Al Parkınson aýrýy 65 jastan asqan egde jastaǵy azamattardyń 1-3% paıyzynda kezdesedi jáne óte keń taralǵan, Alsgeımerden keıin ekinshi orynda turǵan neırodegeneratıvtik aýrý bolyp tabylady. Bul aýrýǵa 80 jastan asqan qarttardyń 3-4 paıyzy shaldyǵady. Qazirgi tańda búkil álemde Parkınson aýrýyna ushyraǵan 5-6 mıllıonǵa jýyq adam bar. AQSh-tyń ózinde jyl saıyn 50-60 myń adamǵa osy dıagnoz qoıylady.
Qazaqstanda Parkınson dertimen aýyratyn azamattar 25 myńǵa jetken. Jyl saıyn bul kórsetkish 2500 adamǵa ósip otyrady.
Parkınson aýrýynyń basty belgisi – dofamın dep atalatyn zatty túzetin qara sýbstansııa ornalasqan orta mıdaǵy júıke jasýshalary birte-birte óledi. Dofamın jetispegen kezde adamnyń qımyl-qozǵalysynda qol-aıaqtyń dirildeýi, bulshyq ettiń qurysyp qalýy, qımyldyń baıaýlaýy, deneni ustaı almaı qulap qalý sekildi osy aýrýǵa tán qıyndyqtar týyndaıdy.
Bul dert birte-birte asqynyp, basqa aýrý sııaqty bolyp kórinetindikten, naqty dıagnoz qoıýǵa uzaq ýaqyt ketip qalýy múmkin. Al kóptegen adam bul aýrýdyń alǵashqy belgilerin qartaıýdan bolatyn qalypty nárse dep túsinedi.
Parkınsonǵa shaldyqqan naýqastarda ómir súrý sapasy kenetten tómendep, medısınalyq, áleýmettik máseleler paıda bolady, eńbek qabiletinen aıyrylady. Adam óz betinshe ómir súrý qabiletinen aıyrylatyndyqtan, Parkınson aýrýy qoǵamdyq másele bolyp tabylady. Parkınson aýrýynyń áleýmettik-ekonomıkalyq saldary taıaý keleshekte onkologııalyq jáne júrek-qan tamyry aýrýlarymen qatar alǵashqy orynǵa shyǵýy múmkin.
Sonymen joǵarydaǵy ıgi bastama aıasynda «Qımyl-qozǵalystaǵy buzylystar qoǵamy – Eýrazııa» men «Skandınavııalyq júris mektebi – Eýrazııa» mamandary Parkınsonǵa shaldyqqandar úshin skandınavııalyq júristi úıretýdiń tegin dáristerin ótkizdi. Bul sabaqtar Parkınson aýrýynyń erekshelikterin eskere otyryp daıyndalǵan.
Nordic walking dep atalatyn skandınavııalyq júris sońǵy 20 jylda álemdegi mıllıondaǵan dertti janǵa densaýlyqtaryn túzeýge kómektesken. Mundaı sabaqtar kezinde búkil denedegi bulshyq etterdiń 90 paıyzy jan-jaqty jattyǵady. Kádimgi júrispen salystyrǵanda kalorııa 45 paıyzǵa kóbirek jaǵylady. Ári aıaqtyń býyndary men omyrtqaǵa túsetin salmaq 30 paıyzǵa tómendeıdi. Qoldyń ıkemi jaqsara túsedi. Mıdyń eki jarty shary erekshe belsendilik tanytady. Aǵzaǵa túsetin ottegi mólsheri 30 paıyzǵa kóbeıedi. Qýanysh gormony – endorfın sıntezi artady.
Qysqasy, eki astanany qamtyǵan is-sharada aldymen Parkınson dertine shaldyqqan 50 naýqas skandınavııalyq júristi úırenýi úshin arnaıy syılanǵan taıaqtarǵa ıe boldy. Tájirıbeli jattyqtyrýshylar mundaı ádistiń paıdasy jóninde keńinen áńgimelep, osy júristiń tehnıkasyn kórsetip berdi. Al dárigerler sabaq barysyn baqylap otyrdy.
Paıdaly aksııa Astana jáne Almaty qalalary ákimdikteriniń jáne bas nevrologteriniń, sondaı-aq Qazaqstan nevrologter lıgasynyń jáne Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynyń jan-jaqty qoldaýymen ótkizildi.
Bul bastama elimizde Parkınson aýrýyna jurtshylyqtyń nazaryn aýdartý, naýqastar men olardyń otbasyna medısınalyq, áleýmettik qoldaý kórsetý, qımyl-qozǵalystaǵy buzylystardy emdeýge jáne aldyn alýǵa arnalǵan dáleldengen ári tıimdi ádis retinde skandınavııalyq júristi keńinen nasıhattaýdy kózdeıdi.
Elimizde Parkınson aýrýyn neırohırýrgııalyq jolmen emdeýge arnalǵan baǵdarlamanyń jumys istep jatqanyna 5 jyl boldy. Memlekettik qoldaý arqasynda qımyl-qozǵalysty emdeýge arnalǵan zamanaýı joǵary tehnologııalyq ádisterge elimizdiń azamattary qol jetkizip otyr. Sonymen birge qımyl-qozǵalystaǵy buzylystardy sapaly túrde dıagnostıkalaý jáne konservatıvtik terapııany qoldaný máselesi ózektiligin joǵaltqan joq. Bul maqsatta oqytý is-sharalary, bilim berý kýrstary, kezdesýler men naýqandar ótkizilip otyrady. Taıaý ýaqyttan beri «Qımyl-qozǵalystaǵy buzylystar qoǵamy – Eýrazııa» kásibı qoǵamdyq birlestigi uıymdastyryldy. Uıymnyń basty mindetteriniń biri – Parkınson aýrýyna jáne qımyl-qozǵalystaǵy buzylystarǵa qatysty aqparattyq saıasatty júrgizý.
Al Parkınson aýrýy myqtylardy da aınalyp ótpegen. Olardyń arasynda Rım Papasy Ioann Pavel II, Muhammed Álı, Maıkl Djeı Foks, Mao Szedýn, Salvador Dalı, Bıll Geıts syndy zamanymyzdaǵy uly tulǵalar da bar.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
