Mombekov murasy

Birde Alashtyń óńkeı yǵaıy men syǵaıy jınalǵan Je­ti­sýd­a úlken as ótse kerek. Oǵan bar­ǵan ordaly toptyń ishin­de áıgili jeti jarǵy atanǵan Noǵaı­baı, Kebekbaı, Shashýbaı bas­ta­ǵan sal-seriler de bar. Astan qaı­­tar jolda sol Jetisýdyń kil sańlaqtary ilki toptan il­geri ketip qalǵan Baıserkeni izdepti. Mańaıdy dereý sholyp shyqqan shıraq jigitter Qor­daıdyń eteginen bir salt atty­ny kórgenderin aıtyp, álgige sho­qytyp jetip alýdy oılaıdy. Qatarlasa berip qarasa, shynymen Baıserke kúıshi eken. Baıekeń kúı shertip bara jatyr deıdi, jigitterdiń bergen sálemin almapty. Sol ógiz aıań­men Qordaıdyń basyna shyq­qanda baryp, kúıin aıaqtap Baı­serke jigitterge burylyp: «Uran kúıdiń basynda kezdesip edińder, jańa aıaqtadym», depti. Qordaıdyń qandaı qıyn asý ekenin bilemiz. Ony aıańdap asyp ótkenshe úzilissiz tartylǵan ol kúıdiń kúrdeliligi bir áńgime de, kúıdiń qalybyn buzbaı Qordaıdyń qoıý tabıǵatymen astasyp ketken Baıserke bolmysy ekinshi jaıt. Kúıdiń ortasynan kıip ketpeı, kóne sarynmen saparlas bolyp Qordaıdyń bıigine birge shyqqan tyńdaýshy toptyń mádenıeti jáne bir úlgi.

Bıyl kúıden kúmbez tur­ǵy­zyp, Qarataý shertpesindeı úl­ken mekteptiń úlgili ustazy atan­ǵan talantty kúıshi Tólegen Mom­bekovtiń týǵanyna ǵasyr tolǵan.

Joǵarydaǵy áńgime Myrzataı Jol­das­bekov aǵamyz­dyń aıtýynda bizge ónegeli órilip jetken. Tań­ǵajaıyp kesh­te otyrmyz. Aı­typ ótke­ni­mizdeı, Tólegen tala­n­ty­nyń tuń­ǵıyǵyna batyp ba­ra­myz. Keý­demizdi kernegen ult­tyq rýh uly dalanyń qunarly qyr­aty Sozaq sonarynan bir-aq shyq­qan. Kúı keshin shertse sheber, tókse talant kúıshi Janǵalı Júzbaı tizgindegen. Baıypty bolmys. Ádepti áńgime. Sherli shejire shanaqtan tógilip jatyr. Betashar sózdi Myrzataı aǵamyz álgindegideı bastaǵan. Rasymen de kúıdiń kıesi de, ıesi de áýelden qazaq. Kúı – ul­ty­nyń ustyny, ujdany, ula­ǵa­ty, ustazy desek te artyq emes. Ne kerek, siltideı tynǵan zal sahnaǵa jipsiz baılanǵan. Tyl­sym kúıdiń kúmbiri, kóne qo­byz­dyń zary pernelegen saıyn zer­delene, eski tarıh esimizge tú­sedi...

Jalpy, Tólegen Mombekov qu­bylysyna den qoıǵan adam­nyń ádepki áńgimesi áýeli «Sal­ta­nattan» bastalary belgili. Iá, «Saltanat» shynymen de taǵdyrly qoshtasý jyry edi. Ol anasyn izdep ańyraǵan kishk­en­taı Saltanattyń zary, ol Per­nesh­teı jarynan qapyda kóz ja­zyp qalǵan Tólegen kúıshiniń saǵynysh sazy edi.

Esi kirip qalǵan erke perzentke eki shekti egiz qozǵap zarlyq áke kishkentaı Saltanatqa ana­sy­nyń alys saparǵa ketkenin esti­r­tip otyr... Qazaǵa ushyraǵan adam­nyń qaıǵyly habaryn qý taq­taı rásimdep jatyr. Aýyr qa­za. Sherli óksik. Jalpy qazany kúı­men estirtý dástúri qazaq hal­qynda erteden bar. Onyń túp tarıhyn túgender bolsaq, han­­dardyń hany Shyńǵys baha­dúr­diń úlken uly Joshy hannyń ólimin Ketbuǵanyń estirtýi esimizge túsedi. Kúıdegi estirtý bir­den qaıǵyly habardy aıty­p bastalmaǵan. Áýelgide poe­tıkalyq obraz úshin tabıǵat qu­by­lystary jyrlanady. Han sal­tanaty. Nókerler sapy. Janýarlar álemi. Bári-bári tarıhı tuspaldar. Sóıtip kele jat­qan saltanatty saıat kúıdiń soń­ǵy bólimine qaraı sýyq habarǵa so­lq etip oıysady. «Teńiz bas­tan bylǵandy, kim tundyrar, a, hanym?» Kóńil aıtý, qazaǵa ortaq­tasý qaıyrymdary. «Aqsaq qulan...»

Bul rette Saıdaly sary Toqanyń «Tórt tolǵaýyn» da estirtý kúıi deýge bolady. Qys­qa­sha tarıhyn álgi keshte Mu­ha­metjan Tileýhanov aıt­qan­daı, Toqanyń ózi de domby­rashy, áıeli Kórik te domby­ra­shy, sheshesi de dáýlesker kúı­shi bolǵan. Jalǵyz uldyń qa­zasyn aldymen ózi estigen To­q­a bolǵan iske bolattaı berik bo­lyp, eki muńlyqty ózi kúımen be­kitip sóılepti. Sondaǵy Toqa­nyń birinshi tolǵaýy «Estirtý». Adýyndy úlken she­she dom­by­ranyń eki shegi jyla­syn deıdi. Ana júregi «ishim ja­nyp barady» dep ol da domby­ra­ny suraıdy. Toqa «Estirtý» kúıi­nen keıin jalǵyzyna arnaǵan «Arnaý» kúıin tartady... Ári qaraı toqsan úshtegi aty ertteýli «Nemere joqtaýy» kúıi bolyp jalǵasyp ketedi...

Osy estirtý kúıleriniń ishin­de Tólegen Mombekovtiń «Salt­a­naty» da bar.

Jalpy Súgirdiń kúıleri, Tóle­genniń kúıleri tek qana Qa­ra­taýda emes, arǵy jaǵy Je­ti­sýda, bergi jaǵy keń-baıtaq Ar­qa jerinde de tartylady. Biz kórer­men bolyp kúı kókjıegine qo­sylǵan kóne saryn kerýenine kúı­shiler de jan-jaqtan jı­nalǵan. Arqadaǵy ataqty Dáý­letbektiń dáýlesker kúıshi uly Qaırolla kúıshi bastap, Qaraǵandy jerinen Madııar Súleımenov syndy kúıshiler tóbe kórsetip, tórde Tólegen murasyn nasıhattaýda.

Ol topyraqtan Muhametjan Tileýhanov ta osy keshtiń kórig­in qyz­dyryp, kádeli kúıdiń bir­ne­sheý­in tartqan. Bári de Tó­le­gen­ge degen rııasyz mahabbat. Shyn peı­il. Shyraqshy úgit.

Tólegenniń «Inilerime» degen kúıi tartyldy. Bul shyǵarmany Tó­­legen kúıshi belgili ǵalym, ən­shiligi de bir tóbe О́mirzaq Aıt­ba­e­vqa arnaǵan eken.

Kesh barysynda ónertaný ǵy­lymynyń kandıdaty Raýshan Maldybaeva baıandama jasady.

Al belgili kúıshi Rymhan Ábil­hanuly bolsa, Tólegenniń tú­gel kúıin biletin jan retinde tó­be kórsetken. Bári dástúr dá­rip­telip, óleń órnektelgen shy­ǵarmalar. Rymhan kúı­shi­niń retinen keıin jas býyn A.Máý­let­uly, B.Ábenov, A.Imanǵazy, E.Saıyrhanuly, A.Nurmaǵambet bolyp kúıden kesteli órnek saldy.

«Jalpy, Tólegen Mombekov úl­ken mektep. Onyń shákirtteri búginde respýblıkanyń túkpir-túk­pirinde júr. Onyń úlkeni Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri Bilál Ysqaqov. Kúılerin jı­nap, altyn qorǵa ótkizip bas­ta­ǵan ıgilikti sharalar, mine 100 jyldyǵyna ulasyp otyr. Bul – toıdyń betashar keshi. Áli jyl boıy Tólegen taǵylymy mı­nıstrlik deńgeıinde tamasha na­sı­hattalady dep senemiz», deı­di keshti uıymdastyrýshy Ja­nǵalı Júzbaı.

Aıtýly kesh muńnan munar­typ shyqqan kúı kóńilimizden soń myna bir qyzyqty áńgi­me­men túıindeldi. Bul da keshte aıtylǵan kezekti baıan. Myr­za­taı Joldasbekovtiń el bı­li­gine etene aralasyp júr­gen kezi eken. Issaparmen Tó­legen Mombekovtiń aýylyna at shaldyrýdy josparlap, ju­mys babynan bólek eldegi bı­lik ókil­derine Tólegen Mom­be-
k­ov­pen kezdestirýdi uıym­das­ty­rýyn tapsyrypty. Sóıtse berekesiz basshylardyń bireýi de­reý erteńine Myrzataı Jol­dasbekovtiń kómekshisine Tó­le­gen Mombekovtiń osydan bir kún buryn qaıtys bolǵanyn «estirtipti». Myrzekeń abdyrap turyp qalsa kerek. «Bul qalaı bolǵany? Sýyq habar jerde jatpaýshy edi ǵoı?» dep kómekshisine ol jaıdy yqtııattaýdy tapsyrady. Sóıtse, Qudaıdyń qudireti, aınaldyrǵan kishkentaı Sozaqta eki Tólegen Mombekov bar eken. Álgi qaıtys bolǵan Sozaqtyń atqarý komıtetiniń orynbasary eken. «Bizdiń Tólegen tiri eken» deıdi-aý Myrzekeń...

Sol Tólegen áli tiri. Rýhy tiri. Jany máńgilik. Murasy mu­ra­ǵatty, kúıi ulaǵatty Tólegen kúı­shiniń jasampaz dáýiri endi bas­taldy. Onyń kúıleri áli talaı ǵasyr tirshilik etedi. Mombekov qubylysy myńjyldyqtarmen ólshene bermek.

Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»