Asyly, uly adamdar birinshi – tegine, ekinshi – ósken ortasyna, úshinshi izdený men eńbektenýine qaraı qalyptasady. Jigitke laıyq kásip dep baǵalaý túgili, baletti qazaqqa tán emes óner retinde kóretin zamannyń ózinde Bolattyń bı mektebiniń esigin ashýynda bekzat teginiń bir belgisi jasyrýly jatqany kúmánsiz. Týra jáne janama maǵynasynda ómir boıy qazaq ónerine aıaǵynyń ushymen júrip qyzmet etken Bolat jaryq dúnıe esigin ashqaly beri eshqashan da eshkimdi «áke» dep atap kórmese de, názik ónerdiń namysty, rýhty sarbazy bolyp ultyna qyzmet etýiniń syry kompartııa isine adal bolǵan keńestik «aqsúıek» ákeniń alpys eki tamyrynan jetken qany ekenine bir sátke shek keltirgen emes. О́zinen úlken eki baýyryn anasy qolynan jetektep balet úıirmesine aparyp jazdyrǵanda, ózgeniń óresi jete qoımaıtyn ónerdi balalary baǵyndyrsyn degen ákesi olardyń bıge qatysýyna qarsylyq bildirmegen. Bolat ómirge kelmeı turyp ta bolashaǵynyń baletpen baılanysty bolatynyn otbasyndaǵy osy mysal aıǵaqtasa kerek....
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvinde jıi ótetin sharalarǵa qatysa júrip, keńes dáýiri jáne partııa tarıhyna baılanysty jınaqtalǵan jeke tektik qor arasynan Bolattyń ákesi Ǵazız Qýatov pen anasy Rahıl Aıýhanova týraly, jalpy osy otbasynyń basyna túsken zobalań taǵdyr týraly mol málimetter saqtalǵanyn bildik. Prezıdent Arhıvi ózge aımaqtardaǵy muraǵattarda saqtalǵan Ǵazız ben Rahıl týraly barlyq málimet-derektermen jeke tektik qordy meılinshe tolyqtyra túsken. Arhıvpen birge B.Aıýhanovtyń ózi de, anasy Rahıl de osynshama mol muraǵattyń synyq sóılemine de kóleńke túsirmeı, alaqandaı paraǵyna deıin aıalaı saqtap, osy kúnge aman jetýi úshin barynsha uqyptylyq tanytqan.
Birde Bolat aǵamyzdyń suhbat arasynda: «ákem Ǵazız Qýatov Semeı oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysyna deıin kóterilip, «halyq jaýy» bolyp ustalyp ketken, anam Rahıl – tatar qyzy», degeni bar-tyn. Arhıv derekterine súıensek, Ǵazız 1905 jyly týǵan, 1928 jyly partııa músheligine qabyldanǵan. 1924-1928 jyldary Qyzylordadaǵy Qazaq О́lkelik keńestik partııa mektebiniń tyńdaýshysy. Uzynqulaqtan estýinshe, ákesi Ǵazız jetimdikten erte jetilip, shıraq, eti tiri, qazaq, tatar, orys tilinde án salǵan, bıdiń de túbin túsiretin, akterlik qabileti de bar, ónerge jaqyn adam bolǵan. Tipti Ǵazız ben Rahıl bas qurap, Qyzylordaǵa kóship kelgennen keıin de kórkemónerpazdar úıirmesine qatysyp, «Aıman-Sholpan» spektaklinde basty rólderde oınaıdy. Jas erli-zaıyptylardyń ónerli ekenin baıqaǵan Qurmanbek Jandarbekov olarǵa Tashkenttegi Orta Azııa Memlekettik ınstıtýtynyń akterlik ıakı rejısserlik fakýltetine oqýǵa túsýge keńes beredi. Biraq uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary Ǵazız ónerdi emes, elge qyzmet etýge bastaıtyn saıası-qoǵamdyq joldy tańdaıdy.
Marksızm-lenınızm ınstıtýtyn bitirgen Ǵazız Qýatov pen Rahıl Aıýhanovanyń kommýnıstik ıdeıaǵa jan-tánimen berilgeni sonshalyq, balalarynyń esimin qoıǵanda da sol jalyndy rýhtyń ekpinin saqtaǵan: ápkesi Merı – ataqty aktrısanyń, al aǵasy Komıntern múshesi, Japonııa kompartııasynyń bas hatshysy Sen-Kataıamanyń qurmetine osy esimderdi enshileıdi. Biraq adamdy qumyrsqa qurly kórmeı qumarlana oınaǵannan lázzat alatyn taǵdyr tálkegi degen bar. Qara tyrnaǵyna deıin kommýnıst bolyp jaralǵan Ǵazız Qýatov japonııalyq Komıntern múshesin ulyqtap, ulyna esimin syılaǵanymen, ony bilip jatqan kompartııa qaıda, ustalǵan kezde, ózin 58-bap boıynsha «japon tyńshysy» dep aıyptaıdy.
Qýatovtar otbasy óte qarapaıym ómir súredi. Jyl saıyn qyzmeti ósip, joǵarylap kele jatqan Ǵazızdiń árbir jańa laýazymy mansabyna sáıkes jańa páterge qonys aýdarýmen qatarlasyp otyrǵan. Zaty áıel emes pe, kóship-qonǵannan sharshasa da, úıine jyltyratyp jıhaz jınaǵysy kelgen áıeli: «basymyzǵa áldeqandaı almaǵaıyp «qara kún» týa qalsa» dep, birde bankten jınaq kitapshasyn ashyp qoıady. Sonda kúıeýi Ǵazız: «Kommýnısterdiń ómirinde «qara kún» degen bolmaıdy, olardy tek jarqyn bolashaq kútedi!» dep qatty renjigen eken. Kommýnızm ıdeıasyna qaltqysyz qyzmet etýdi ǵana bilgen adal jandardyń osy qaǵıdany ómir súrýdiń jalǵyz ustanymy dep tanyǵandyqtan óz otbasy, bala-shaǵasynyń ortasynda da uran ǵyp ustap, basy artyq dúnıe jınaýǵa tyıym salyp otyrýynyń budan asqan mysalyn qaıdan tabarsyz.
1938 jyly 13 qyrkúıek kúni Semeı oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Ǵazız Qýatovty «qara qarǵalar» kelip ustap áketkende, Bolat anasynyń jatyrynda jatqan jeti aılyq sharana bolatyn. 8 jastaǵy ápkesi Merı men 6 jastaǵy aǵasy Kataıama sol túnniń ár sátin búge-shigesine deıin esterinde saqtap qalǵan. Bólmelerdiń bári astan-kesteń bolyp tintilgennen keıin 24 saǵattyń ishinde bularǵa hatshynyń úlken úıin bosatýǵa buıryq beredi. Tup-týra eki aıdan keıin Bolat ómirge keledi. «Anamnyń ustalmaı, bostandyqta qalýyna aıy-kúni jetip otyrǵan aıaǵynyń aýyrlyǵy sebep bolǵan sııaqty», deıdi Bolat aǵa. Ákesi alysta, tym alysta, Máskeýdiń Býtyrkasynda otyrǵandyqtan, tólqujaty qolynda joq bolyp, óz qujatyn beredi. Bir sebebi osy bolsa, ekinshiden, aýdarylyp-tóńkerilip jatqan zamannyń surynan qoryqqan Rahıl Bolattyń bolashaq qaýipsizdigi úshin amalsyz «Aıýhanov» dep balasyn óz tegine jazdyrady. Biraq endigi jerde Rahıldiń de kúni kún bolmaıdy, «qaı kúni ustap áketer eken?» dep esikke jaltańdap qaraýmen jaryq kúnderdi jyljytady. О́ıtkeni 1923 jyly kisi esiginde jalshylyqta júrgende-aq komsomol uıymynyń jumysyna belsene qatysyp, keıin Orynbordaǵy sovet-partııa mektebine oqýǵa túsken, Sáken Seıfýllınniń tikeleı keńes berýimen partııa qataryna alynǵan, kúıeýi ustalǵansha Semeı oblystyq partııa komıtetiniń aýylsharýashylyq bóliminde ınstrýktor bolyp qyzmet istegen Rahıldiń qyraǵy kózderdiń nazaryna ilikpeı qalýy múmkin emes edi. Alaıda bir retteýshi kúsh Rahıldi balalarynan ajyratpaı, repressııa mashınasynan aman alyp qalady.
Ǵazız Qýatov Býtyrka túrmesinen Almatyǵa aýystyrylyp, Dzerjınskıı kóshesindegi NKVD tergeýine jetkiziledi. Anasy as-aýqat, jyly kıim jetkizip jıi barǵanymen, jolyǵa almaıdy. Tek bir ret qana esik aýzyndaǵy kúzetshiniń qolynan ish kıimnen jyrtylǵan tildeı shúberekke qanmen jazylǵan: «Rahıl, meniń esh jazyǵym joq, balalardy jáne Bolatty saqta! Ǵazız» degen hat alady. Ǵazız segiz jyl jazaǵa kesilip, Komı ASSR-ine aıdaýǵa jiberiledi. Onda shahtada isteıdi. Kóp uzamaı týberkýlez dertine shaldyǵady. Lagerde jazasyn ótep júrip te Ǵazızdiń partııaǵa sengeni sondaı, taǵdyryn tildemeı, áıelinen balalaryn tek kommýnıstik rýhta tárbıeleýdi surap, elimizdiń qalaı da fashızmdi jeńetinin (bul 1942-1943 jyldar), otbasymen, ásirese eshqashan kórmegen Bolatymen kezdesetinin aıtyp hat jazǵan. Biraq derti meńdep ketken Ǵazızdiń armany oryndalmaıdy. 1943 jyldyń aqpanynda Intý qalasyndaǵy ken ornyna jazǵan Rahıldiń úshburysh haty ózine qaıta oralady: «adresat ólgen» ...
Anasynyń meıirimin, aǵasy men ápkesiniń qamqorlyǵyn ǵana sezinip, otbasynyń ótken tarıhynan beıhabar ósken Bolat ákesi týraly shyndyqty tek 10 synypta oqyp júrgen kezinde ǵana bilgen. Onda da aldymen Býtyrka túrmesinde birge otyrǵan, keıin Komıde birge jazasyn ótegen belgili akter Iаkov Ýrbanskııdiń anasyna ákesiniń ólimi týraly egjeı-tegjeıli jazǵan hatyn kezdeısoq oqyp qalady. Anasy aıtqysy kelmeı qashqalaqtasa da, alqymynan alyp otyryp Bolat bar shyndyqty biledi. Stalın atyndaǵy №28 mekteptiń 10 synybynda oqyp júrgen ol ne sebepti óziniń osy ýaqytqa deıin komsomol qataryna qabyldanbaı júrgenin túsinedi.
Alǵashqy komsomol uıasyn uıymdastyrý isinen bastap respýblıkalyq aýqymdaǵy jetekshilik qyzmetke deıin kóterilgen kórnekti partııa qaıratkeri Ǵazız Qýatov eń alǵashqylardyń biri bolyp 1955 jyly aqtalady. Bul týraly KSRO Joǵarǵy sotynyń Áskerı keńesiniń tóraǵasy, general-leıtenant A.Chepsov Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń Semeı oblystyq partııa komıtetine joldaǵan anyqtama hatta Ǵazız Qýatovty aıyptaǵan istiń qaıta qaralyp, qylmys quramy bolmaǵandyqtan, NKVD janyndaǵy Aıyryqsha keńestiń qaýlysymen istiń toqtatylǵany týraly habarlaıdy. Al «Qýatov qandaı adam bolǵan edi?» degen suraqqa 1982 jyly Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń betinde jazýshy Jaıyq Bekturov jarııalaǵan Qazaqstan komsomolynyń 1920 jyldardan bergi ardagerleriniń biri Áshiróp Musabekova týraly «Sýret syr shertedi» atty maqalasynda: «Á.Myrzabekova ólkelik komsomol komıtetiniń múshesi bolyp saılanady. Bul kýálikke respýblıka komsomolynyń sol tustaǵy kórnekti jetekshileriniń biri, keıinirek jaýapty partııa qyzmetinde bolǵan, 1930-1933 jyldary Qazaqstan ólkelik komsomol komıtetiniń sekretary bolǵan Ǵazız Qýatovtyń qoly qoıylǵan. Ǵazız biz kórgende ustamdy, ǵıbratty, baısaldy, kishipeıil qyzmetker edi. Onyń bir balasy Bolat Aıýhanov osy kúni respýblıkaǵa eńbegi sińgen ártis, qazaq ónerpazdarynyń ishinen shyqqan bıshi» dep jazady.
Qýatovtar otbasynyń taǵdyrymen tanysa otyryp, shańyraqtyń shaıqalmaýy jáne balalarynyń ǵylym men óner jolyn tańdap, tabysqa jetýi, eń aldymen, Rahıl Aıýhanovanyń eńbegi, qajyr, parasatynyń arqasynda ǵana múmkin bolǵanyn baıqaımyz. Otbasyn aman saqtaý jolynda ot pen sýǵa birdeı túsip, jankeshtilik tanytqan Rahıl ana óz esteliginde: «Taǵdyr maǵan 29 jasymda kúıeýimnen aıyrylyp, qolynda úsh birdeı balasymen qalǵan ananyń azapty ǵumyryn syılady. Maǵan deni saý adam bolyp kóriný qandaı qıyn boldy deseńizshi! Áıtse de ómirde bir qysyltaıań shaq týsa, basty sheshimdi ózim qabyldaýshy edim. Meniń halyq jaýynyń áıeli ekenimdi bilgen boıda birneshe ret jumystan qysqartyp tastady. Bul meniń eńbek kitapshamdaǵy óte kóp jazbalardan da kóriner edi. Balalaryma qataldaý boldym. Olardyń tıtteı de bosańsýyna jol bermedim. Bálkim sodan ba eken, balalarym talapty boldy ári jaýapkershilikti sezinip ósti», deıdi.
Úlkeni Merı Qaraǵandy memlekettik medısına ınstıtýtyn bitirip, ǵylym kandıdaty, dosent atanady. Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi. 1932 jyly týǵan Kataıama da KazGÝ-diń fızıka fakýltetin, Máskeý aspırantýrasyn támamdap, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty bolady. Al dál qýǵyn-súrginniń qyzyp turǵan shaǵynda, 1938 jyly týǵan Bolattyń orny bul otbasy úshin ǵana emes, kúlli qazaq óneri úshin bólek. Bolatsyz baletti elestetý múmkin be? Joq! Názik ónerdi serik etkendikten syrt kózge jany da názikteý kórinetin Bolat Aıýhanovtyń syrǵa, qupııaǵa toly jumbaq bolmysynan báribir bir «búlikshil» minez baıqalyp turady. О́zimen ózi kelispeı, ónerdegi ádiletsizdiktermen de ymyraǵa kele almaı shaıqasyp júretin shaldýar-shaqar minezge «shyǵarmashylyq adamynyń bárine tán qıqar minez ǵoı» dep mán bermeýge bolady. «Almatynyń jas baleti» sııaqty teńdesi joq teatr quryp, balet ónerin bir-eki saty bıikke kótergen, talaı talanttyń mańdaıyn jarqyratyp, jer-jahanǵa tanytqan, eshqashan qolyna syra, aýzyna saǵyz salyp kórmegen, úıi joq, ómirge beıimsiz balet bıshilerin tórt bólmeli úıine aılap, jyldap turǵyzyp, jaqsylyq jasaýdy hobbıi kóretin, 40 jyl baletke sińirgen eńbeginiń arqasynda 40 bıshige úı ápergen eńbeginiń janynda bul minez «ondaı-ondaı hannyń qyzynda da bolatyn» minez ǵana emes pe? Al shyntýaıtyna kelgende, qatygez qýǵyn-súrginniń qara tańbasy qaryp ótken soń, erteńgi kúnge degen senimnen aıyrylyp, qanshama jyldar boıy úreıge berilip ómir súrgen barlyq «halyq jaýlarynyń» balalaryna tán adamǵa, qoǵamǵa, zamanǵa degen ókpeniń syzy kóp dúnıemen kelispeýge eriksiz májbúr jasaıdy eken ǵoı…
Aıgúl Ahanbaıqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
