Elimizde prezıdenttik basqarý ınstıtýtynyń qurylǵanyna 28 jyl toldy

Sol sátte N.Á.Nazarbaev týyndap otyrǵan jaǵdaıdy eskerip, ony tereń jáne jan-jaqty saraptaı kele kommýnıstik partııamen arajikti ajyratý, memleketti basqarýdyń jańa túrin izdeý, Qazaqstannyń egemendigin nyǵaıtý sekildi eń ózekti máselelerdi aıqyndap, olardy birinshi kezekte sheshý kerektigin aldyna maqsat etip qoıdy. Ol mindetterdi oryndaý úshin qalyptasqan ahýalǵa saı keletin, tıimdi jumys isteıtin, eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıyn qysqa merzimde túzetip, qoǵamdyq turaqtylyqty, ıaǵnı respýblıkanyń egemendigin nyǵaıtý máselesin sheshýge kepildik beretin alǵysharttar qalyptastyratyn saıası ınstıtýt qajet edi. Bul saıası ınstıtýt 1990 jyldyń 24 sáýirinde, Joǵarǵy Keńes «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin taǵaıyndaý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi Zańy) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnan bastaý aldy. 

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1990 jylǵy 28 naýryzdaǵy qaýlysymen Qazaq KSR-nyń Prezıdenti laýazymyn qurý týraly zańnyń jobasyn daıyndaý jónindegi 19 adamnan turatyn komıssııa quryldy. Onyń quramyna ádettegideı kileń partııa qyzmetkerleri emes, keri­sinshe, Ulttyq akademııanyń 5 aka­demıgi, 4 zań ǵylymynyń doktory men kandıdattary engizildi. Komıssııanyń tóraǵasy bolyp Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy N.Á.Nazarbaev bekitildi.

Arada bir aıǵa jeter-jetpes ýaqyttan soń, 1990 jyldyń 24 sáýirinde, Joǵarǵy Keńes «Qazaq KSR Prezıdenti qyz­metin taǵaıyndaý jáne Qazaq KSR Kons­tıtýsııasyna (Negizgi Zańy­na) ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań qabyldady. Sol qysyltaıań kezdiń kókjıeginen qarasaq, qoǵamdy múldem jańa turpatqa kóshirý qıyn sharýa bolyp shyqty. Atalǵan másele bo­ıynsha Joǵarǵy Keńestegi tal­qy­laýdyń ózi tym uzaqqa sozyl­dy. Jasyryn daýys berýge qatys­qan 335 depýtattyń 317-si zańdy qoldasa, 18 depýtat qar­sy daýys berdi. Nátıjesinde beki­tilgen Qazaq KSR Prezıdenti qyz­metine N.Á.Nazarbaev usynylyp, Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti bolyp saılandy.

Daýys berýshilerdiń kópshiligi prezıdenttik ınstıtýttyń Qazaq­stan jaǵdaıyna qolaıly ekenine kúdikpen qarady. Degenmen ke­ıing­i damý jolymyz sol kezderi ja­sal­ǵan tańdaýdyń balama­­syz du­rystyǵyn dáleldep ber­di. Joǵar­ǵy Keńeste qabyldanǵan aıtý­ly zań, birinshiden, el táýel­siz­digine aparatyn, onyń saıası jú­ıe­siniń qalyptasýynyń negi­zi­ne aınaldy. Ekinshiden, jappaı jaılaǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik daǵdarysty tejep, jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa sep­testi, birlik pen tatýlyqty or­nyq­tyryp, ony ári qaraı damytyp, nyǵaıtýdyń durys baǵytyn aıqyndaýǵa múmkindik jasady.

Sonymen Qazaq KSR-nyń Pre­zı­denti saılandy. Bul oqı­ǵa­ny elimizde prezıdenttik bılik­tiń bastaýy bolǵan kezeń dep aıtýy­myzǵa tolyq quqylymyz. Biraq bul máselege tereńirek úńilip qarar bolsaq, onda onyń áli de bol­sa tolyqqandy «prezıdenttik ıns­tıtýt» deńgeıine jete qoıma­ǵanyn ańǵarý qıyn emes edi. О́ıtkeni, eń aldymen, Qazaqstan áli óz táýelsizdigine qolyn jetkize qoı­­maǵan, Keńes Odaǵynyń qura­myn­daǵy respýblıkalardyń biri bolyp qala berdi. Ekinshiden, ol kezde arnaıy zańmen bekitilgen shyn mánindegi tıisti mártebesi men ókilettiligi bar Prezıdent bolyp sanalmady. Alǵashqy bolyp saılanǵan Prezıdent Qazaq KSR Prezıdenti emes, tek Joǵarǵy Ke­ńes bekitken Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetine saılanǵan tulǵa bolyp esepteldi. Budan ári qaraı órbigen «prezı­denttik ınstıtýttyń» evo­lıý­sııalyq damý joly birte-birte osy olqylyqtardy joıyp, ony retke keltirýge baǵyttaldy.

Qazaqstanda Prezıdenttiń már­tebesi men ókilettiligin aı­qyn­­daýda erekshe oryn alǵan qu­jat – ol 1990 jylǵy 25 qazanda qabyl­­danǵan Qazaq KSR-nyń mem­­le­kettik egemendigi týraly Dek­­l­a­rasııa boldy. Tuńǵysh ret mem­­lekettik bıliktiń bólinýi máse­­lesin qolǵa alýǵa negiz salyndy. Ol boıynsha Joǵarǵy Keńes – zań ­shyǵarýshy organ, Prezıdent mem­leket basshysy jáne joǵarǵy a­t­qa­rýshy-ókimdi bılikke ıe bolsa, al Joǵarǵy sotqa – sot bıligi berildi.

Osy jyldyń 20 qarashasynda Qazaq KSR-inde memlekettik bı­lik pen basqarýdyń quryly­myn jetil­dirý týraly zań qabyl­da­nyp, vıse-prezıdent, Premer-Mınıstr jáne memlekettik keńes­shiler laýazymdary engizildi, Mınıstrler kabınetiniń ornyna Mınıstrler keńesi, al Prezıdent janynan Respýblıka keńesi degen konsýltatıvtik organ quryl­dy. Jergilikti memlekettik or­gan­dar­dyń jumysy da qaıta quryldy.

1991 jyldyń 16 qazanynda Joǵarǵy Keńestiń VI kezekten tys sessııasynda «Qazaq KSR Prezıdentiniń saılaýy týraly» zań qabyldanyp, sol jyldyń 1 jeltoqsanyna prezıdenttik saılaýdyń kúni belgilendi. El tarıhynda birinshi ret ótken bul saılaýda qazaqstandyq­tar óziniń tarıhı jolyn eshkimge jaltaqtamaı ózi tańdap aldy. N.Á.Nazarbaevtyń tulǵalyq-bas­­qarýshylyq qasıetterin baǵa­laǵan halyq oǵan senim artyp, ol saılaýshylardyń 98,7% daýysyn jınap, búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolyp, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti atandy. Mem­leket basshysynyń aıtýy boıynsha, endigi jerdegi basty mindet – adam­zat balasynyń tájirıbesin jáne respýblıkanyń kóp ultty hal­­qy­nyń múddesi men onyń erek­sheligin barynsha eskeretin Qazaq­stan­nyń damý jolyn tabý bolatyn. Osy mindetterdi oryndaýǵa Prezıdent sol kúni «Memlekettiń ataýyn ózgertý týraly» zańǵa qol qoıýdan bastady desek te bolady.

1991 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Qazaq­stan Respýblıkasy Prezı­dentiniń qyzmetine resmı kiri­sýine baılanysty Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Joǵarǵy Keńesiniń sal­tanatty otyrysynda sóılegen sózinde N.Á.Nazarbaev birinshi kezektegi atqarylatyn saıasatta ultaralyq qatynastar men ekstremızm máselelerine, quqyqtyq tártip pen zańdylyqty saqtaýdy nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarý qa­jet­tigine toqtaldy. Tek osyndaı saıası negizdiń arqasynda ǵa­na barlyq ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi sheshýge bolatyndyǵyn eskertti. Bul el damýynyń basty baǵyttaryn aıqyndap bergen Tuńǵysh Prezı­dentimizdiń alǵashqy strategııalyq ustanymdary bolatyn-dy. Onyń durystyǵy men ómirsheńdigin tarıhı jetistikterimiz dáleldep berip otyr.

Araǵa alty kún salyp «Qazaq­stan Respýblıkasynyń memle­kettik táýelsizdigi týraly» Kons­tıtýsııalyq zań, artynsha Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamat­tyǵy týraly zań qabyldandy. Prezıdenttik ınstıtýtqa negiz­delgen jańa saıası júıe Qazaq­stan­daǵy memlekettik bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etti. Odaqtyq basqa respýblıkalardyń keıbirinde oryn alǵan ultaralyq qaqtyǵystardaǵy sııaqty bizde qantógister men anarhııaǵa jol berilgen joq.

Joǵarydaǵy Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes Prezıdent memleket pen atqarýshy bıliktiń basshy­sy bolyp esepteldi. Taǵy bir eskere ketetin jaǵdaı Prezıdenttiń ti­ke­leı jáne jalpy saılaýda saı­lanýy ony sol kezdegi Joǵar­ǵy K­e­ńesten táýelsiz mártebemen qam­­­­ta­masyz etkenine qaramastan, ol el­diń birden-bir zań shyǵarýshy jáne joǵary ókiletti organyn ta­ra­týǵa múmkindigi bolmady. Onyń ústine Úkimet ekijaqty esep berý jaǵdaıynda, ıaǵnı Mı­nıstr­ler kabıneti Joǵarǵy Keńes­tiń, Pre­zı­denttiń aldynda jaýap­ty jáne olarǵa esep berý tártibi saq­talyp qalǵan edi. Endigi jerde Pr­ezı­dent pen Joǵarǵy Keńestiń óki­let­tikterin shekteý máselesin sheshý qajettiligi týyndady. Olaı bolsa, biz dál osy kezde áli de bol­sa pre­zıdenttik bılikten góri pre­zı­­dent­tik-parlamenttik ba­s­qa­rý jú­ıesiniń basymdylyǵyn kórýi­mizge bolady.

Bul máseleni 1993 jylǵy Kons­­tı­týsııa da tolyǵymen sheshe almady. Ol bıliktiń túrli tar­maq­­tary arasyndaǵy qarama-qaı­shylyqtardy boldyrmaýdyń meha­nızmderin usynýǵa qaýqarsyz bolyp shyqty. Atqarýshy bılik mem­lekettik bıliktiń derbes tar­maǵyna aınalyp, onyń biryń­ǵaı júıesiniń qalyptasýyna qadam jasalǵanyna jáne úkimet­ti qalyptastyrýdyń tártibiniń ózger­genine qaramastan, másele toly­ǵymen óz sheshimin tappady. Joǵarǵy Keńestiń jumysy ótpeli kezeń talaptaryna múldem saı kelmedi, ol eldegi ekonomıka men saıası damý prosesterin qa­jet­ti zańdarmen qamtamasyz etý turǵysynda óte baıaý qımyldady. Osynyń nátıjesinde 90-shy jyldardyń orta sheninde saıası daǵdarys oryn alyp, memleket jarty jyldan astam ýaqyt boıy parlamentsiz ómir súrdi.

Aıta ketý kerek, 1995 jyl­dyń naýryzy men 1996 jyl­dyń qańtary aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń konstıtýsııalyq nemese ádettegi zań kúshine ıe 134 jarlyǵy jarııalandy. Olar eldegi eko­no­mıkalyq, áleýmettik, mem­lekettik salalar­dy damytýǵa zań­dyq negiz qalap, sol kezdegi respýblıka úshin ómir­lik qajeti bar naryqtyq re­for­malar­dy tezdetýge, búgingi jetis­tik­terimizge qol jetkizýge bas­ty alǵy­sharttardy jasap berdi.

Sonymen ótpeli kezeń jaǵ­daıynda, joǵaryda kórsetil­gen­deı bılik tarmaqtarynyń biriniń daǵdarysqa ushyraǵan kezinde olardyń úılestirilgen ózara is-qımylynyń kepili kim bolý kerek degen suraqtyń týyn­daýy zańdy nárse edi. Dál osy tusta bılik salasyn reformalaýdy jalpy sıpattaǵy áńgimeden góri, naqty bir arnaǵa kóshirip, ony jyldamdatý problemasyn kún tártibine ómirdiń ózi shy­ǵar­dy. Nátıjesinde qos pala­taly Parlament qurý qajettigi jáne sol prosestegi pre­zıdenttiń róli týraly máselesi ǵa­lymdar men sarapshylardyń, ma­mandar­dyń arasynda jáne qo­ǵam­da qyzý talqylanyp, 1995 jyl­ǵy Kons­tıtýsııada kórinis tapty.

Jańa Konstıtýsııa qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryndaǵy júıeli reformalardyń bastaýynda turdy. Onyń ústine bul 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy referendýmda Qazaqstan halqynyń jasaǵan tarıhı tańdaýy bolatyn. Sol tańdaýymen birge halyq eldiń Tuńǵysh Prezıdentine senimmen birge óziniń jarqyn bolashaqqa degen úmitin de artty, ata-babalarymyzdyń de­r­bes memleket qurý týraly arma­nyn da amanat etti. Onyń qoly­na Qazaq­stannyń táýelsizdigin kózi­niń qarashyǵyndaı saqtap, demokratııalyq, quqyqtyq, áleý­met­­tik jáne zaıyrly memleket qurý­ǵa mandat berdi. Olaı bolsa, bizdegi prezıdenttik ıns­tıtýt­tyń qa­lyp­tasýynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń erik-jigeri men nıeti negizgi ról atqarǵanyn da mo­ıyndaǵan jón.

Ekonomıkalyq-áleýmettik óz­­geristermen qatar Qazaqstan­nyń saıası júıesin de qaıta qurý ju­my­­s­tary turaqty túrde biriz­dilikpen óz jalǵasyn taýyp, nátıjesinde 1998, 2004-2005, 2007-2008 jáne 2011 jyldary el Konstıtýsııasy men keı­bir zańdarǵa tıisti ózgertýler men tolyq­tyrýlar engizildi. Bul qadam­­dardyń prezıdenttik ıns­tıtýtty qalyptastyrýdaǵy yq­pa­ly sonshalyqty qomaqty, ol tip­ten maqala turmaq arna­ıy mono­­grafııalyq eńbektiń arqaýy­na aınalsa da artyq bolmas edi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev totalıtarızm­nen demokratııaǵa ótýdiń qıyn­dyq­taryn, ótpeli kezeńniń mashaqat­taryn bile otyryp, uǵyna otyra 90-jyldardaǵy suhbattarynda demokratııanyń parlamenttik formasynyń artyqshylyǵyn da joqqa shyǵarǵan emes. Biraq sonymen birge Prezıdent demo­kra­tııanyń bul túrine biz áli jetýimiz kerek degendi de tilge tıek etken bolatyn. Bul jer­de qarama-qaıshylyq joq. Keri­sinshe, sol kezeńdegi naqty týyn­­daǵan áleýmettik-ekonomı­ka­lyq, qoǵamdyq-saıası ahýaldy es­­kerýdiń nátıjesinde pre­zı­dent­tik ınstıtýttyń qajettiligin prag­ma­tıkalyq turǵyda tereń túsiný­den týyndaǵan qadam bolatyn. Iаǵnı prezıdenttik bılik osy sebep­terge baılanysty ótpeli kezeń­degi Qazaqstan úshin, onyń táýel­siz­digin saqtap qalý, ony odan ári qa­raı nyǵaıtý jáne halyqtyń ál-aý­qatyn jaq­sar­tatyn jańa turpat­taǵy ekono­mı­kalyq reformalardy júzege asyrý úshin kerek boldy.

Mine, búgingi tańda sol kezden bergi jalpy álemdik demo­kra­tııa­lyq úrdisterden qol úzbegen Elbasy qatań synaqtardan ótip, aıaǵynan tik turǵan Qazaqstannyń tájirıbesin eskere otyryp, óz ókilettiginiń birazyn Úkimet pen Parlamentke beretin ýaqyttyń jetkendigin túsindi.

Aldyn-ala oılastyrylyp, josparly túrde iske asyryl­ǵan eldiń Ata Zańyn jetildirý ju­mys­tary nátıjeli boldy. Ol Qazaqstannyń saıası jáne eko­nomıkalyq turǵyda úıle­sim­di damýyna, Elbasynyń stra­tegı­ıa­lyq ıdeıalary, josparlary men áleýmettik bastamalaryn iske asyrýǵa óz yqpalyn tıgiz­geni sózsiz. Rasynda da táýel­sizdi­gi­miz­diń 25 jyldan astam ýa­qyty ishinde qol jetkizgen ta­bys­tarymyz memlekettilikti odan ári nyǵaıtý jáne jańa qazaq­standyq patrıotızmge negiz­delgen kóp ultty jáne kóp konfessııaly qoǵamnyń birligi, qazaq­stan­dyq demokratııany damytý men dáıekti de boljamdy syrtqy saıasattyń, bılik júıesin qorǵanys pen qaýipsizdik sal­asyn nyǵaıtýdyń arqasynda bo­lyp otyrǵan dúnıeler. Bul jetis­tikterimizdi búkil álem biledi.

Sondyqtan Elbasy ótken kezeń­derdegi atqarylǵan jumys­tardy qorytyndylaı kele, 2017 jyly keń kólemdi saıası reformalardy bastap, ony jańa deńgeıge kóterdi. Alǵash ret Konstıtýsııaǵa ózgertýler engizý máselesi búkilhalyqtyq talqylaýdan ótti. Sondyqtan bul is-sharanyń mańyzy erekshe, ol – tarıhı jáne taǵdyrsheshti sıpat­taǵy tıimdi, turaqty qazirgi zamanǵy bılik júıesin qurýǵa negiz bolatyn naqty da júıeli qadamdar. N.Á.Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda atap ótkendeı, «Biz saıası turaqtylyq pen qoǵam­dyq kelisimniń arqasynda eko­nomıka­myzdy, saıasatymyzdy jáne sanamyzdy jańǵyrtýǵa kiris­tik. Tehnologııalyq jáne ınfra­qurylymdyq turǵydan damýdyń jańa kezeńine tyń serpin berildi. Konstıtýsııalyq reforma bılik tarmaqtary arasyndaǵy balansty naqtylaı tústi».

Kórip otyrǵanymyzdaı, Mem­leket basshysynyń jańa, Táýel­siz Qazaqstandy qurý barysynda qabyldaǵan Qazaqstannyń bolashaǵyn ózgertken durys basqarýshylyq sheshimderi men salyp bergen «qazaqstandyq joly» jáne ony álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosý­ǵa baǵyttalǵan strategııalyq us­tanymdary men olardy iske asyrýdaǵy tıimdi, birizdi jáne nátıjeli saıasaty men naqty is-áreketteri prezıdenttik bılik júıesin tolyqqandy etip qurý­ǵa múmkindik berdi. Sondyqtan Qazaq­standaǵy prezıdenttik ınstı­týt óziniń ómirsheńdigin dálel­dep, tabysty jumys istep, elimizdiń áleýmettik-ekonomı­kalyq, saıası jáne rýhanı damýy men onyń turaqtylyǵyn budan bylaı da qamtamasyz ete beretindigi kúmánsiz.

Japsarbaı QÝANYShEV,
saıası ǵylymdar doktory