Respýblıkadaǵy qaı salany alsaq ta oǵan Amerıka men Eýropanyń beretin baǵasy – «óte jaqsy». «Qazaqstanda bári qaryshtap, jedel damyp jatyr». Prezıdentimizdiń qoldaýynyń arqasynda ekonomıkamyzdyń jetilip jatqany kóz aldynda, árıne. Halyqaralyq qatynastarymyz da ornyqty. «Bereke túbi – birlik» ekenin áýelden biletin halqymyzdyń ishki yntymaǵy da jarasymdy. Kórinip turǵan dúnıege kóz qýanatyny ras.
Degenmen, sońǵy kezde bizdiń qoǵam basty máseleniń tizginin qoldan shyǵaryp, tetigin taba almaı eseńgirep otyrǵany belgili. Býaz sózge boı berip, bos qolpashqa erip, bárin qoldan jasaýdyń aqyry berekesizdik jolyna apara jatqany aqıqat. Úlkender naǵyz tárbıe tizginin qoldan jibergen soń basqanyń bári beker ekenin kim oılaýy tıis? Aqsaqaldar ma, aǵa býyn ba, álde jastardyń ózi me? Kim kimge senedi? Naýqandyq is pen bos ermekke aldanyp, bireýdiń maqtaǵanyna (onyń artynda mazaq tur) máz bop, kólgirsýmen kún ótkizýdiń aıaǵy quldyraýǵa aparatynyna eshkim oılanyp jatqan joq.
Kofı Annannyń «Osy demokratııa degen báleni kim shyǵardy eken, bárimizdiń júıkemizdi jep bitti ǵoı» dep ázildegeni esińizde me? Dúnıe júzinde qansha ult bolsa, sonyń bárin «demokratııalandyryp jiberý» múmkin emestigin bilesiz. «Shetel demokratııany qýattaıdy eken» dep, aty-jóni joq shańǵa ilesip, shapqylaı bergennen túk shyqpaıdy. О́zge qurlyqtaǵy memleketterdiń bizdiń eldi «tonnyń ishki baýyndaı bolýǵa» shaqyrýynyń astarynda ne jatqanyn ańǵarý qıyn emes.
Jamannan jaqsy týar,
Adam aıtsa nanǵysyz.
Jaqsydan jaman týar,
Bir jarmaqqa alǵysyz, –
dep Maıqy bı aıtqandaı, aǵa urpaq «jastarǵa senemiz» degen sózdi ala-qula toptyń ishindegi eldik maqsatty kózdeıtin, tili men dinine berik, Otanǵa adal jigitter men qyzdarǵa arnaǵan dep esepteımin. Biraq olardyń kóp emestigi jáne ras. Jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen mansapqa jetip, baıýdy maqsat etken, qara bastyń qamyn ǵana oılaıtyndar elge tutqa bola almaıdy. Sebebi olar dúnıeniń aýmaly-tókpeli ekenin, zamannyń ustaranyń júzi tárizdi qubylyp turatynyn sezinbeıdi. Alpys jylda elde asharshylyq, toqshylyq pen joqshylyq ta bolatynyna túısigi jetpeıdi. Kim kináli, bosbelbeý bozbalalar men jartylaı jalańash qyzdardyń búgingi bolmysyna?
Qazirgi ata-analardyń deniniń balalaryna beretin tárbıesi jeke bas qamyn jasap alýǵa negizdeletinin kóz kórip júr. Attestat pen dıplomdy qınalmaı alyp, «kryshasy» bir orynǵa qonjıta salýǵa dándep alǵan, oılanbaıtyn urpaq qalyptasyp barady. Bul óte qaýipti aǵys. Ulttyń erkinen tys jaýlap alǵan tendensııanyń erteń sol ultty túbirimen julyp ketýi ábden múmkin.
Búgingi qoǵamda úsh nárse sánge aınalǵan: aqsha, jınalystar men dóńgelek ústelder jáne halyqqa kóbik sózben kópirte esep berý. Kóz aldyda júrip jatqan soraqylyqtar zańdy sııaqty, árkim óz basyn kúıtteýde. El taǵdyry kimge kerek? Ulttyq ıdeıa men ulttyq ıdeologııany jıi aıtatyn zııaly qaýym da búginde qaýqarsyz kúı keshýde.
«Bizdiń búgingi kelbet osyndaı ǵoı. Endi qaıda sheginemiz?» deýińiz múmkin. «Biz qaıda baramyz?» degen suraq mazalaıdy. Tárbıe túbi – talbesik. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degendeı, óskeleń urpaqtyń ónegesi úlkenderden árıne. Keleshek urpaqtyń sanaly, sanasyz bolýy tárbıeden. «Ákeli bala jaýjúrek, ákesiz bala sumjúrek» deıtin qazaq. Ákeni asqar taýǵa teńeýdiń ózi ákelerdiń moınyndaǵy jaýapkershilikti ańǵartady.
Ortaq másele bireý-aq: aldyńǵy býyn men keıingi urpaqtyń rýhanı sabaqtastyǵy, jalǵastyǵy. El tutqasynyń beriktigi qaryshtaǵan ekonomıka men myǵym ásker kúshine ǵana baılanysty emes. Ulttyń ómirsheńdigi aqsaqaldyń da, jastyń da naǵyz ulttyq bolmysqa saı bolýynan. Zaman kúnde ózgeredi, al eldik negiz ózgermeıdi. Búgingi jastar beı-bereket qoǵamda ómir súrýde. Olardyń aqylshysy da, arqa súıeri de aǵa urpaq. «Qatal tártip demokratııalyq qoǵamǵa qajet emes» dep urandatýshylar qatelesedi. Qazirgi jastarǵa temirdeı tárbıe asa qajet ekendigin úlkender nege eskermeıdi?
Adasqan urpaq ulttyń joǵalýyna, ulttyq kelbetten aıyrylyp, tobyr qoǵam deńgeıine túsýine ákeledi. Japon danalyǵyna nazar aýdarsaq: «Ulttyń joǵalýy – memlekettiń joǵalýy». Qazirgi urpaq ózgeden talap etýge jaman úırenip barady. Al olarǵa talapty kim qoıady? Rýhanııattyń ózi materıaldyq dúnıege táýeldi bolǵan bul zamanda basqanyń baıqatpaı engizetin ıdeologııasyna baǵynyshty bolmaýdy óz negizimizge arqa súıeý arqyly úıreneıik.
Sharafat JYLQYBAEVA
