əzız aǵam», «Oq jylandaı ysqyrǵan», «Kegimbaıda qumǵan joq», «Elý basy, on basy» sekildi biraz arnaý, tolǵaýlary jınaqtalǵan.

Almatyda 1895 jyly úlken aıtýly jıyn bolǵan. Oǵan barar aldynda Sarbas ta, Jambyl da jáne de basqa shaıyrlardyń úlken əzirlik jasaǵandary anyq. Sebebi Qojamberliniń búkil Jetisýǵa ıgi jaqsylardy, tanymal adamdardy shaqyryp, bastaryn qosatynyn, onda biraz belgili aqyndar shaqyrtylyp, óleń-jyr aıtylyp, aıtys ótetinin jəne aqyndardan kimder shaqyrylǵanyn aldyn ala bilgenderdiń daıyndyqsyz kelýi múmkin emes edi. Oǵan joǵaryda mysalǵa keltirilgen Jambyl aıtqan aıtystyń kirispesindegi myna joldar aıqyn dəlel: «Almaty degen shəride, Jurt jınalyp jatqanda, Qyrbaı, Qojamberli bolystyń, Səskede jetip úıine». Bir aıta ketetin nárse, bir óńirde qatarlas-japsarlas jatqan eldiń ókilderi bolǵandyqtan, Sarbas pen Jambyl buryn kezdespeýi múmkin emes. Kezdesken bolar, biraq, aıtysýdyń səti túspegen sııaqty. Sondyqtan eki aqynnyń osy kezdesýin kezdeısoqtyq dep aıtýǵa tipti bolmas. Aıtys óneriniń dúldúli Jambyl Sarbas aqynmen aıtysynda erkin kósiledi. Oı-qııalǵa sýarylǵan naǵyz tapqyr sózder, aıshyqty, naqyshty oralymdar, gaýhardaı qubylǵan syrly, nurly sózder túngi aspandaǵy sansyz juldyzdardaı tógiledi-aı kelip.

Bizdiń qazaqtyń aıtys ónerinde birin biri izdep júrip aıtysý dəstúri ejelden qalyptasqan. Tym árige ketpeı-aq, HH ǵasyr­dyń alǵashqy shıregine deıin Birjannyń Sarany, Əjektiń Shərip­jamaldy, Tańjaryqtyń Qoıdymdy, Kenenniń Nurılany ədeıi izdep baryp, aıtysqany málim. Talapker qaı aqynmen jyr jarysyna túskisi kelse, sol týraly syrttaı derek jınaqtap, daıarlanyp júretini belgili. Jambyl estelikterinde Qulmambet, Maıkót, Sarbas syndy arqaly aqyndarmen kezdesýdiń oraıyn uzaq kútkeni aıtylady. Shyndyǵynda, ilgeridegi aqyndar tabıǵı daryn-qabileti men ómirden alǵan təjirıbesin ushtastyra otyryp, sheberligi shyńdalyp, óner shyńyna osy men jettim-aý degen ýaqytta ǵana betpe-bet júzdeskenin bilemiz. Sarbastyń aıtysta jıi qoldanatyn ədisteriniń biri – eliniń, jeriniń, ıgi jaqsylarynyń baılyq, saltanatyn dəripteı otyryp, az ataly, əlsiz rýlardan shyqqan aqyndarǵa ses kórsetip, jalyndy, utqyr sózderimen qarsylasynyń betin qaıtarý. Jambylmen aıtysqanda bul təsil erekshe oryn alǵan.

Sarbas Maıkótuly shyǵar­malary beıneleý quraldaryna meılinshe baı, olardyń tanymdyq, taǵylymdyq, əsemdik əseri men estetıkalyq qyzmeti erekshe məndi. Ol – dəstúrli halyq poezııasynyń, halyq danalyǵynyń injý-mar­jandaryn aıryqsha sezimmen talǵap-ekshep óz týyndylaryna sheber qoldana bilgen tapqyr, talantty sóz zergeri. Ol onyń aqyndyq daralyǵy beıneleý quraldaryn shashyratpaı, tyǵyz birlikte, poe­tıkalyq tutastyq qalpynda ıgera alatyn zor qabiletinde jatsa kerek. Rý shejiresi, el basynan ótken qıyn-qystaý kezeńder aqyn poezııasynan árdaıym oryn alyp otyrady. Tarıhı shyndyq kórkemdik shyndyqpen astasyp, tonnyń ishki baýyndaı jymdasyp jatady. Sol arqyly aıtysqa tyń sıpat berip, taqyrypty jańasha túrlendirip, jyr mazmunyn jańǵyrtady. Qazaq halqy men onyń ulan-ǵaıyr dalasynyń ilgeri-bergi tarıhyn, mədenı-rýhanı, əleýmettik-qoǵamdyq ómiri týraly san-sanaly məlimet jınaý, ony este saqtaýdyń ózi mol təjirıbe men asqan daryndylyqty qajet etetini sózsiz. Bul qasıetter Sarbas aqynnyń boıynan tabylady. Aqynnyń artynda qal­ǵan jyrlarymen jáne aıtystarymen tanysa otyryp, onyń boıyn­da sol kezdegi iri aıtys aqyn­darynyń kópshiligine tən ba­tyldyq, jigerlilik, tapqyrlyq, tó­zimdilik syndy asyl qasıetter mol bolǵanyn seziný qıyn emes.

Aıtys ónerinde qaı qarsy­lastan bolsa da qolma-qol jaýap talap etiledi, kóp oılaýǵa ýaqyt tapshy. Árıne keıde qyza-qyza kele oqystan anaıy, turpaıylaý sózder shyǵyp ketýi qalypty jaǵdaı retinde qabyldanǵan. Mundaı sətter talaı qaıym-aıtystarda oryn alǵan. Sarbastyń Qýandyqpen, Jambylmen, О́zıpa, Tursynaı qyzdarmen aıtystarynda osyndaı sóz tirkesteri aragidik kezdesedi. Bul əreket tyńdaýshylardyń kóńil-oıyn kóterip, ózderiniń qasań aıtysymen olardy jalyqtyryp almaý úshin de qoldanylatyn təsildiń biri bolǵanyn aıta ketken jón. Onyń «Sarbas aqynnyń baılardy mazaqtaýy», «Sarbastyń saılaý týraly aıt­qany», «Sar­bas­tyń óleńdegi qosh­tasýy» jyrlary ótkirligimen, ór­nek aıshyqtyǵymen erekshe­lenedi.

Tóskeıde maly, tósekte basy túıisken, enshisi bólinbegen qazaq jáne qyrǵyz halyqtary ejelden-aq aralas-qoralas ómir súrgen. Eki eldiń kóptegen aqyndary toı-jıynda ózara aıtysqa túskeni tarıhtan belgili. Qazaq pen qyrǵyz aqyndarynyń aıtystaryna tán bir erekshelik: qysqa da nusqa sóz jarys­tyrý salty bolǵan. Osyndaı qysqa aıtystardyń biri – qazaq Sar­bas pen qyrǵyz Qalmyrzanyń aıtysy:

Almatynyn boorýnda

Sary nar chóktú bıldıń bı?

Ýzýn agach bashyna

Ak qýs qondý bıldıń bı?

Jer ortasyn mólsher qyp,

Týzak kýrdý bıldıń bı?

Eesız jatkan kóp jylky

Bırın karmap mındıń bı?

– dep kópti kórgen Qalmyrza el basyndaǵy ahýaldy Sarbasqa uqtyrady. Sarbas dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, áriptesine jaýap berýdi bylaı bastaıdy:

«Almatynyń baýyryna

Sary nar shókti degeniń –

Baldyr-buldyr sóılegen,

Adam tilin bilmegen,

Shapanynda jaǵa joq,

Etiginde taǵa joq,

О́ńi sary, kózi kók,

Adam biler sózi joq,

Qala salyp kóshpegen,

Myna bir orys bolmasyn...

Uzyn aǵash basyna

Aq suńqar qondy degeniń –

Qaraǵaıdyń basynda

Aq shynysy bolmasyn.

Jer ortasyn mólsherlep,

Tuzaq qurdy degeniń –

Dúrbimenen qaraǵan,

Shashyla aıtyp sanaǵan,

Bir qısyǵy bolmaǵan,

Telegraf symdar bolmasyn».

Sarbas pen Qalmyrzanyń osy sóz qaǵysýynan aıtystyń máde­nıetin seziný qıyn emes. Bul sóz saıysynda otarshyldyq dáýir ómirge ákelgen jańalyq-ózge­rister aıtylady.

«Ok jylandaı yshkyrgan,

Belıne kylych kystyrgan,

Tórónún ýýlyn janga alyp,

Tóbónú chapkan bıldıń bı? –

Kandyń ýýlyn kosho alyp,

Kabakty chapkan bıldıń bı?»,

– dep jumbaqtaıdy qyrǵyz aqyny Qalmyrza.

«Oq jylandaı ysqyrǵan,

Beline qylysh qystyrǵan,

Tóreniń ulyn qosa ertip,

Tóbeni shapqan degeniń –

Qazaqtan shyqqan Naýryzbaı,

Kenesary bolmasyn.

Hannyń ulyn janǵa alyp,

Qabaqty shapqan degeniń –

Qyrǵyzdan shyqqan Orman han,

Qarabek, Jantaı bolmasyn»,

– dep ilip alyp ketedi ony Sarbas. Qyrǵyz aqyny Kenesary men Naý­ryzbaıdy búlikshil etip kór­setse, Sarbas oǵan múdirmeı bylaı dep jaýap qaıtarady:

«Eki ajdaha bir kelip,

Inge kirdi degeniń –

Dastarqannan dám tatyp,

Bir tósekte bir jatyp,

Bir ıyqqa bas qoıyp,

Inge kirgen jylandaı

Tatý bolǵan bul kúnde

Qazaq, qyrǵyz bolmasyn...».

Aıtys osylaı suraq-jaýap retinde ret-retimen jumbaqtalyp tógile beredi. Shabytqa mingen eki aqyn arǵy-bergi tarıhtan sóz qozǵap, ekeýin qaýmalap otyrǵan qazaq pen qyrǵyzdyń batyrlary men baı-manaptarynyń arqalaryn qozdyrady. Ekeýiniń sóz qaǵysýynda aqyndyq bıik mádenıet saqtalǵan. Kólemi sha­ǵyn bolǵanmen bul aıtysta kóp qyzyqty dúnıe aıtylǵan. Sar­bas pen Qalmyrza arasyndaǵy aıtysqa dástúrli qazaq pen qyr­ǵyz arasyndaǵy kóptegen sóz saıys­tarynyń biri dep qaraý kerek. Tarıhta qyrǵyz aqyndarymen bizdiń Súıinbaı, Jambyl, Maıkót, Kenen jáne de basqa aqyndar arasynda júrekterge jol tapqan qyzyqty aıtystar bolǵany belgili. Sar­basty ózine ustaz sanaǵan Kenen bir toıda bylaı dep ózin tanystyrady: «Týǵaly mundaı jıyn kórmep edim, Men ózim inisi edim Sarbastyń. On úshte el toıy­na aralastym, О́lerde Sarbas aqyn shaqyryp ap, Tapsyrdy óz qolymen dombyrasyn...».

Sarbas aqynnyń tvorchestvosy jaıly málimetter mardymsyz ekenin biz joǵaryda atap óttik. Onyń aqyndyq óneri zertteýshisin kútip tur. Aqynnyń kóp jyrlary, ókinishke qaraı, saqtalmaı umyt bolǵan. Qazirgi zerdeli ádebıettanýshylar men ǵylymı qyz­metkerler aldynda búginderi talaı-talaı kúrdeli mindetter men maqsattar bar ekenin bilemiz. Solaı bola tura múmkinshilik taýyp aqyndyqtyń aıshyqty qudiretin tanytqan, zamanynyń dúldúl aqyny Sarbas Maıkótulynyń eńbekterin barynsha tereńirek zerttep, onyń umyt bolǵan poezııasyn jańǵyrtyp, telegeı teńiz ulttyq ádebıetimizge qosqandary oryndy bolar edi.

 Saǵyndyq ORDABEKOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

TARAZ