Qara altyn naryǵyn qandaı ózgerister kútedi?

Citigroup sarapshylary Brent markaly munaıdyń baǵasy birinshi toqsanda barreline 65 dol­lar bolsa, ekinshi toqsanda 58 dollarǵa deıin tómendeýi múm­kin degen-di. Bul mejeni qor qys­qa merzimdi ýaqytqa jospar­lap otyrǵandyǵyn Bloom­berg agenttigi qostaıdy. Al BMI taratqan aqparatta aǵym­daǵy jyly munaı baǵasy 65-57 dollar aralyǵynda saqtala­tyn­dyǵy aıtylǵan.

Goldman Sachs sarapshylarynyń boljamyna sensek, uzaq merzimdi kelisimsharttardyń azaıýy alpaýyt munaı ón­di­rýshilerdiń kólemdi shekten tys ulǵaıtýymen baılanys­ty. Bloomberg agenttigi 2018 jyl­dyń munaı baǵasyna tikeleı áser etetin faktordy da atap kór­setti. Agenttik aldymen AQSh bul joly taqtatas munaıyn jet­kizýde rekordtyq kór­set­kish orna­typ, tańǵaldyrarlyq ósim kór­setýi bek múmkin ekendigin nazar­ǵa aldy.

Aıta keterligi, Lıvııadaǵy qubyr jarylysynan keıin Brent markaly munaı baǵasy 66 dollardan asyp jyǵylsa, bul rette, tehastyq WTI markaly mu­naı 60 dollardan tómen bolyp otyr. Agenttik eki markanyń ara­syndaǵy aıyrmashylyq eki jylǵa jalǵasýy múmkin deı­di. Londondyq Matilda Capital hedj-fondynyń negizin qalaý­shy Rıchard Fallarton bolsa bıylǵy jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda taqtatas munaıy men kanadalyq munaıdyń úlesi artsa, OPEK óndiristi qystartýy yqtımal dep sanaıdy. Sońǵy úsh jylda munaı baǵasy eń tómengi deńgeıge deıin quldyrady. Al bıylǵa OPEK-tiń boljamy men paıymynyń etek-jeńi ekshelenip qoıylǵan.

Sońǵy ýaqytta geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty shıkizat baǵasynyń qubylýynan paıda kórý maqsatynda qorlar qundy qaǵaz (opsıon) satyp alýmen aınalysýda. Jyl basyndaǵy Brent markaly munaıyna opsıondar 100 dollardan kelgen. Agenttik bul joly da Venesýela, Iran jáne Saýd Arabııasy munaı baǵasyna tikeleı áser etetin elder ekendigin jazypty. Bıyl álem boıynsha munaıǵa degen suranys táýligine 98,63 mln barrel bolýy yqtımal. Onyń ishinde OPEK memleketteri táýligine 30 myń barrel shıkizat óndirse, uıymǵa múshe emes memleketter qara altynǵa degen suranysty táýligine 59,53 mln barrelge deıin arttyrmaq. Negizgi suranys Qytaı, Úndistan, Azııa elderi men Ońtústik jáne Soltústik Amerıka tarapynan bolyp otyr.

Aıta keterligi, Barclays sarap­shy­lary Venesýelada ón­diris táýligine 1,6 mln barrel­ge deıin kemıtindigin, tipti jyl sońynda bul baǵa 1 mln-ǵa deıin tómen­deıtindigin jetkizgen edi.

Svoptyq júıeniń túıtkili de bar

Osydan úsh jyl buryn munaı baǵasy kúrt arzandap ketken tusta OPEK pen basqa da munaı eksporttaýshy memleketter, onyń ishinde Qazaqstan da munaı óndirý kólemin shektegeni belgili. Al byltyr «Qashaǵan» ken orny iske qosylǵannan keıin Qazaqstan munaı óndirý kól­emin birshama arttyrmaq. Osyn­daı jaǵdaıda, ıaǵnı óndirý kóle­miniń artýy kezeńinde, munaı eksporttaýdyń dástúrli joldarymen qatar, jańa balamaly joldar da qarastyrylýy shart. Osy jerde Qazaqstan úshin Iran memleketiniń munaıdy shıkizat almasý, ıaǵnı svop jolymen eksporttaý múmkindigin qaıta bastaý usynysy mańyzdy bolyp tur.

Aıta keterligi, segiz jyl­dyq úzilisten keıin Iran svop júıesi arqyly Kaspıı teńizin­degi munaı saýdasyn qaıta bas­taǵan. Búginde Kaspıı mańy elderi – Túrikmenstan men Qazaq­stannan munaı jetki­zilýde. Atap ótilgendeı, Iran kórshi eldermen munaı boıynsha svop-operasııalardy qaıta jańǵyrtqan 2017 jyldyń tamyzynan beri svop arqyly 2,2 mln barrel munaı alǵan. Qara al­tyn Neka qalasyndaǵy Soltús­tik termınalynan jetkizilgen. Iran munaı termınal­dary kom­panııasy Kaspıı teńizimen alǵan shıkizatty Tegeran men Tebrızdegi munaı óńdeý zaýyttaryna jóneltedi.

Svoptyq júıe arqyly qan­daı utymdy tustardy bas­shy­lyqqa alýǵa bolady? Iran­ǵa bul tusta qandaı paıda bar? Osy syndy beli búkir suraq­tar­­dyń jaýabyn ekonomıka ǵy­lym­­­darynyń kandıdaty Sa­par­baı Dosjanuly aıqyndap berdi.

– Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń valıýtalyq resýrstarynyń negizigi bóligi munaı-gaz ónim­deriniń eksportynan túsedi. Jalpy, eksporttyq áleýettiń 60-65 paıyzyn munaı-gaz ónim­deri quraıdy. Sońǵy jyl­dardaǵy shıkizat óndirýdiń eń joǵary kórsetkishi retinde 2014 jylǵy kórsetilgen 82 mln tonna dep eseptesek, osy kólemniń tek 14 mln tonnaǵa jýyǵyn ǵana ózimizde qaıta óńdep, al 67-68 mln tonna munaıdy taza eksporttaımyz. Al óndiristi arttyrýda svoptyq júıeniń utymdy tustary barshylyq.

Iran memleketiniń usyny­sy­nyń mazmuny mynadaı, Qazaqstan munaıdy tankerlermen Kaspıı teńizi arqyly Irannyń soltústiginde ornalas­qan Neka portyna jetkizedi. Ol jerden munaı Tegeran jáne Tebrızge, ıaǵnı Irannyń sol­tús­tiginde ornalasqan muna­ıdy qaıta óńdeý zaýyttaryna ji­beriledi. Al Qazaqstanǵa Iran­­nyń munaı kenishteri orn­alas­qan Parsy shyǵanaǵynda ón­dirilgen munaı beriledi. Bul mu­naıdy Qazaqstan Úndistan jáne Afrıkanyń shyǵys ja­ǵyn­da or­na­lasqan memleket­ter­ge eksporttaýyna múmkin­dik týady,– deıdi ekonomıst S.Dosjanuly.

 Bul usynystyń Qazaqstan úshin tıimdiligin ol eń aldymen munaı eksporttaýdyń jańa baǵytynyń ashylýymen túsin­diredi. Iаǵnı tasymaldaýdy ár­taraptandyrý saıasatyn qol­daný múmkin bolyp otyr.

– Qazirgi tańda Qazaqstan dás­túrli eksporttaý joldaryn qoldanyp keledi. Birinshiden, Reseıdiń Novorossıısk qalasy, ekinshiden, Qytaı jáne Baký – Tbılısı – Djeıhan baǵyty. Túrkııada ornalasqan Djeı­han porty arqyly Eýropaǵa munaıdy eksporttaý jaqsy baǵyt bolǵanymen, úsh memleket arqy­ly ótken qubyr jolynyń ózindik qıyn­dyqtary da bar. Bul rette tankerge bir ret júkteý ornyna Bakýde bir, Djeıhanda eki ret júkteý shyǵyndary da bar. Al Novorossıısk men Qytaı baǵyty senimdi eksporttaý joly bolyp otyr.

Munaı svopynyń taǵy da bir tıim­diligi – tasymaldaý shy­ǵyndarynyń azaıýy. Bizdiń teńiz jáne muhıt tasymaldaý joldarynan alys, geografııalyq tıimsiz ornalasqandyǵymyzdan, Iran tikeleı Parsy shyǵanaǵyna shyǵýǵa múmkindik beredi.

Iranmen svop arqyly munaı eksporttaýdyń ózindik qıyn­shylyqtary da joq emes. Birin­shiden, Iran da Reseı sııaqty AQSh pen Eýropa elderiniń sank­sııasy astynda. Al bizdegi negizgi munaı óndirýshiler Batys kom­panııalary. Olar Iran arqy­ly jumys isteýge onsha­lyq­ty qulyqty bolmaýy da múmkin. Ekin­shi­den, Qazaqstanda óndirilip jatqan munaıǵa ınvestısııa jasaǵan kompanııalar, negizinen óz elderine eks­port jasaıdy. Iаǵnı satyp alýshylary jetkilikti. Al tek «QazMunaıGaz» AQ óndi­rip jat­qan munaıdy Iranǵa eks­porttaǵannan, óz munaıy­myz­dy qaıta óńdeý zaýytyna shıkizat retinde paıdalaný tıimdi bolmaq. Úshinshiden, Parsy shyǵanaǵyndaǵy óte shı­lenisken geosaıası jaǵdaı men básekelestikti de eskerý kerek bolady. Bul baǵa saıasatyna qıyndyq týdyrýy múmkin. Má­se­len, eksportty saqtandyrý shy­ǵynynyń ulǵaıýy yqtımal, – dedi ekonomıst.

Jalpy, svop operasııalary álemde keń qolanylǵanymen, kóp jaǵdaılarda bul geosaıası sheshimderdiń quralyna aınalyp turǵandyǵyn aıtqan Saparbaı Dosjanuly bul máse­leni bizdegi jaǵ­daımen sáı­kes­t­endirdi. Qazaqstan úshin Pav­lodar MО́Z-ine Reseı mu­naıyn qoldanǵan tıimdi. Degen­­men uzaq stra­tegııalyq turaq­ty­lyq­ty qamtamasyz etý úshin biz bul zaýytqa óz munaıymyzdy jet­kizý jolyn qarastyrýdy umyt­paýymyz kerek. Bul másele gaz­ben soltús­tik óńirlerdi qam­ta­masyz etý kezinde aıqyn baı­qaldy. Asta­naǵa Orynbor gazyn alyp kelý ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi bolatyn, biraq baǵa men senimdi qamtamasyz etý máselesi basqa el qolynda bolady. Ýkraına mysaly kóptiń kózin ashty. Qanshalyq shyǵyndy bolmasyn, báribir óz gazymyzdy Astanaǵa jáne basqa da soltús­tik óńirlerge jetkizý qa­jet­­ti­gin túsindik. Dál solaı Iranmen mu­naı almasý úrdisin de tereń tal­daýlar jasaı otyryp sheshim qabyldaý qajet, dedi sarapshy.

Bıylǵy meje – 87 mln tonna

Taıaýda Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev Qazaqstanda 2018 jylǵy munaı óndirý kólemi 87 mln tonna bolatyndy­ǵan aıtqan. О́tken jyly 86,2 mln tonna munaı óndirilip, ósim 2016 jylǵy deńgeıden 105 pa­ıyzǵa joǵarylaǵan. 2017 jyl­dyń munaı óndirý kóleminiń ósi­mi «Qashaǵan», «Teńiz» jáne «Qarashyǵanaq» ken oryn­daryn­daǵy turaqty eselenýmen tyǵyz baılanysty. Al bıylǵy jyly da negizgi ósim «Qashaǵan» esebinen bolady dep kútilýde. «Qashaǵannan» munaı óndirý jospary 11 mln ton­nany quraıdy. Esesine Qyzyl­orda men Aqtóbe oblys­taryndaǵy kenishterde óndiris kólemi tómendeýi múmkin. Oǵan atalǵan ken oryndarynyń tabıǵı tozýy men ázirlemeler kezeńiniń kesh bastalýy sebep. Aıta keterligi, 2017 jyly Qazaq­stan 26,6 mlrd dollarǵa mu­naı satqan. Shetelderge satyl­ǵan munaı kólemi 2016 jyl­men salystyrǵanda byltyr 37,8 paıyzǵa ósken.

Statıstıka komıteti máli­met­teri boıynsha, búginde Qazaq­stan munaıyn eń kóp satyp alýshy Italııa bolyp otyr. Bul el ótken jyly Qazaqstannan 8,4 mlrd dollarǵa munaı alǵan jáne Italııaǵa eksport bir jylda 21,3 paıyzǵa ósken. Bul tizimniń qatarynda Gollandııa (3,6 mlrd dollar), Shveısarııa (2,6 mlrd dollar), Fransııa (2,8 mlrd dollar), Ispanııa (1,4 mlrd dollar), Grekııa (799,6 mln dollar), Rýmynııa (878,7 mln dollar), Qytaı (853,4 mln dollar), Portýgalııa (595,9 mln dollar), Horvatııa (288,7 mln dollar), Koreıa (955,9 mln dollar) jáne Úndistan (619 mln dollar) bar.

Qazirgi ýaqytta Memleket basshy­synyń tapsyrmasyna sáıkes, tórtinshi munaı óń­deý zaýytynyń quryly­sy­na qatysty másele pysyq­ta­lyp jatyr. Energetıka mı­nıstr­liginiń basshyly­ǵymen «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy 2018 jyldyń ekinshi jartyjyl­dyǵynda tórtinshi munaı óńdeý zaýytynyń aldyn ala tehnıkalyq-ekonomıkalyq ne­giz­­demesin ázirlemek. Sol ýaqytta qu­ry­­lystyń júrgizilý múmkindigi, ornalasatyn orny jáne zaýyttyń qýaty týraly naq­ty sheshim qabyldanady. Ar­naıy júr­gizilgen sarap­tamanyń qorytyndysy boıynsha, benzınge 2021-2023 jyldar aralyǵynda, dızel otynyna 2023 jyly jáne avıakerosınge 2026 jyldan keıin tapshylyq bolmaıdy dep kútilýde.

Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»