Elbasy sondyqtan aýyl sharýashylyǵyn «ekonomıkanyń draıveri» dep atady. Zamannyń ózgeristerine baılanysty bul salanyń kórgen qıyndyqtary, jyǵylyp-turǵan kezderi de az emes. Táýelsizdigimizdi alǵan ólara jyldary ekonomıkalyq qatynastardyń ózgerýine oraı júktiń aýyr jaǵy osy salanyń moınyna túskenin de bilemiz. О́ıtkeni aýyl sharýashylyǵynyń bir ushy halyqtyń áleýmettik turmysyna da baılaýly edi. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Táýelsizdik dáýiri» atty kitabynda sol qıyn jyldary qatty zaqymdanǵan aýyl sharýashylyǵynyń eńse kóterýi 2000-jyldardan bastalǵanyn atap ótedi. «Jańa onjyldyqtyń alǵashqy jyldarynda-aq Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵynyń ósimi orta eseppen 8 prosentten asty. Bul Shyǵys Eýropa jáne TMD elderiniń arasyndaǵy eń úzdik ósim edi. 2003 jyly astyq orý 1991 jylmen salystyrǵanda – 1,7 esege ósse, kúnbaǵys – 3 ese, shıtti maqta – úshten bir bóliginen astam arta tústi», deıdi Nursultan Ábishuly. Munyń ózi orasan eńbektiń arqasy ekenin tarıhqa aınalǵan jyldar biledi.
Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyn damytý jeńil emes. Tutastaı alǵanda búkil elimizdegi egin sharýashylyǵynyń barlyǵy derlik táýekelge negizdelgen óńirlerde júrgiziledi. Ásirese, Qazaqstannyń soltústik óńirinde ónim jyldyń jańbyrly nemese qýań bolýyna tikeleı baılanysty. Burynǵy Keńes Odaǵy quramynda bolǵan elder arasynda Qazaqstandaǵy gektarynan 10 sentnerden aınalatyn túsim eń tómengi kórsetkish dep esepteldi. Mamandardyń esepteýinshe, naryq jaǵdaıynda gektar túsimi 10 sentnerden kem bolmasa ǵana astyqty álemdik baǵamen satý tıimdiligin kórsetedi. Mundaı ónim beretin alqaptar Qazaqstanda 16 mıllıon gektardy quraıdy, bul barlyq egis alqaptarynyń 65 paıyzy degen sóz. Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy basty qıyndyqtyń biri osy. Munyń ózi salany damytýda ǵylym jetistikterine súıenýdi meńzep qana qoımaıdy, mindetteıdi.
Qostanaı oblysynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jaǵdaıynda aýyl- sharýashylyq ónimin óndirý, qýatyn arttyrý óte mańyzdy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Reseıdiń Qostanaımen irgeles kórshi Chelıabi, Magnıtogor onyń arǵy jaǵynda Ekaterınbýrg sekildi iri óndiristi qalalarynyń barlyǵyna azyq-túlik kerek. Onyń ishinde et pen et ónimderine degen suranys óndiristi qalalardyń barlyǵynda joǵary.
Taıaý jyldary aýylsharýashylyq ónimderin óndirý, óńdeý, satý isinde biz agrarlyq áleýetimizdi arttyra berýimiz qajet. Elimizdegi óndirilgen astyqtyń tórtten birin beretin Qostanaı oblysynda oǵan tolyq jaǵdaı bar. Búginde Qazaqstan álemdegi astyq jáne un eksportymen aınalysatyn jeti eldiń qataryna qosyldy. Azyq-túlik ónimi halyqaralyq naryqta qashanda mańyzdy bolyp sanalady. Sondyqtan Qazaqstannyń ekologııalyq taza ónimi syrtqy-ishki naryqta qashanda suranysqa ıe bolatyndyqtan, Qostanaı óńiri de aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa bar múmkindikti qarastyra beredi. Bul oraıda, aýylsharýashylyq ónimderin tereń óńdeý isin jyldamdata damytý lázim. Bul tek Qostanaı oblysynda ǵana emes, jalpy Qazaqstanda osy salanyń áli de álsiz tusy bolyp sanalady. Qazir oblystaǵy kórsetkishterde jalpy óńdeý salasy shıkizat óndirýdiń aldyna shyqty, ol byltyr 52,3 paıyzdy kórsetti. Degenmen, onyń barlyǵy birdeı aýylsharýashylyq ónimin óńdeýge qatysty emes.
Otandyq óńdeý ónerkásibiniń álde de básekege ilesýi tómen bolǵandyqtan, Qazaqstan ımporttyq ónimderge jyl saıyn 1,9 mlrd teńge qarjy jumsaıdy. О́ńdeý kásiporyndaryndaǵy jabdyqtardyń tozýy qazir 50 paıyzdan kem emes. Al ony jańartý qomaqty qarjyny qajet etedi. О́nimdi óńdeý óndirisi kóleminiń ósýi halyqtyń suranysy men tabysynyń ósimi yrǵaǵynan keıin qalyp otyrǵandyqtan, ımporttyń bási de ázir alasardy dep aıta almaımyz.
Oblysta bul isti alǵa jyljytý úshin qolǵa alynǵan sharýa da az emes. Mysaly, 2009-2016 jyldar aralyǵynda quny 73,6 mlrd teńge bolatyn 186 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Sonyń 87 jobasy – mal sharýashylyǵynda, 56 jobasy – egin sharýashylyǵynda, al ónim óńdeý salasynda 43 joba ómirge joldama aldy. Azyq-túlik molshylyǵyn, jasaǵan memleketimiz ishki jáne syrtqy jaǵdaılarǵa qaramaı halyqtyń azyq-túlikke jáne aýyz sýǵa degen suranysyn tolyq qamtamasyz etedi. Halyqtyń densaýlyǵy, jas urpaqtyń fızıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan jetilýi, damýy eń aldymen onyń tamaǵy men ishken sýyna baılanysty. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimeti boıynsha, adam jylyna aýyz sýdy qosqanda 959,7 kılo tamaq jeýi kerek. Atalarymyz kórgen ashtyqtyń aýylyn alys etsin. Bizde nan da, et te, sút te jetedi. Degenmen, oılanatyn jaılar joq emes Memleket bekitken azyq-túlik kárzeńkesi 43 atalymnan turady. Al bazar baǵasynyń toqtamaı ósýi olardyń turǵyndarǵa qoljetimdiligin de qıyndatatyny ras. О́kinishke qaraı, ettiń baǵasy tómendegen nemese turaqtanǵan emes. О́tken jyly tamyz aıynyń qorytyndysyn taldaý materıaldary kórsetkendeı, Qazaqstandaǵy eń joǵary baǵa Astana qalasynyń bazarynda tirkeldi. Sıyr etiniń bir kılosy 1641 teńge turdy. Bul elimizdegi ortasha baǵadan 17,2 paıyz joǵary-tuǵyn. Qazirgi baǵa da munan kem emes.
Sóz joq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda báseke artatyn bolady. Bul ekonomıkalyq zańdylyqtardyń áreket etýinen ǵana emes, Odaqqa kirgen elderdiń ekonomıkalyq damý baǵytyna da baılanysty. 2014 jyly kúzde Qostanaı qalasynda ótken «Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik aýmaǵynda básekege teń jaǵdaı jasaýdy qamtamasyz etýdiń quqyqtyq aspektileri» atty halyqaralyq konferensııada bul úderisti naqtylaı otyryp, BEK ishinde ózara mańyzdy qaıshylyqtar da bolatyny aıtylǵan edi. Mysaly, sol konferensııada bir sentner súttiń ózindik qunynda memlekettik dotasııanyń paıyzy Reseı úshin – 6,9, Belorýssııa úshin –18,9, Qazaqstan úshin 4,9 paıyz bolatyny da aıtylǵan. Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqqa múshe bolǵandyqtan, onyń ózine yqpal-áserin sezinbeı tura almaıdy. Sondyqtan elimiz álemdik naryq jaǵdaıyna táýeldi. Ázir elimizdiń ekonomıkasy shıkizat eksporty sıpatynda ekenin jasyrýdyń qajeti joq.
Aýyl sharýashylyǵynda óndiriletin ónimdi tereń óńdeý kásiporyndaryn kóptep qurǵanda, salany osyǵan baǵyttaǵanda ǵana onyń tıimdiligi eldiń ıgiligine aınalady. Oblysta et óńdeıtin jáne konservileıtin, et ónimderin óndiretin iri kombınattar joqtyń qasy. Un tartatyn, nan ónimderi men kondıter buıymdaryn óndiretin iri óndiris orny da ekeý ǵana. Mundaı iri óndiris oryndaryn salý úshin ınvestısııa kerek. Sonymen qatar sheteldik ozyq tehnologııalardy paıdalanyp, et, sút óńdeıtin usaq zaýyttar ashylsa quba-qup. Qostanaımen irgeles Reseıdiń Qorǵan oblysynda dándi jáne burshaq-dándi daqyldardy gektaryna 42,4 sentnerden jınaıdy. Oblysta 229 aýylsharýashylyq kásiporny jáne 270 azyq-túlik óndiretin oryndar bar.
Osy ýaqytqa deıin mal sharýashylyǵynan túsetin shıkizattyń barlyǵy shashylyp jatyr. Qatar jatqan Aqmola oblysymen eki ortaǵa qoı, iri qara terilerin óńdeıtin zaýyt salynatyn kez jetti. Tek Aqmola men Qostanaı oblysynda ǵana jylyna 700 myń qoı, 130 myń iri qara soıylady. Bul zaýytty shıkizatpen qamtamasyz ete almaı ma?! Bir sıyrdyń terisi shetelge eń tómen degende 150 dollarǵa ketedi. Al ony óńdegende baǵasy 280 ese artyp, 42 myń dollardyń buıymdary bolyp qaıta oralady. О́zimizde óńdeýdi damytý úshin agrarlyq sektorǵa qyzmet kórsetetin, aýyl sharýashylyǵyn, ónim óndirýshilerdi jeńildiktermen qarjylandyratyn arnaıy bank kerek. Germanııanyń Raıf Faızen bankiniń tájirıbesinen úırense artyqtyǵy joq der edim.
Halqymyzdyń brendine aınalǵan qymyz, qurt sekildi ekologııalyq taza azyq-túlik túrleriniń jarnamasyn jolǵa qoıyp, syrtqa tanytý isine áli de nemquraıdy qarap kelemiz. Olardy zamanaýı tehnologııalarmen óndiretin kez jetti. Mysaly, halyqaralyq naryqta úlken suranysqa ıe qymyzdyń untaǵyn nege óndirmeske?! Munyń barlyǵy da shıkizatpen birge óńdeý ónerkásibine tutas betburýǵa ıtermeleıdi. О́nimdi óńdep usynbaı, básekede básimiz bıiktemeıdi.
Sansyzbaı JIENTAEV,
Qazaqstannyń jáne Reseıdiń ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor
QOSTANAI
