Qazanǵap bı

Qazanǵap Satybaldyuly (1771-1856 jj.) qazaqtyń ataqty ba­tyry básentıin Malaısarynyń úzeńgiles dosy Baıdaýlet batyr­dyń shóberesi (keıbir derekter boıynsha – nemeresi), básentıin eliniń tóbe bıi, bolǵan adam.

1843-1848 jyldar aralyǵynda Qazanǵap bı Baıanaýyl okrýginiń aǵa sultany bolǵan. 1820 jyldary Orta júz qazaqtarynyń je­rinde alǵashqy okrýgter quryla bastaǵanda Qazanǵap Saty­baldy­uly derbes Baıanaýyl ok­rýgin qurý úshin kóp eńbek sińiredi.

Aǵa sultan qyzmetin atqaryp júrgeninde jergilikti Om­by ákim­shiliginiń aldynda qa­zaq­tardyń qamyn jep, múddesin qorǵaǵan. Mysaly, básentıinder kazak ás­ker­­leriniń úlesindegi jerge mal jiberip, 29 myń sotyq jerdiń shóbine zııan keltirgendikten kazak áskeriniń Korıakovskıı, Vydrın sııaqty ókilderi qazaqtardan aıyp shyǵynyn tolyq tóleýdi talap etken. Osyndaı jaǵ­­­­daıd­a aǵa sultan Qazanǵap Om­byǵa baryp, qazaqtardy kóp aıyp tóleýden qutqarǵan eken.

Patsha ókimetine de bılik basynda eki jaqqa da jaǵymdy, ymyrashyl, qoǵamdaǵy bedeli joǵary adamnyń bolǵany qo­laıly. Orys derektemelerinde Qazanǵap Satybaldyulynyń bol­mysyn aıqyndaıtyn «parasatty, adal, shynshyl azamat» degen málimetter kezdesedi. Mysaly, Abaı­dyń ákesi, 1849-1852 jyldary Qarqaraly okrýgin basqarǵan Qu­nan­baı О́skenbaıuly Qazanǵap Satybaldyulynyń úıine jıi toq­tap, syıly qonaǵy, syrlas joldasy bolǵan.

Qazanǵap bıdiń mal sharýashy­ly­ǵy jáne egin sharýashylyǵymen aına­lysqan iri kásipker halyqqa janashyr, demeýshi bolǵanyn tarıhı derekter aıǵaqtaıdy. Mysaly, Qazanǵap Satybaldyuly 1843 jyly dýanbasy bolǵan soń qyzmetin dýanǵa meshit saldyrýdan bastaǵan. Oǵan molda retinde tatar Ǵabdýlǵafar esimdi azamatty taǵaıyndaǵan. Osy moldamen birge erip kelgen Ramazan degen tatar jigitin Qazanǵap qo­lynan ustap, saýda-sattyǵyn júr­gizetin kómekshi etken. Ol qam­qorshysynyń tapsyrmasy boıynsha búkil Sibirdi, Irbit, basqa da iri jármeńkelerdi aralap, saýda-sattyq júrgizgen. Aqsý qalasynyń turǵyny Jambyl Qaıyrbekov pen Qyzyljar aýylynda turatyn Qarataı Júkenovtiń málimetteri boıynsha, Qazanǵap bı qazirgi Pavlodar oblysynyń Lenın ken­tinde medrese salǵyzyp qa­zaq jastarynyń bilim alýyna qol­ǵabys tıgizgen eken.

1856 jyly Qazanǵap Saty­baldyuly qaıtys bolǵannan keıin Ramazan Qyzyljar, Omby qalalarynan kúıdirilgen qyzyl kirpishter men aq mármár tastar alǵyzyp, basyna aq kúmbezdi kesene turǵyzyp, mármárdan es­kertkish ornatqan. Ke­ńes óki­meti kezinde Qazanǵap kese­nesi buzylyp, kirpishteri aýyl­daǵy fer­malarǵa jumsalǵan. Keıin­nen Ramazannyń nemeresi Abdýl­fattah Ramazanov Pavlodar qa­la­syndaǵy Álkeı Marǵulan kóshesinde Qazanǵap bıge arnap me­shit salǵyzǵan.

Qazanǵap Satybaldyulynyń ataq-sheni men marapattalǵan bel­gi-syılyqtary jóninde aıtar bolsaq, ol Sibir qazaqtarynyń ishinde birinshi bolyp Sankt-Peterbýrg qalasynda aq patsha­nyń qabyldaýynda bolǵan  jáne sol jyly starshyn shenin alyp, oǵan jyl saıyn 50 som aqsha aılyq taǵaıyndalǵan. 1810 jyly kapıtan shenin, 1817 jyly shtab-ofıser  shenin, 1833 jyly maıor ataǵyn, 1838 jyly 300 som kúmis aqsha, 1842 jyly Vladımır lentasyna taǵylǵan altyn medal, 1844 jyly altynmen aptalǵan kúmis bokaldy ıelengen.

Qazanǵap bıdiń esimimen baı­­­­la­nysty jer ataýlaryna qa­tysty aıtsaq, «Qazanǵaptyń asýy», «Qazanǵaptyń qoralary» de­gen jerler bar. Sondaı-aq­ Qa­zanǵaptyń jaılaýy Shu­­­­ryq­ sordyń mańy bolsa, qys­ta­ýy­ Korıakov stanısasynan 12 shaqy­rym Baýyrtas atalǵan jerde de­gen málimet saqtalǵan.

Mahmet DEMESINULY,
Pavlodar qalasynyń qurmetti azamaty