Bizdiń jerimiz keń, agrarly elmiz. Qoldaǵy bar múmkindikterdi tıimdi paıdalana bilsek, ekologııalyq taza, sapaly, arzan et, sút ónimderin óndirip, ony tereń óńdep, shetelge shyǵaryp, elimizdiń bıýdjetine qyrýar qarjy túsirýimizge bolady. Búginde elimizde 200 myńnan astam aýylsharýashylyq qurylymy bar. Olardyń 70 %-dan astamy usaq sharýa qojalyqtary. Jekeshelendirý kezinde tym usaqtalyp ketken sharýashylyqtarǵa ǵylym men ozyq tájirıbe jetistikterin, jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy, qýatty tehnıkalardy paıdalaný múmkin emes. Nátıjesinde agroónerkásip keshenine ınvestısııa kelmeı, aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damý jolyna túse almaı otyr. Bul jaǵdaıdan shyǵýdyń joly – usaq sharýashylyqtardy biriktirý. Al birigýdiń eń tıimdi joly – kooperasııa. Bul degenimiz – sharýalardyń odaǵy. Kooperatıv sharýa qojalyqtarynyń birqatar jumystaryn óz moınyna alyp, sharýalarǵa qyzmet etedi, sol qyzmetteriniń ǵana tıisti aqysyn alady.
Elbasymyz N.Nazarbaevtyń mal sharýashylyǵyn qarqyndy damytyp, taıaý jyldary shetelge myńdaǵan tonna et eksporttaý týraly tapsyrmasyn oryndaýdy, sońǵy kezdegi mal etin paıdalanýdyń ósý qarqyny iri qara mal sharýashylyǵyn damytýdy birinshi kezekke shyǵaryp otyr. Búginde elimizde 14 myńnan astam sharýa qojalyǵy «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly et óndirýmen aınalysady. Etti mal ósirýmen aınalysatyn 550 asyl tuqymdy sharýa qojalyǵy bar. 2010-2016 jyldary shetelden 74 myń bas iri mal ákelindi, onyń 56 myńy nemese 76 %-y et baǵytyndaǵy maldar. Syrttan ákelingen maldyń 26- %-y AQSh-tan, 22%-y Reseıden, 20%-y Aýstralııadan, 19%-y Eýropa elderinen, 13%-y Kanadadan alyndy. Satyp alynǵan maldardyń 95 %-yn «QazAgro» ulttyq holdıngi» AQ enshiles kompanııalary arqyly qarjylandyryldy. Budan basqa elimizde jyl saıyn 75000 analyq bas bir óńirden ekinshi óńirge satylady. Alaıda mıllıardtaǵan qarjy jumsap shetelden mal ákelingenine qaramastan, túlikterdiń ósý qarqyny tómen. 2010-2017 jyldary elimizde iri qara mal sany nebári 4,1% ǵana ósip, 2017 jyly 6,3 mln basty qurady. Eksporttalyp jatqan iri qara mal eti de kóp emes. Ne sebepti mal basy men onyń ónimdiligi óspeıdi degen zańdy suraq týyndaıdy?
Osy baǵyttaǵy negizgi joldardyń biri mal tuqymyn asyldandyrý men ony óz tóli esebinen ósirý bolyp tabylady. Bul respýblıka boıynsha maldy qoldan uryqtandyrý máselesin jolǵa qoıýdy talap etedi. Árbir eldi mekende, taýarly-sút fermalarynda asyl tuqymdy buqalardyń uryǵymen qamtamasyz etilgen, qoldan uryqtandyrý pýnktteri jumys istep, aýyl okrýgterindegi barlyq mal tolyq esepke alynyp, sapaly uryqtarmen qoldan uryqtanylýy kerek. Elimizdegi iri qara maldyń basym kópshiligi jeke qosalqy sharýashylyqtardyń qolynda ekenin, olarsyz bordaqylaý alańdaryn jýyq arada mal basymen toltyra almaýymyz múmkin ekenin eskerip, jekemenshik maldardy asyldandyrýǵa barynsha kóńil bólinýi kerek. Sonda bordaqylaý alańdaryna «geterozıs» prınsıpi boıynsha joǵary qosymsha salmaq beretin mal tuqymdary kele bastaıdy. Mal sharýashylyǵy damyp, elimizde tórt túlik ónimderine degen suranysyn tolyǵymen qamtamasyz etkenge deıin, 60 % iri qara basy shoǵyrlanǵan jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa memleket tarapynan kamqorlyq (mal tuqymyn asyldandyrý, mal azyǵymen kómektesý, mal- dárigerlik jumystar, t.b.) kórsetilýi kerek. Eger osy mańyzdy máseleler iske asyrylatyn bolsa, elimizde 3-4 jyl kóleminde mal tuqymynyń sapasy túbegeıli jaqsaryp, sany ósip, ónimdiligi artady.
Biz sońǵy jyldary shetelden ondaǵan myń asyl tuqymdy mal satyp ákeldik. Asyl tuqymdy mal ákelingen elderdiń shóbi shúıgin, tabıǵaty jumsaq ekeni belgili. Al bizdegi jaǵdaı múldem basqasha. Biz maldardy tek sabanmen, tipti jemdi mol berip ustaı almaımyz ǵoı. Mal azyǵy sapaly, quramy qunarly korektik zattardyń túr-túrine baı bolýy kerek. Qajet bolsa maldyń qanyn alyp, qandaı qorektik zattyń jetpeıtinin tekserip otyrý qajet. Sonda ǵana kúnine ár saýyn sıyrdan 30-40 lıtr sút, bordaqyǵa qoıylǵan maldardan 1,5-2 kıloǵa deıin qosymsha salmaq alýǵa bolady. Bári azyqqa baılanysty. Ǵylymı derekterge súıensek, janýarlarǵa táýligine 1 kılo jem-shópti az berý olardyń ónimdiligin keminde 4-5 % tómendetedi eken. Al elimizde qajetti 20 mln tonna mal azyǵynyń 12 mln tonnasy ǵana daıyndalady, ıaǵnı jetispeýshilik 8 mln tonnany nemese 40 % -dy quraıdy. Bul mal sharýashylyǵynda mıllıardtaǵan teńgeniń ónimi óndirilmeıdi degen sóz.
Sol sebepti egin sharýashylyǵyn ártaraptandyryp, júgeri, arpa, suly, jońyshqa, raps, soıa sııaqty egis kólemderi men olardyń ónimdiligin arttyryp, quramajem shyǵarýdyń kólemin 6-7 mln tonnaǵa deıin ósirýimiz kerek. Baǵaly jem-shóp daqyldaryn ósirýdi yntalandyrý úshin egilgen gektarǵa sýbsıdııa berilýi qajet. Mal azyǵy júrdim-bardym qaraıtyn másele emes. Eýropada, jeri qunarsyz Izraılde qalaı saýyn sıyrdan 40 lıtrge deıin sút alady? О́ıtkeni olar qunarly azyqpen azyqtandyrady. Biz de osyǵan jetýimiz kerek.
О́z tóli esebinen ósirýde mal shyǵynyn boldyrmaýdyń mańyzy erekshe. Alaıda túlikterdi baǵýda, ártúrli aýrýlarǵa qarsy emdeý-profılaktıkalyq sharalardy der kezinde júrgizýde menshik ıeleri tarapynan tıisti zootehnıkalyq-maldárigerlik talaptar saqtalmaıdy. Menshik jeke bolǵandyqtan olardyń jaýapkershilikteri qatań qaralmaıdy, mal shyǵynyna tıisti dárejede mán berilmeıdi. Nátıjesinde shetelden qymbat baǵaǵa satyp ákelingen asyl tuqymdy maldar ólim-jitimge ushyraýda. Asyl tuqymdy maldyń árqaısysynyń quny 5000-7000 dollar ekenin eskersek, aýyl sharýashylyǵy mal óliminen orasan zor shyǵynǵa batyp otyrǵanyn baıqaımyz. Ony boldyrmaý úshin sharýalar men fermerlerdi zootehnıkalyq-maldárigerlik ǵylymnyń negizine oqytqan jón.
Búgingi tańda ishki naryqta iri qara mal etin paıdalaný kólemi 440 myń tonnany qurap otyr. Elimizdegi halyq sanynyń jáne halqymyzdyń iri qara mal etine degen suranysynyń ósýi iri qara mal etin paıdalaný kólemin taıaýdaǵy 3-4 jyl kóleminde 4-5 % ósiredi. Elbasymyz N.A.Nazarbaevtyń iri qara mal etin eksporttaý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý úshin ishki naryqta paıdalanatyn etti qosa eseptegende elimizde 500-510 myń tonna et óndirilýi tıis. Bul mańyzdy mindetti oryndaý bordaqylaý alańdaryna et kontıngentiniń kóptep kelýin talap etedi. Ol óz kezeginde iri qaranyń analyq basynyń tez arada kóbeıýine baılanysty. Búginde elimizde et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy sharýashylyqtar sany 530 bolsa, olardyń árqaısysynda orta eseppen 220-230 bas asyl tuqymdy analyq mal bar. Bul az. Ony sheshý joldarynyń biri analyq maldy shetelden satyp alý. Shetelden mal satyp alýshy aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerdiń jem-shóp bazasy, tıisti mal qorasy, maldárigerlik qyzmetkerleri bolýy kerek. Olarǵa memleket tarapynan 7-8 jyl kólemine arzandatylǵan paıyzben berilgen kredıtterdiń paıyzdyq stavkasy sýbsıdııalanýǵa tıis.
Shetelden mal satyp alý barysynda ótken tájirıbeden qorytyndy shyǵarǵan jón. Atap aıtqanda, maldy suryptaý, bilimdi, tájirıbeli mal dárigerleri arqyly mal satyp alynatyn elderdegi epızootııalyq jaǵdaılardy aldyn-ala, jan-jaqty zertteý, ártúrli juqpaly aýrýlardan aman bolýyn qadaǵalaý, satyp alynatyn maldyń tıisti karantındik merzimderiniń saqtalýyn qatań baqylaýǵa alý, maldy alys shetelderden emes, shekaralas nemese tabıǵı klımat jaǵdaılary uqsas elderden arzan baǵaǵa satyp alý syndy sharalar nazarda bolýǵa tıis.
Etti mal sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligin kóterý úshin sharýashylyqtardy irilendirip, atqarylatyn jumystardy kooperasııa negizinde bólisý, mamandandyrý arqyly sheshken jón. Bul elimizde burynnan kele jatqan, synnan ótken tájirıbe. Keńes ókimeti kezinde iri-iri kolhoz, sovhozdar boldy. Sol kezdiń ózinde ár oblysta birneshe arnaıy mamandandyrylǵan mal bordaqylaıtyn sharýashylyqtar bolatyn. Bul sharýashylyqtarda oblys kólemindegi 150-180 kıloǵa jetken buqashyqtar, erkek qozylar men kári saýlyqtar jınaqtalyp, bordaqylanyp, joǵary kondısııaǵa jetkizilip et kombınatyna ótkiziletin. Sharýashylyqtardan qabyldanǵan maldy salmaǵy men qońyna qaraı memlekettik etke ótkizý josparyna jatqyzyp túbirtek-qujat jazyp beretin. Etke ótkizý jospary boıynsha jekemenshikten jınalatyn mal basy da osy sharýashylyqtarǵa ótkizilip, et josparyn oryndaýǵa jatqyzylatyn. Mundaı sharýashylyqtardyń mal bordaqylaýǵa qajetti berik jem-shóp bazasy bolatyn, memleket tarapynan mal bordaqylaýǵa quramajem, barda, shelýha, jom sııaqty mal azyqtary birinshi kezekte bosatylatyn. Qazirgi naryq zamanynda ómirdiń ózi dáleldegen mal bordaqylaýdyń osy tájirıbesin tolyq paıdalanýǵa bolady.
Árıne jeke qosalqy sharýashylyqtarda, otbasylyq, sharýa qojalyqtary men fermerlerde, mal bordaqylaýmen aınalysýǵa bolady. Biraq onda eńbek ónimdiligi tómendeıtini anyq. Al iri mamandanǵan sharýashylyqtardyń tóńiregindegi irili-usaqty ondaǵan sharýa qojalyqtarymen kooperasııalaý arqyly kelisimshart negizinde eńbek bólisýi eńbek ónimdiligin eselep kóteredi, jańa jumys oryndaryn ashady, jyl on eki aı jumys isteýge múmkindik beredi. Osyndaı kooperasııalyq negizde mal basyn ósirý men bordaqylaýdyń ozat tájirıbesi Aqtóbe oblysy Alǵa aýdanyndaǵy «Aktep» JShS-da jınaqtalǵan.
«Aktep» JShS-nyń 5 8959 gektar jeri bar. Onyń 11300 gektary egindik jer bolsa, 46 000 gektary jaıylym retinde paıdalanylady. Seriktestikte 106 adam jumys isteıdi. Mal basyn ósirý úshin «Qazagroqarjy» AQ arqyly 2000 bas angýs tuqymdy sıyr AQSh-tan ákelingen. Olar asyl tuqymdy aberdın-angýs buqalarymen uryqtandyrylýda. Árıne bul analyq maldardy kútip baǵýǵa, tól alyp ósirýge erekshe jaǵdaılar jasalynǵan.
Al «Iri qara maldy kútip baǵý jáne ósirý» jobasy boıynsha sharýa qojalyqtary seriktestikten asyl tuqymdy analyq maldardy baǵýǵa, tóldetip ósirýge alyp, alynǵan tóldiń erkek buqashyqtaryn seriktestiktiń mal bordaqylaý alańyna qaıtaryp otyrady. Sharýa qojalyqtary kelisimshart negizinde asyl tuqymdy analyq basty kútip, baqqany úshin jáne bordaqylaý alańyna ótkizgen buqashyqtardyń salmaǵy men qońdylyǵyna sáıkes esep aıyrysady. Mundaı baılanystar eki jaqqa da tıimdi. Aýylda jyl on eki aıǵa jumys oryndary ashylady. Sharýa qojalyqtary qarjy jumsamaı-aq asyl tuqymdy analyq basty jalǵa alyp, ósirgeni, tól alǵany úshin aı saıyn avans alyp otyrady. Alynǵan tóldi «Aktep»-tiń bordaqylaý alańyna ótkizip qosymsha tabys tabady.
Mine osyndaı seriktestikter ár oblysta, aýdandarda uıymdastyrylǵany jón. Bordaqylaý alańdaryn qoı, jylqy maldaryn bordaqylaý úshin ashý da kún tártibinde tur. Jyl saıyn qozy bólý naýqanynda sharýalar erkek qozylaryn ótkize almaı arzan baǵamen árkimge satyp álek bolýda. Al erkek toqtynyń eti Qytaıda, Arab elderinde, Iranda, Eýropada dıetalyq ónim retinde qazir úlken suranysqa ıe. Osy máselege erekshe kóńil bólinse sharýalar utqan bolar edi.
Aýyl sharýashylyǵyn kooperasııalaý týraly zańnyń qabyldanǵanyna 2 jyldan asty. Kooperasııanyń zańdyq bazasy jasaqtaldy. Endi osy zań negizinde jergilikti jerlerde tereń dáıektilikpen oılastyrylǵan kúndelikti jumystar atqarylýy tıis. «Aktep» JShS jumysy – etti mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy ozat tájirıbe. Osyndaı mamandanǵan mal bordaqylaý keshenderin ár oblysta uıymdastyrsa, bul salada eńbek ónimdiligi birneshe ese ósedi, ónimniń sapasy artady jáne baǵasy da arzandaıdy. Al kooperasııa týraly zańǵa qandaı ózgerister engizý kerek, ony tájirıbe kórsetedi.
Qýanysh AITAHANOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń
doktory
