2014 jyly Qazaqstan Úkimeti elimizdi 2015-2030 jyldarǵa deıin gazdandyrýdyń bas shemasyn bekitti. Osy shemaǵa sáıkes gazdandyrý deńgeıin aǵymdaǵy 47%-dan 2030 jylǵa qaraı 56%-ǵa deıin jetkizý kózdelip otyr. Bul 3 mıllıonǵa jýyq adamdy gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Jalpy alǵanda, táýelsizdik jyldary gazdy ishki tutyný 1,5 esege ósti.
Keńes ókimeti kezinde biz tek úsh gaz qubyryn ǵana paıdalanyp keldik. Olar «Orta Azııa – Ortalyq» gaz qubyry, ekinshisi «Buhara-Oral» jáne úshinshisi Tashkent-Bishkek-Almaty» magıstrali.
Respýblıka aýmaǵynda júrgizilgen burynǵy magıstraldy gaz qubyrlary tehnologııalyq turǵydan bir birimen baılanyspaı jatty. Osy jaǵdaı batys óńirinde óndirilgen gazdy elimizdiń ońtústik, ortalyq jáne soltústik óńirlerine jetkizýge múmkindik bermeıtin.
Táýelsizdik jyldary energetıkalyq qaýipsizdik maqsatynda Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraldy gaz qubyry salyndy. Ol eń aldymen eldiń ońtústik óńiriniń ımportqa táýeldiligin tómendetýge múmkindik berdi.
Osydan birjarym jyl buryn, ıaǵnı 2016 jyly Qazaqstan Respýblıkasyn gazdandyrýdyń bas shemasy aıasynda «Almaty-Taldyqorǵan» magıstraldy gaz qubyry paıdalanýǵa berildi. Ol shamamen 170 myń turǵyny bar oblys ortalyǵyn tabıǵı gazben qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
Budan ózge, Ortalyq Azııa gazyn Qytaıǵa tranzıtteýge arnalǵan «Túrikmenstan – О́zbekstan – Qazaqstan – Qytaı» magıstraldy gaz qubyry respýblıkanyń tranzıttik-eksporttyq áleýetin barynsha keńeıtti.
Búginde gaz salasyndaǵy osyndaı iri jobalardy iske asyrý buǵan deıin gaz berilmeı kelgen óńirler turǵyndaryn kógildir otynmen qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Sonymen qatar burynnan qalyptasqan gaz tasymaldaý júıesine sáıkes, ázirge tabıǵı gaz Qazaqstannyń 14 oblysynyń tek 9 oblysyna ǵana jetkiziledi. Bul rette ortalyq jáne soltústik óńirler áli de gazsyz qalyp otyr. Alaıda Elbasynyń bes bastamasy aıasynda bul másele de óz sheshimin tabady.
Eske sala ketsek, eldiń ortalyq jáne soltústik óńirlerin gazdandyrý maqsatynda Úkimetpen 2 negizgi nusqa ázirlengen bolatyn:
1. Qartaly-Tobyl-Kókshetaý-Astana baǵyty boıynsha «Batys – Soltústik – Ortalyq» magıstraldy gaz qubyry. Onda gazdy Qostanaıdan jetkizý kózdeldi.
2. Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana– Kókshetaý-Petropavl baǵyty boıynsha «Saryarqa» magıstraldy gaz qubyry. Kóp talqylaýdyń nátıjesinde osy «Saryarqa» baǵyty tańdalyp otyr. Bul baǵyt nesimen tıimdi?
«Saryarqa» jobasyn iske asyrý salystyrmaly quny boıynsha gazben jabdyqtaýdy barynsha qamtýǵa múmkindik beredi. Ári bul qubyr jobasy ındýstrııaly damyǵan óńirler arqyly ótedi. Munymen qosa, bul baǵyt boıynsha Qazaqstanda shyǵarylǵan gaz paıdalanylady.
Osy joba boıynsha «QazTransGaz» aksıonerlik qoǵamy tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeni ázirledi. Oǵan memlekettik saraptama oń baǵasyn berdi. Negizdemege sáıkes jobanyń jalpy quny – 370 mlrd teńge.
Bul jobany kezeń-kezeńmen iske asyrý kózdelip otyr. Qazirde Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes uzyndyǵy 1081 shaqyrym, quny 267,3 mlrd teńge bolatyn «Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana» baǵyty boıynsha birinshi kezeń ázirlenip jatyr. Gaz qubyrynyń osy ýchaskesi atalǵan qala turǵyndaryn jáne gaz qubyry trassasy boıynda jatqan eldi mekenderdi tabıǵı gazben qamtamasyz etedi.
Sarapshylar pikirinshe, osy jobany júzege asyrýdyń birneshe tıimdiligi bar. Olar:
– magıstraldy gaz qubyry boıyndaǵy ınfraqurylymdy jáne tabıǵı gazdy paıdalana otyryp jańa óndirister damıdy;
– Astana qalasynda jylý elektr ortalyǵynda jaǵylatyn 651 myń tonna kómirdi budan ári gaz almastyratyn bolady. Osylaısha aýaǵa shyǵarylatyn zııandy qaldyqtar edáýir azaıady. Al, bul qaldyqtyń mólsheri jylyna 36 myńnan asa tonna;
– qurylys barysynda shamamen 800 jumys orny jáne ony paıdalaný kezeńinde 225 jumys orny ashylady.
Búginde aldyda eki mindet tur. Birinshisi ústimizdegi jyldyń mamyryna deıin jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý jáne shildege deıin memlekettik saraptamadan ótkizý. Ekinshi Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki, Eýrazııalyq damý banki, sondaı-aq Qazaqstannyń Damý banki sııaqty uıymdardan qarajat tartý arqyly qarjylandyrýdyń shemasy men talaptaryn aıqyndaý.
Júrgizilgen jumystar qorytyndysy boıynsha, osy jylǵy shildeniń basynda qurylysty bastaý jáne dánekerleýdiń saltanatty rásimin ótkizý josparlanyp otyr.
Sonymen qatar qazirde Qyzylorda, Qaraǵandy, Aqmola oblystary jáne Astana qalasy ákimdikterimen birlesip, gaz taratý jelilerin jobalaý men salý máseleleri pysyqtalyp jatyr. Osylaısha taratý jelileriniń birinshi kezeńi «Saryarqa» gaz qubyrynyń qurylysy aıaqtalysymen 2019 jyldyń aıaǵynda qosylýǵa daıyn bolýy tıis.
Memleket basshysy aldymyzǵa qoıǵan maqsat-mindetter tapsyrylǵan merzimde oryndalýǵa tıis. О́z tarapymyzdan biz múddeli memlekettik organdarmen jáne basqa da uıymdarmen birlesip, tapsyrmalardy ýaqtyly iske asyrý úshin barlyq kúsh-jigerimizdi jumsaıtyn bolamyz.
Maǵzum MYRZAǴALIEV,
Energetıka vıse-mınıstri
