Árıne zań buzǵan, qylmys jasaǵan adamnyń tıisti jazasyn alýy – zańdylyq. Degenmen bolmashy daý, eregestiń sońy tek sottasýmen bitýi de jaqsy is emes. Osyndaı keleńsizdikter saldarynan adamdardyń bir-birine degen qurmeti de azaıa túsip, qatygezdik ádetke aınala bastaıdy. Burynǵy keńpeıildilik, shynaıy qurmet, syılastyq kóz aldaýǵa aınalǵandaı kórinedi. Alaıda joǵary mádenıetti adam ózge adamǵa da qurmetpen qaraı alady. Syılastyq – syı-qurmetke jetkizedi. «Birlik bar jerde tirlik bar». Tipti ózge memleketke qurmetpen qarasaq qana arada senimdi seriktestik ornap, eki tarapqa da paıdaly qarym-qatynas damıtyny belgili. Endeshe bir eldiń adamdary arasyndaǵy kıkiljiń, daý jaqsylyqtyń nyshany emes. Osyndaıda ata-babalarymyzdyń dástúrine júginý artyqtyq etpeıdi.
Máselen, keńdik pen kishipeıildikke jol berip, máseleni qun tóleýmen sheshý kóp jaǵdaıda nebir daýdyń betin qaıtaratyny álimsaqtan belgili. Onyń ústine daý bizdiń qoǵamda búgin ǵana týyndap otyrǵan joq. Ol atam zamannan beri jalǵasyp keledi. Burynǵy daý, sol daý. Tek ony sheshýdiń burynǵy daýasyn joǵaltyp alǵan sekildimiz. Máselen, sonyń biri kezinde «qara qyldy qaq jarǵan» bılerimizdiń ádil kesimderi ǵoı. Qandaı daý bolsa da, ol qandaı taraptyń arasynda týyndasa da, onyń mán-mańyzy qandaı bolsa da esh jaltaqtamaı tek adaldyqpen, ádildikpen sheshimin týra aıtyp, shynaıy kesim shyǵaryp bergen soń jáne ony búkil halyq qoldaǵan soń kim bolsa da ol úkimge narazylyq keltire almaǵan. O basta solaı bolǵan jáne únemi solaı jalǵasyp otyrǵandyqtan bıler de halyqtyń senimine ıe bolǵan. Al qazir she? Múmkindik bolsa daýlardy dabyraıtpaı sheshýdiń amaldary qazir de qarastyrylyp jatyr. Biraq sottasqanmen sottyń aıtqanyna kónip jatqandar az. Sondyqtan lajy bolsa taraptardy talastyrmaı, tatýlastyrǵannyń artyqshylyǵy zor. Osy oraıda azamattyq jáne qylmystyq prosesterde daýlardy sheshýdiń balama tásili retinde medıasııa ınstıtýtyn odan ári jandandyra túsý qajet deımiz. О́ıtkeni damyǵan elderdiń daýlardy medıatordyń qatysýymen retteý tájirıbesi kóp jaǵdaıda eki taraptyń kelisimge kelýimen aıaqtalatynyn kórsetedi. Bul daýlaýshy taraptardyń sanyn azaıtady. Bizge keregi de osy.
Onyń ústine sarapshylar medıasııany keńinen qoldaný daýly máseleniń aldyn alýǵa jáne quqyqtyń túrli salasynda da, quqyqtan tys shıelenisterde de daýlardy sheshýdiń qazir qalyptasqan tájirıbesine oń yqpal etetinin jasyrmaıdy. Endeshe burynǵy bılerdiń jolyna qaıtyp oralý múmkin bolmasa da, tatýlastyrýdyń, ıaǵnı qos tarapty bitimge keltirýdiń daýlardy tıimdi túrde sheshýge oń yqpal eteri anyq. Tek osy paıdaly istiń áli órken jaımaı turǵany kóńilge kirbiń túsiretini de belgili. Ony odan ári órkendetý úshin birqatar sharalardy qolǵa alý kerek sekildi.
Eń aldymen medıatorlardyń táýelsizdigi men beıtaraptyǵy qashanda alda turýy kerek. Medıator kelisimniń eki jaqqa ǵana tıimdi sheshilýin kózdeıdi. О́ıtkeni daýlasýshy taraptardy kelisimge keltirý kezinde, ıaǵnı medıasııa talaptaryn júzege asyrý barysynda tek bir taraptyń ǵana múddesi kózdelmeıdi, qos taraptyń da múddesi eskeriledi. Qos taraptyń múddesi ekerilgendikten jáne soǵan olar kelisip, bitimge kelip jatsa, bul bıliktiń de mereıin ústem qylady. Al medıasııa elimizde daýlardy sheshýdiń balama túri bolyp eseptelgenimen, ol qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha daýlardy qaraıtyn sýdıalar júktemesin de belgili. Demek medıatorlar kómegi arqasynda sýdıalar qaǵazbastylyqtan arylyp qana qoımaı, júktemeleri azaıǵan soń, sot tóreliginiń sapasy da artatyny sózsiz.
Árıne qazirgi tańda bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar az emes ekeni belgili. Degenmen bul iste halyqty aqparattandyrý, quqyqtyq saýattylyqty ashý tájirıbesi artyq etpeıdi. Eldegi bar medıasııa ortalyqtaryn, medıasııanyń tehnıkasyn jáne medıasııany paıdalaný tetikterin úıretýdi jolǵa qoıý qajet. Bul máselede alysqa barmaı-aq, elimizdiń qoǵamdyq kelisimdi, toleranttylyq pen el birligin nyǵaıtýmen baılanysty tájirıbesin eskerse, artyq etpeıdi. Al buǵan qolaıly jaıt, bizdiń elimiz medıasııa úshin jasaqtalǵan qajetti ınfraqurylymdy álemdik tájirıbeni eskere otyryp quqyqtyq júıede ońtaılandyra bildi. Onyń ústine «Medıasııa týraly» zańymyz dıspozıtıvtik sıpatta, bul medıasııany keń aýqymda paıdalaný týraly aıtýǵa múmkindik beredi. Sol sııaqty Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda jeke-quqyqtyq daýlardy sheshý úshin isti sot talqylaýyna daıyndaý kezeńinde retteý resimderin paıdalaný múmkindigi kózdelgen. Bul oraıda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoǵamdyq kelisim ınstıtýttary, Analar, aqsaqaldar keńesteri etnosaralyq qatynastardy retteý men toleranttylyqty qalyptastyrýda ólsheýsiz ról atqaratynyna senim zor.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
