Onlaın nesıe: naryqqa túsinikti, ashyq erejeler qajet

Retteýshilik kıligý, aralasý túrlerinde ǵana kelispeýshilik paıda bolýy múmkin, mysaly, jaýapkershilikti retteý qarjylyq-tehnologııalyq sektordyń órkenıetti damýyna yqpal etýi múmkin. Al orynsyz nemese kóńilge qonymsyz retteý naryqty buzyp, irgeles salalarǵa da jaǵymsyz áserin tıgizýi yqtımal.

Qazir qalaı jumys istep tur?

Qazir Qazaqstandaǵy onlaın-nesıeleý sektorynda sa­la­lyq zańnama joq. Internet ar­qyly eń jıi beriletin nesıe kólemi 55 000 teńge eken. Or­tasha stavka – kúnine 1,2-1,3%. Naryqqa qatysýshylar ózin ózi retteıtin «QazFınTeh» qaý­­ymdastyǵyn qurǵan. Ol qu­­qyqtyq jáne etnostyq nor­ma­lardyń saqtalýyn qada­ǵ­a­laı­dy jáne jumystyń ja­ńa stan­d­arttaryn jasap shy­ǵa­rady. Qaýymdastyq ere­jeleri bo-
ı­ynsha, kompanııa­lard­yń klı­entten óndirip ala alatyn eń joǵary somasy nesıeni qos­qandaǵy dál osyndaı úsh ja­rym nesıeniń kóleminen as­paıdy.

Naryqtyń jaýapty qaty­sý­shylary qaýym­das­tyq sheń­berinde jumys isteıdi, bi­raq ishki ret­teý ǵana emes, baqy­laý­shy organdar tarapynan da retteý jumystary qajet. «Qaz­FınTeh» Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy Ulttyq bankiniń ha­lyq­ty ósimqorlar men qaryz­dy ón­dirip alýdyń keı­bir áre­ket­te­rinen qorǵaýdy kóz­deı­tin us­tanymyn qoldaıdy. Qaý­ym­das­tyq Ulttyq bankke usy­ný úshin naryqty damy­tý­dyń al­daǵy 3-5 jylǵa arnalǵan jol kar­tasy jobalaryn daıyndap ja­tyr.

Atalmysh naryqty retteý quraldaryn tańdaǵanda ne­sıe be­rýshiniń de, nesıe alýshy­lar­dyń da múddesin umytpaý kerek, deıdi RAEX reıtıngtik agent­tiginiń («Ekspert RA Qazaq­stan») bas dırektory Ádil Mamajanov. Onyń só­zi­ne sensek, usynylǵan qural­dar­dyń qaı-qaısysy bolmasyn, na­ryqtyń talaptaryna balta sha­batyn bolsa, ony paı­da­lanýdyń qajeti joq. «Klı­ent­terdi qorǵaý kerek, bi­raq na­ryqty da óltirip al­maı­yq», deıdi ol.

Qandaı qadam jasalady?

Qazaqstan Parlamenti na­ryq­ty retteýdiń birneshe jo­­lyn ­qarastyryp otyr. Bul oraıda bıznestiń tabys­ty­ly­­ǵy ǵana emes, tutas bir salanyń tynys-tirshiligi Par­la­menttiń qandaı quraldy tań­daı­tynyna baılanysty bolyp tur. Retteýshi syıaqynyń jyl­dyq mólsherlemesin 100% kóle­minde shekteý jáne nesıe boıynsha artyq tólemniń eń joǵary mólsherin 100%-dan asyrmaý múmkindigin qa­ras­t­yryp otyr. Bylaısha aıt­qan­da, zańnamaǵa túzetý en­gi­z­gen jaǵ­daıda jyldyq mól­sher­le­me men eń joǵary ar­tyq tó­le­mniń somasy shekteledi: eki jaǵ­daıda da bul kórs­et­kish­ter qazirgi naryqta bar kór­set­kishten áldeqaıda tómen.

– Eger retteýshi jyldyq mól­­sher­lemege shekteý qoı­sa, bul sheshim jalpy na­ryqqa ja­ǵymsyz áser etedi: uıym­dar­dyń bir bóligi naryq­tan ketedi, qalǵandary basqa ónim­derdi iske qosady,– deıdi «Ches­tnoe slovo» mıkronesıe be­rý­shi halyqaralyq onlaın-ser­vısiniń bas dırektory And­reı Petkov. Onyń aıtýynsha, bul jaǵdaı qaryz alýshylar úshin qoljetimdi nesıe qura­ly­nan aıyrylý degen sóz, al na­­ryq úshin – oıynshylar «kó­leń­keli» iske bet buryp, bir kez­deri memlekettiń shamasy kel­­meı, ábden áýrege salǵan 90-jyldardaǵy qaraqshy ósim­qor­lar qaıtadan paıda bolýy ábden múmkin.

– Stavkany shekteý naryq­tyq ekonomıkaǵa qaıshy, ret­teý­­shiniń qyzmet qunyn qa­lyp­­tas­tyrýǵa tikeleı aralasý­y na­ryqty buzady,– deıdi Qazaq­stan­daǵy onlaın-servıs­ter­men jumys isteıtin iri ın­vestor. Aıtýynsha, onyń or­nyna eń jo­ǵary artyq tó­lemniń soma­syn shektese, áldeqaıda tı­imdi bolar edi. Ol durys bá­sekelestikke kedergi kel­tir­meıdi jáne tutynýshyny qor­ǵaýǵa múmkindik beredi.

«QazFınTeh» qaýym­das­ty­ǵy da osyndaı pikirde. Qa­ý­ymdastyq retteýshilik yq­pal­dy baǵalap, stavkany retteý qoǵam men memleket úshin kóp­tegen táýekelder alyp ke­ledi degen qorytyndy jasa­dy. Bul degenińiz qarjylyq qol­jetimdiliktiń tómendeýi já­ne áleýmettik qysymnyń ósýi, ósimqorlyqtyń, qylmys­tyq «sur» jáne «qara» bazar­dyń kóbeıýi. Iаǵnı qylmys ta ósedi, qaryz alýshylar já­ne olardyń kredıtorlarmen kelispeýshilikteri qorǵalmaıdy, otandyq qarjy na­­ryǵy tehnologııalyq tur­ǵy­da artta qalady jáne basqa da qaýip-qaterler az emes.

Onlaın-nesıeleý servıs­te­ri­niń ekono­mı­kalyq modeli mól­sherlemeni 100% kóleminde shek­­tep qoıýmen úılespeıdi deı­di naryqqa qa­tys­ýshylar. Eger shekteýler engizilse kom­­pa­nııalar shyǵynǵa ushy­rap, jabylýǵa májbúr bolady. Qaýymdastyqtyń máli­me­tin­she, nesıeniń merzimi men mól­sher­lemesiniń aǵymdaǵy orta­sha kórsetkishi jaǵdaıynda on­laın-servıs bıznesiniń ta­bys­tylyǵy shamamen 7%-dy quraıdy. Salystyratyn bol­saq, stomatologııalyq bız­nes­tiń tabystylyǵy – 14,7%, al meı­ramhana (kofehana) bız­ne­siniń tabystylyǵy – 26%.

Álemdik tájirıbe

Barlyq damyǵan elderdiń qar­jylyq tehnologııalar n­a­ry­­ǵynda retteýshilik shekteýler bar. Olardyń kópshiliginde ne­sıe mólsherlemesine tikeleı shek­teý qoıylmaǵan. Mysaly, AQSh-tyń kóptegen shtat­taryn­da stavkaǵa shekteý joq, al ortasha stavka – jyly­na 600 %. Ulybrıtanııada 2016 jy­ly memleket qaryzdyń jı­yn­tyq boryshyna 100% dep shek­teý qoıdy (Qazaqstandaǵy «QazFınTeh» te sony usynyp otyr). Dál osyndaı shekteýler Chehııada (2016 jyldan bastap) jáne Latvııada (2013 jyldan bastap) bar. Reseıdiń Ortalyq banki boryshtyń eń joǵary mólsherin 150% kóleminde shekteýdi josparlap otyr.

Atalǵan elderdiń ba­r­ly­­ǵynda qarjylyq- teh­no­lo­gııa­lyq sektor damyp ja­tyr, bi­raq jaǵymsyz halyq­ara­lyq tájirıbe de joq emes. Má­selen, Grýzııada qarjylyq-teh­nologııalyq sektor 2014 jyl­dan 2016 jylǵa deıin ese­lep ósti, biraq 2017 jyly el­­diń jańa úkimeti eshbir es­ke­rtýsiz tıimdi paıyzdyq st­av­kany 100% kóleminde shek­­tep qoı­dy. Bul kóptegen qar­­jyl­yq-tehnologııalyq kom­­pa­nııa­lar­dyń bankrotqa ushy­raý­yna sebep boldy jáne qar­jylyq-tehnologııalyq sek­tor elde is júzinde jumys is­temeı qaldy, sóıtip eldegi osy salanyń damýyn birneshe jyl­ǵa keri shegerip tastady.

– Damyǵan elderdiń zań shyǵarýshylary basqa mem­leketterdiń tabysty táji­rı­be­sin qoldanyp, sol joldan qı­nal­maı ótedi. Biz de shet mem­leketterdiń tá­ji­rı­be­sin eg­jeı-tegjeıli zert­tep, sonyń ishin­degi eń úz­di­gin paıdala­nyp, birte-bir­te ózimizde engizýimizge bo­­lady, óıtkeni oıyn ere­je­leriniń birden ózgerýi qar­jy naryǵyndaǵy senimdi qur­tady,– deıdi ID Finance ha­lyqaralyq qarjylyq-teh­no­logııalyq toptyń negizin qa­laýshylardyń biri Borıs Ba­tın. Qazaqstan halqynyń 20%-y úshin klassıkalyq bank ne­sıeleri qoljetimsiz. Al onla­ın-nesıe sektoryna qol­daý jasalmasa, halyqty qı­nal­ǵan sátte ala qoıatyn sońǵy zań­dy qarjysynan aıyrýymyz múmkin.

Dáýlet JAQSYLYQOV

«Onlaın Fınans» JShS tapsyrysy boıynsha jarııalandy