Erlan Rysqalı: Qazirgi dástúrli ánshilerdiń de «at shaba almas mini» bar

– Qadirli, Ereke! Biraz ýa­qyt­­tan beri shetelde júrge­ni­ńizdi bilemiz. Áńgimeni sodan bas­tasaq, o jaqqa qalaı bar­dyńyz, ne istep júrsiz?

– Raqmet, jylǵa taıap qaldy qazir. Anglııadamyn. Kelinshegim «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqý­ǵa túsken. Sodan otbasymyz­ben osynda keldik. Meniń arnaıy oqýym da, jumysym da joq, balalardy mektebine aparamyn da, kún saıyn aǵylshyn tili sabaǵyna baramyn. 

– Aǵylshyn tilin ıgerýge myqtap kirisken ekensiz ǵoı...

– Iá, bul burynnan oıda júrgen sharýa edi. Ásirese qazaq­tyń ulttyq bolmysynyń jıyn­tyǵyndaı klassıkalyq áni men kúıiniń aınalasyndaǵy adamǵa qazirgi ýaqytta aǵylshyn tili óte qajet dep esepteımin. Qazir álemde mýzyka salasy boıynsha jyl saıyn ótip jatatyn ártúrli ǵylymı konferensııalardan biz­diń ǵalymdar shet qalyp ja­ta­dy. Sebebi olardyń deni aǵylshyn tilinde ótedi. Qatysqan kúnniń ózinde sózin aýdarma arqyly jetkizýge májbúr bolady. О́ziń aıtyp, óziń uqqanǵa ne jetsin. Qazir mine, azdap tilimiz synyp qaldy, oǵan qosa tilge júı­rik azamattardyń arqasynda aǵyl­shyndarmen dastarqandas bolyp, án aıtyp, án týraly áńgime qoz­ǵaımyz. Meniń bir baıqa­ǵa­nym, eýropalyqtar mýzykanyń ár janryn tyńdaýmen birge oǵan ózderiniń pikirlerin de bil­diredi. Jalpy, olarda kompo­zıtor uǵymy óte joǵary deń­geıde baǵalanady eken. Bir óner­tanýshy ǵalymnyń «kompo­zıtor – ǵalamshardyń aspaby» degen anyqtamasy bar eken. Sol sózdi bu jaqtan jıi estidim. Qa­zaq ániniń keńdigine, áýeniniń tereń­digine talaı tánti bolyp, onyń deni dalada týǵan dúnıeler ekenin estigende, «mundaı mýzykany arnaıy mýzykalyq bilim almaǵandar qalaı shyǵarǵan?» dep tańǵalady.

– О́tkende Germanııada bir qoıylymdy zalda kórip otyryp, sosyn sahnaǵa shyǵyp án salǵanyńyz týraly áleýmettik jeliden shet jaǵalap kórip qa­lyp edik, sonyń egjeı-teg­jeıin aıtyńyzshy?

– Onyń aldynda meni Ger­ma­nııadaǵy qazaq qaýymdas­ty­ǵy shaqyryp, kezdesý ótkiz­gen edi. Sol saparymda Irına Mıýl­ler degen nemis qyzy I.Jan­súgi­rovtiń «Qulager» poema­synyń jelisi boıynsha «Aqan seriniń «Qulager» áni» degen spektakl qoıypty. Aqan seri Saǵynaıdyń asyna keledi ǵoı, sony spektaklde «Mańmańger» áni arqy­ly kórsetipti. Spektakldi kórip otyrsam, ishinde meniń «Mań­mańgerim» júr. Qaýym­dastyq­taǵy kisiler «bul ándi oryn­daǵan adam osy jerde otyr» degende, rejısser qatty qýa­nyp, qoıylym aıaqtala bere, kóp­shilikke habarlady. Zal dý qol sha­palaqtap erekshe iltıpat bildir­di. Sol ándi jandy daýys­pen tyńdaǵysy keletinderin aıtty. Men kópshilik ortasynan sah­naǵa shyǵyp, aıtyp berdim. Odan keıingi qoshemet tipti erekshe boldy. 

– Odan da basqa án aıttyńyz ba?

– Joq, «Mańmańgerdi» ǵana aıttym. Ertesinde rejısser Irına qonaqqa shaqyryp, biraz áńgimelestik. Onyń áriptesteri, mýzykatanýshylar birden ornymnan turyp án aıtqanyma tipti tańǵalypty. О́ıtkeni nemistiń ánshileri án aıtý úshin kemi úsh saǵat daıyndalady eken. Al meniń «án aıt» degende birden sahnaǵa shyǵa salýymdy naǵyz babynda júretin ánshiliktiń bıigi dep baǵalaǵan. «Bizdiń qazaqta ondaı ánshiler kóp, dombyramen án aıtatyndardyń barlyǵy da sóıtedi» dedim Irınaǵa. 

– Jalpy, bizdiń ánder shetelge saıası saparlar barysyn­da ilese baryp, shala-sharpy aıtylyp qana júrgendeı kóri­nedi. Shyn óner retinde arnaıy konsertter, ózge de joldarmen keńi­nen nasıhattasa jaqsy baǵa­lanady deısiz ǵoı? 

– Qazir Eýropany operamen, estradamen tańǵaldyra al­maısyń. Al bizdiń ulttyq óner olarǵa ári tańsyq ári olar shynymen de erekshe tánti bolatyndaı dárejede. Másele – usyna bilýde. Mysaly, konsert beriledi desek, eń birinshi onda neni aıtyp, neni qoıatynyn jáne aýdarma jaǵy qanshalyqty sapaly bolatynyn qatty qadaǵalaý kerek. Oǵan aparatyn ánshilerdiń ózin irikteý qajet. О́ıtkeni olar birinshi kezekte sizdiń ánińizge nazar aýdarady, sosyn ánshiniń daýysyna, kásibıligine qatty kóńil bóledi. 

Men ótkende bir mamandar­dan suradym, «bizdiń ánnen siz­der qalaı áser alasyzdar?» dep. Sonda olar dombyra men daýys­tyń úılesimdiligine qat­ty tánti bolǵandaryn aıtty. Bir­de qatarynan tórt-bes ánimdi tyńdaǵan aǵylshyn áıel: «Siz dombyrany qaǵyp bastaǵanda kóz aldyma keń dala elesteıdi. Kózińdi jumsań qaı jerde otyr­ǵanyńdy umytyp ketetindeı keremet áserde boldym. Bul adamǵa erekshe erkindik syılaıdy», dedi. Shynymen qansha baıqap júrmin, kóbinese kózderin jumyp alady eken. Keń dalada ósken bizge tańsyq emes shyǵar, kózderi ǵımarattarǵa qamalǵan jurtqa sol dalany elestetýdiń bir erekshe raqaty bar sekildi. Sodan bizdiń sonaý XIX ǵasyrdaǵy en dalada erkin júrip án shyǵaryp, kúı týdyrǵan kompozıtorlarymyz týraly qaıta-qaıta surap tamsanady. Birinen-biri bıik Birjan sal, Aqan seri ánderiniń kóp qyrly, kórkemdikke toly qupııa qubylystaryn, onyń adam janyna beretin ózgeshe áserin zerdelegisi keletinderin de tilge tıek etkender boldy. О́te tyń, tosyn, sony dúnıeni jolyq­tyr­ǵandaǵy áserlerin tolqy­ǵan kóńilderinen, qýanyshty sózderinen uǵyp, óziń de osyndaı óner týdyrǵan jurttyń jurnaǵyn jalǵap júrgen adam retinde tebirenedi ekensiń. О́nerimizdi ózge jurt baǵalasa, ultymyzdyń da qadiri artyp, mártebesi bıikteıdi ǵoı.

– «Dımash qubylysy» qazaqqa ne beredi? Keıbir balalar soǵan eliktep kez kelgen jerde shyń­ǵyryp án salýǵa kóshken sekildi... 

– Ras, Dımash jarty álemdi tamsandyrdy, estradalyq baǵyt­taǵy mýzykany kásibı deń­geıge kóterip tastady. Dımash­tyń ke­re­mettigi de osynda. Ol da­ýys­tyń qandaı bolý kerek eken­digin ólshem retinde kórsetip ber­­di. Dımashtyń taǵy bir artyq­shy­lyǵy, bizdiń ulttyq ánde­rimizdi estradaǵa salyp shyr­qady. Qazir «Daıdıdaýdy» Qytaıda biraz adam aıtady. Demek, Dımash qa­zaq ániniń túpnusqasyna qaraı jol ashty. О́zge jurttyń qazaq áni­ne kelýi úshin, tyńdaýy, aıtýy úshin bir baspaldaq, bir qadam basty. 

– Qazir qazaqtyń klassı­ka­lyq ánderin óz bilgeninshe bu­zyp aıtý beleń alyp barady ǵoı, Dımash ta «Daıdıdaýdy» bu­zyp aıtty emes pe. Buǵan ne aıtasyz? 

– Dımash daýsynyń múmkin­digin kórsetý úshin ádeıi, sanaly túrde solaı istedi. Dımash sonda da áýenin buzǵan joq, arasyna bir vokalızder qosty, ol daý­synyń artyqshylyǵyn kór­setti. Al endi bizdiń ne daýysy joq, ne jurttan ózge erekshe bir úni joq keıbir ánshiler ne úshin qazaqy shapanǵa kostıýmniń jaǵasyn qondyryp júr, sony túsinbeımin. Ánimiz, kúıimiz ulttyń altyn qory, qazy­nasy. Endi ol qazynamyzǵa árkim óz bilgenin istep qol sala berse, ne qalady? 

– Dástúrli ánshilerdiń ishin­de keıbir úndestik zańda­ryn saqtamaıtyn, eki daýysty dybys qatar kelgendegi ilge­rindi-keıindi yqpaldardy esker­meı, aýzyn kerip turyp ekeýin de «syıǵyzyp» aıtyp jibere­tinder kóbeıipti. Bul zańdy­lyq­tar konservatorııada sabaq retinde oqytylmaı ma sonda?

– Oqytylmaıdy. Jalpy, qazirgi dástúrli ánshilerdiń de «at shaba almas mini» bar. Bizde bilim salasynda júıesizdik óte kóp. Ár oqytýshy óz bilgenin úıretedi. Án­shiliktiń uńǵyl-shuńǵylyn bi­lip, qaǵystyń qyr-syryn úıre­tetin ustazdar joqtyń qasy. Endi qanat qaqqan ánshilerge daıyn «zapısti» beredi, ol aqsaqaldyki bolýy múmkin, ne onsha aıta almaıtyn ánshiniki bolýy múmkin, tipti bir jaqsy ánshiniń sátsiz oryndalǵan áni bolýy múmkin. Shákirt sony tyńdaıdy da, ana deńgeıden aspaıdy. Bala óz janynan bir nárse qosaıyn dese, oǵan «buzdyń» dep ursady. Bárin bir qalypqa tyqpalaıdy. Qa­lyptyń da óz jóni bar. My­saly, Arqada kósip, shertip qa­ǵatyn, terip tartý bolsa, Al­taı, Tarbaǵataı ánderine ilip tar­tý tán degendeı ár mekteptiń qalyp­tasqan dombyra qaǵystary bar. Ony kórkemdep, úkilep, onan saıyn qulpyrtyp, jetildirýge bolady, biraq birin-birine qo­syp botqa jasaýǵa bolmaıdy. Men basqa mektepterdi qoıa tu­raıyn, bizdiń Arqanyń dombyra qaǵysy buzylyp barady qazir. Jú­sipbek, Manarbek, Mádenıet pen Ámireniń bárinde birdeı de, keıingi ánshilerde osy bólektenip shyǵa keldi. Bireý Jetisýdyń ıirimderin tyǵyp jiberedi, bireý Batystan alǵan ıirimderdi salady, sóıtip Arqanyń áni ózine tán tabıǵatynan aınydy. Negizi ár mekteptiń óz qaǵysy bar. Daýys toqtaǵan ýaqytta dombyramen ilip alyp ketetin tustar da ózgeshe keledi. Onyń ózi ár mekteptiń erekshelikteri retinde ónerimizdi baıytyp turǵan joq pa? Ámireler, Júsipbekter qalaı saldy, Jánibekter solaı qaǵyp aldy. Qaırat, Bekbolat, Erkin aǵalarymyz da solaı. Ár óńirdiń ánin óz qaǵysynda damytsań, ol – jetistik. Al keıingiler ıesi joq maldaı ana mektepten bir urlap, myna mektepten bir ur­lap ábden búldirip barady. Qaǵystyń ózin ajyratpaıdy, ara-jigin ashpaıdy. Atty shiderlep qoıyp bı­shikpen osyp qalǵanda shaba almaı tapyraqtap qalady ǵoı, sol sııaqty typyrlaǵan mazasyz qaǵystar kóp. Myqty ustaz­dardyń shákirtterine qara­sań olar mundaıdy táp-táýir meń­gergenin baıqaısyń. Mine, osy jaǵyna kelgende bizde bir júıege túsken ádisteme bolýy kerek. Ol joq qoı. 

– Burynǵy ánshiler qalaı úırenip, qaıtip jalǵastyrdy eken osy?

– Baıaǵyda dala mektebinde ádisteme bolǵan. Ákem marqum «Bala kúnimizde án aıtatyn ánshilerdi ónerge baýlyp jatqan ustazdary ishine aǵash tiretip qoıyp aıqaılatyp jatatyn edi» dep aıtyp otyrýshy edi. Bul degenińiz demdi durys alýdy úıretetin ádis. Sosyn Abaıdyń óleńi, Shákárim, Aqan serilerdiń án sózderinde de ánshige kerekti ádistemeler jetkilikti. Bylaısha aıtqanda án aıtýdyń barysyn ánniń ózine salyp jibergen ǵoı.

– Mysaly?

– Mysaly, Aqan seriniń «Maıdaqońyr» ánindegi «bozbala ánge salsań qaıǵyń kemir» degeni án men ánshiniń qarym-qatynasyn sóz etip tur ǵoı. Adam án salǵanda ony tutas tula boıy sezinip, shyqqan sher, aqqan termen jeńildep qalýy kerek eken. Abaı atamyz «qur aıqaı baqyrǵan, qulaqqa án be eken?» deıdi. «Án basy alǵashynda keledi ashy, kel tyńda dep ózgege bolar basshy» degen óleńinde ánshige de, tyńdaýshyǵa da qatysty dúnıe­ler aıtylyp tur. Alǵashqy aıqaımen eldi eleń etkizip, «kel tyńda» degennen keıin, ol án ári qaraı jorǵadaı búlkildep jolǵa túsýi kerek. Shákárim: «Uıqasty, sıpatty, ishki syrly janyńdy ánge qos, Sózi – jan, áni – tán, jara­symdy kelse tyńdar ony dos» dep ánshige qarata sóıleıdi. «Sózdi – jan, ándi – tán» dep ánshiliktiń máıegi sóz ekenin aıtady. Sózdiń, áýenniń qadirin bilip, jara­symdy etip aıtqanda úshinshi adam ony tyńdaıdy deıdi. Mine, munyń bári jatqan ádisteme emeı ne?! 

Konservatorııada dástúrli ánshilerge operalyq ánshiler daýy­s qoıady. Olar ózderiniń júıesin halyq ánine ákelip tyqpalaıdy. Bizdiń dástúrli ánshiler solar úıretken júıemen aıtyp júredi de, «zapıstegi» aqsaqaldardyń daýysyn tyń­daıdy. Olardyki múlde bólek. Sosyn úırenýshiler ne anda emes, ne munda emes, eki kemeniń quıryǵyn ustaǵandaı kúıde máńgirip qalady. Sóıtip kóp dástúrli ánshilerimiz ne qazaqsha dybys shyǵara almaıdy, ne eýropasha dybys shyǵara almaıdy. «О́» degen dybysty «o» sııaqty aıtady. Taza «ó»-ni aıta almaıtyn ánshiler kóp. Qazaqqa tán «á», «ó», «ú» sııaqty dybystar qazaq únindegi erekshe aıshyqtar ǵoı, ony aıta almaǵan soń ol tyńdaýshynyń boıyndaǵy únmen úndestik taba almaıdy. Ún sińip ketýi kerek. Mine, munyń bári qazaq dástúrli án óneriniń keri ketip bara jatqanynyń bel­gileri. Jas ánshige negizgi daýys­ty sol salanyń mamany qoıý kerek. Al dástúrli ánshilerdiń kóbinde daýys qoıatyn deńgeı joq. Árkim qıqalap júrip óz daý­syn taýy­p alǵan. Jolyn saqta­maıdy, tájirıbe de joq. Osy dúnıe bizdiń án ónerimizdi quldyratyp barady. 

– О́zińiz osy ótkelderden qalaı óttińiz?

– Bizge de opera ánshileri sabaq berdi. Daýys qoıýdan Qa­nat Qulymjanov degen opera án­shisi boldy, negizi men Beken Jy­lysbaevtan sabaq aldym. Beken aǵa Júsekeńderdiń zamandasy ǵoı. Ári ózi eskiligi saqtalǵan arǵy zamannyń adamy. Ol kisi «sen opera ánshilerine uqsap aıtpa, únińdi buzba» dep árbir dybysyma eskertý jasap otyratyn. «Men seniń daýsyńdy qazaqy qalpyńda qaldyrǵym keledi. Qazaqynyń ózin tym jabaıylandyrmaı shymyrlatyp, ádemilep jetkizý kerek» degendi qulaǵyma quıa berdi. Júsipbek Elebekovtiń shákirti Sanaq Áleýov degen aǵamyz da «opera ánshileriniń je­teginde júrip ketpe, olardyń or­taq dúnıesi bolady, kerek emesi bolady» dep eskertetin. Demalý, jaqty ashý, jabý degen sııaqty ortaq dúnıesi, til men tańdaıdy paıdalanýda eki sala­nyń erek­shelikteri jiliktep turyp tú­sindirdi. Men bul aıtqandardy óte jaqsy túısinýime ákemniń de yqpaly az emes der edim. 

Jalpy, bireý biler, bireý bilmes meniń ákem myqty ánshi boldy. Ol kisi 1960 jyldary KSRO boıynsha Lenıngradta ótken kórkemónerpazdar jarysynda «Dýdar-aıdy» aıtyp birinshi oryn alǵan. О́kinishke qaraı, ákemniń daýsy saqtalmaı qaldy. 1998 jylǵa deıin án aıtyp, keıin densaýlyǵyna baılanysty birjola qol úzdi. Muhtar Maǵaýın aǵamyz meni kórgen saıy­n «ákeń ǵajap ánshi edi ǵoı, sen onyń tobyǵyna jetseń jaradyń» deıdi. Men ol kisini uly retinde emes, ánshi retinde baǵalasam, ákem Ámireniń bıigindegi ánshi boldy der edim. Men konservato­rııany bitirip kelgende «ánshi­liktiń oqýyn bitirdim dep otyr­syń ba, ánshiliktiń oqýy endi bastalady» degen bolatyn ákem. Sol sózi shyn eken. 

Qazir azdy-kópti bilgenimdi ádisteme retinde jıystyryp júr­gen jaıym bar. Bolashaqta shaǵyn kitap bop jaryq kórer. «Ánshi bolam» degen adam ózine keregin alsa bolady. Dybystyń buzylýynda áripterdi qate aıtý, óz aldyna tildik normalardy saqtamaý da zııanyn tıgizýde. «Sahna tili» degen sııaqty sabaq­tar joǵary oqý oryndarynda joq. Úndestik zańyn estrada, opera, dástúrli ánshilerge de úıretý kerek. Olarǵa fılologtar dybystalýdy úıretýi tıis. Tipti ánshilerdiń barlyǵyna ádebıetti oqytý kerek. Ádebıetsiz eshteńe alǵa baspaıdy. Árbir aqynnyń, jazýshynyń, kompozıtordyń shyǵarmalaryn oqytyp, taldat­qyzý qajet. Úndestik zańyn saq­tamaıtyn adamdar búginde efırden túspeıdi. Bul úrdis tutas ulttyń bolmysyna suǵylyp jatqan qanjar, qazynasyna ja­sa­lynyp jatqan qastandyq. Ha­lyq solarǵa eliktep qate sóıleı bas­tady. Bul túsingenge memleket bolyp qolǵa alatyn úlken jumys. 

– Birinshi bilikti mamandar jasaqtaý kerek shyǵar? 

– Qazir konservatorııań ne, kolledjiń ne, baǵdarlama birdeı deýge bolady. Endi konservatorııa deńgeıi degen áldeqaıda joǵary bolý kerek qoı. Kolledjdegi úsh jyldy konservatorııanyń birinshi kýrsynda qorytyndylaý kerek bylaısha aıtqanda. Ekinshi kýrstan jańa dúnıeler aıtylýy tıis. Shákirtter súıekti, kúrdeli ánderdi ábden kásibı jetilgen kezde baryp shyrqaý kerek. Qazir birinshi kýrsta barady da, birden Birjan saldyń «Aıtbaıyn» aıtady. Ol ózin myqtymyn, keremet aıtyp turmyn dep oılaıdy. Alaıda múlde olaı emes. Oǵan onyń biliktiligi jetpeıdi. «Aıtbaı» – daýys ábden kemeline jetip, babyna kelgende, daýy­s qoıylǵanda aıtylatyn óte kúrdeli án. Daýysy qalyptasyp, turaqtap úlgermegen jas bala ándegi joǵary notany alamyn dep zorlanǵanda keńirdekke qatty kúsh túsedi de daýysy qurıdy. Al demniń tiregi keńirdekte emes, belde bolady. Mysaly, aýyr júkti kótergende «áýf» dep demalǵanda kúsh birden belge túskeni seziledi ǵoı. Joǵary daýysty alǵanda kúsh dál solaı belge túsedi. Joǵary dybysty alý – ol pálenbaı tonnany kóterip turǵanmen birdeı sharýa. Joǵary notadaǵy dybys­ty keńirdekke túsirý degen óte obal dúnıe. Arqaǵa salatyn júkti saýsaǵyńmen kóterseń ne bolady, saýsaǵyń synady ǵoı, sol sekildi daýysy qoıylmaǵan jas balanyń birden keńirdegi qysylady, sodan keıin jelbezek qajalady. Daýys sapasy joǵalady. Sóıtip jelbezek qajala kele tozady, álgi «keńirdegin jyrtyp aıqaılap» degen sóz bar ǵoı, sol sekildi bir kúni kádimgideı jyrtylady. Daýys­ta qosalqy dybystar, syryl paıda bolady. Burynǵy tu­nyqtyq qalmaıdy. Sóıtip daýysy keńirdegine túıilgen múgedek ánshiler órip júr qazir. Onyń sebebi kemtalant nemese daýysy joqtyqtan emes, áý basta baǵyt-baǵdardyń durys bolmaýynan. 

– Qazir tipti daýystar da bir­kelki sekildenip bara jat­qan­daı ma qalaı? 

– Kóp ustazdar daýyspen jumys isteı bermeıdi. О́z daý­synyń boıaýyn saqtaı alatyn shákirtter de az. Mysaly, Qaırat aǵanyń shákirti bolsa, túgel sol Qaırat aǵany kóshiredi. Baıaǵy ánshilerdi nege birden tanımyz? Olardyń óziniń úni boldy. Jánibek, Manarbek, Júsipbek bári bólek-bólek úndi ánshiler edi. Qaırat, Bekbolat, Erkin aǵa­lar da bólek úndi. Ustaz myq­ty bolsa ǵana shákirtin baýlı alady. Júsipbek Elebekov, Jánibek Kármenov te myqty ustaz boldy. Mysaly, Bekbolat aǵa da bilikti ustaz boldy. Ol kisi tipti estradaǵa beıimderin, solaı jiberdi, shákirtteri óz-ózderin taýyp, bir-birine uqsamaıtyn «men» degen myqty ánshiler shyqty. Sonyń ishinde ózim de barmyn. Bastapqyda Bekbolat aǵaǵa eliktep aıtqanym ras, keıin óz jolymdy taptym.

– Jánibek Kármenovtiń ánshige qoıatyn birinshi talaby ándi túsinip aıtý deıdi ǵoı?

– Bizde sol talǵamnyń toz-tozy shyǵyp tur. Qazir qarapaıym halyqty bylaı qoıa berip, sol salada oqyǵan ánshi, kúıshiniń ózi kúıdiń tilin uǵa bermeıdi. Kúı­diń tili, ánniń áýenin uǵý degen dúnıe bar ǵoı, mysalǵa Aby­laı zamanynda kúıler tek kóńil kóterý úshin tartylmaǵan. Bir nárseni saralap oılansyn dep jumbaqtap, adamnyń ómirge degen kózqarasyn ózgertý úshin, ózgeshe oılaýǵa talpyndyrý úshin tartylady. Salmaqty áýen, us­tam­dy ustyn, baısaldy bolmys, parasatty paıym. Bizdiń kúı­lerdiń tabıǵaty negizinen sondaı. «Sózdi uqpaǵan bul qazaq, kúıdi uǵa ma, óziń aıtshy, dombyra» dep Jumeken aqyn aıt­qan­daı, kúıdi bylaı qoıyp ánniń só­zin túı­sinbeıtin ánshiler kóp-aq.

Mysaly, Jaıaý Musanyń «Aq sısa» ánin aıtqanda kóp ánshi­ler, kúlmińdep, qýanyp, jel­pinip turyp aıtady ǵoı. Al shyn­dy­ǵynda bul ándi olaı aıtýǵa bolmaıdy. Sózin túsinseń, tipti qabaǵyń ashylmaı qalýy múmkin. Kóp ánshiler «sısa» degenin tek mata dep oılaıdy. Olaı emes, bul kezindegi qoǵamdyq, áleýmettik, tarıhı jaǵdaılardan aqparat berip turǵan án. Jaıaý Musanyń dáýiri – qazaq dalasyna qyzyldar men aqtar kelip qyrqysyp, oıy­na ne kelse sony istep, asyr sa­lyp jatqan ýaqyt. Onyń ús­tine Shormannyń Mustafasy, ıaǵnı Musanyń inisi ánshiniń atyn tartyp alyp, ony jaıaý el kezdirip jiberedi. Bul sondaǵy Musanyń «aq orys syısa, qyzyl orys syısa, bul jerge men nege syımaımyn?» degen sózi ǵoı. Osy sózdi mata dep oılasaq, ári qaraıǵy sózderine de sáıkespeıdi ǵoı. Al ózin qýǵyndap, jaıaý qaldyrǵanmen qoımaı qashqyn ataǵandarǵa Musa: «kórer em qashqyndyqtyń kúniń týsa» dep zarlanady ǵoı. Endi osy ándi ómirge rıza bolyp, qoıan kórgen tazydaı qylmyńdap aıtýǵa bola ma? Ánniń qaıyrmasynda sóz ishtegi sherin aqtaryp turyp shyǵaryp tastaýǵa, tipti aıtarǵa sóz tappaı kádimgi yzalanǵanda «yı,yı,yı» dep tistenetinimiz sekildi «ıgıgaı, gıkkaı, gıkkaı, gıkkaı» degen odaǵaı sózben jetkizedi ǵoı. Mine, ándegi neshe túrli emosııanyń bári osy odaǵaı sózge kelip baılanady. Mátindegi osy odaǵaı sózderdiń mańyzy óte joǵary. Ony da qalaı bolsa solaı aıta berýge bolmaıdy. Ár án aıtylǵanda onyń tabıǵaty, tipti avtorynyń harakteri de kórinip tursa, shyńyna jetip shyrqaldy degen sol ǵoı.

– Siz ózińiz Qasym Aman­joldyń «О́zim týraly» degen ánin jeldirtip aıtasyz. Al Jánibek Kármenovti tyńdasań múlde basqa. «Qasymnyń ózi emes dep kim aıta alsyn» de­gendegi «q» árpiniń eki ja­ǵyna da «ǵ»-ǵa jaqyn ǵyryl qosyp qar­pyp aıtqanda janyń­dy kir­gizip, Qasymnyń mine­zine óziniń súıinishin qosyp jiber­gendeı áser beredi.

– Onyńyz ras. Men bul ándi albyrt, jas kezimde aıttym. Sol aıtýymda sondaı jastyqtyń lebi ańqyp tur. Muny sol kezdegi jasymda aıta qoıatyn án emes eken. Aıtasyń ǵoı, biraq arnaıy jazdyrmaý kerek edi. Jalpy, bul án ǵana emes, jańaǵy jurt maqtaǵan «Mańmańgerdiń» ózin erte jazdyryp qoıyppyn, áli de pise bermegen tustary bar eken. Dál osy kezde men «О́zim týralyny» da, ózgesin de basqasha aıtar edim.

– Shette júrsiz, ónerge, ási­rese ánshige erekshe bap kerek. Turmys jaǵdaıyńyz qalaı?

– Shúkir, jaman emes. Bul jerde qazir birden qyzmet istep aqsha taba qoıatyn múmkindikte emespiz ǵoı. Dese de eldegi azamat­tarǵa raqmet, ónerimdi baǵalap barynsha qol ushyn berip júrgen aǵalarym bar. Ásirese Segiz seri babamyzdyń urpaqtary osynda kelip emin-erkin bilim alýyma óte kóp múmkindikter jasady. Qazaqtyń tól óneriniń tórge ozýyna qaı jaǵynan bolsa da úles qosyp júrgen azamattarǵa alǵy­sym sheksiz, amandyq tileımin.

– Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken 
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»