– Bolat Qasymjanuly, halqymyzdyń maqsat-muratyn, adamgershilik qasıetterin nasıhattaıtyn teatr óneri kúnniń shýaǵyndaı nárli qazyna ǵana emes, kórermenin izgi oıdyń ıesimen, kúresker beınesimen qýattandyratyn janashyr tárbıeshimiz de emes pe? Biraq keıde osy sala mamandarynyń ózi «Teatr óner me, álde qural ma?» degen suraqqa naqty jaýap taba almaı, árkim ártúrli paıymǵa ıek artady. Siz qalaı oılaısyz?
– Teatrdy tek ónerdiń ǵana ordasy desek, qazirgi zamannyń qoıyp otyrǵan talabymen isimiz ben múddemizdiń ushtasyp kete qoıýy ekitalaı. Sahna óneri degenimiz – aldymen tárbıeniń ordasy, ulttyq qundylyqqa súıispenshilikti qalyptastyratyn mádenıettiń eń bir jaýapty salasy bolǵandyqtan, muny ıdeologııalyq qural deý ábden qısyndy-aq. О́z ultynyń boıyndaǵy birlik pen yntymaqty, erlik pen adaldyqty, meıirim men mahabbatty jyrlaýshy hám sol qasıetterdi rýhyna sińirýshi – teatr óneri óziniń mindetin bir sát te nazardan tys qaldyrǵan emes. Alaıda qazirgi urpaqtyń ıyǵyna artylar júk burynǵy sarynnan ózgesheleý. Kóz úırenip, kóńil ılanǵan buǵaýly qoǵamnyń tusyndaǵydan áldeqaıda kúrdelenip, búgingi urpaq enshisine ozyq mádenıettiń ósý tendensııasy belgilep otyrǵan joǵary talǵam men talap synyna tótep bere alatyn qam-qareketti qosa júkteýde. Bireýler teatr eshqashan saıasatqa, ıdeologııaǵa aralaspaı, taza ónermen ǵana aınalysýy kerek dep, bastapqy tamyrynan múlde úzip tastaǵylary keledi. Onda nege jurtty teatrǵa keltire almaı jantalasamyz? Júregin ınternet jaýlap alǵan keıingi jastardyń sanaly, tárbıeli bolyp ósýi úshin olarǵa sahna mádenıetiniń aýadaı qajet ekenin aıtyp, nege munsha ózeýrep álekpiz? Shyǵarmashylyq adamy aınalasynan bólek qalaı ómir súredi? О́ner ómirdiń ózeginen sýyrylyp týmaı ma? Al munyń bári bola tura, sony moıyndaı almaýymyz qalaı? Osy turǵydan kelgende, teatr – tárbıeniń naq besigi.
...Meniń bul salada jumys istep kele jatqanyma 35 jyldan asty. Qandaı jaǵdaıda da qoǵamdaǵy kez kelgen oqıǵaǵa ózińniń jeke pikirińdi bildirmeı, ún-túnsiz qalýyń qıyn-aq. Aınaladaǵy túrli qubylystarǵa, ózgeristerge degen ustanymyń arqyly kózqarasyń qalyptasady. Eger sen shynaıy óner adamy bola tura halyqtyń taǵdyry men basynan keshken qýanysh-qaıǵysynan beıtarap ómir súrseń, erteńine et júregiń eljiremese, onda seniń jer basyp adam bolyp júrgeniń kimge kerek? Teatr – maǵan halyqtyń qazir neni aıtyp, neni kórgisi keletinin aldyn ala anyq baǵamdap, baǵyt-baǵdar siltep otyratyn aldaspan alańy tárizdes.
– Akter men kórermenniń arasyna tyǵyz baılanys ornatý úshin rejısser ne isteýi kerek?
– Akter men kórermen emosıonaldyq baılanysta bolýy úshin akter óziniń rólin shynaıy oınaýy kerek. Rejısser árıne, óz tarapynan sony júzege asyrýdyń barlyq amal-sharǵysyn oılap-tabýǵa tyrysyp baǵady. Akterdi keıde bul úshin zaldaǵy kórermenge jaqyndatady. Alǵan demin sezdirtedi. Tomaǵa-tuıyqtyqtan bezdirtedi. Sazben kórkemdeıdi. Kózi men sózi úılesken jannyń sońynan kórermen botadaı jetekteledi. О́nerge jany arbalǵan kisiniń sahnadan bezgenin kórgenim joq. О́ner ıesiniń sulbasyn san túrli qyrynan samaladaı jarqyratyp aıshyqtaıtyn jaryqtyń óziniń atqaratyn qyzmeti munda úlken mánge ıe. Alaıda saıyp kelgende, báribir sońǵy nátıjege – akterdiń rólin barynsha sheberlikpen oınaı alýyna baılanysty. Ádette sahnalyq shyǵarma negizinen sóz ben is-qımylǵa qurylady degen paıymdar alǵa oza beredi. Olaı bolsa, akterdiń jan-tánimen tebirene shalqyp turǵan sátindegi bolmysyn, oqıǵaǵa oraı san qubylyp, alýan reńge túrlenetin bet-pishinin, qara sózdiń qudiretimen oınaqshyp, ushqyn shashatyn kózdegi otyn qaıda qoıasyz?! Keıipkerdiń qýanyp-shattanǵan, qaıǵyryp, japa shekken tusyndaǵy ishki jan-dúnıe arpalysy men sezim serenadasynan adamǵa ǵalamat energııa taralady. Teatrǵa kisi sol úshin keledi. Árkim ózine jetpeı júrgen meıirim men jylýdy sodan tabady. Osyny kórermenine bere alǵan akter baqytty.
– Eshkimge uqsamaıtyn erekshe beınelerdi qaıdan izdep tabasyz?
– Jylda akterlik sheberlikke túrli óńirden balalar kelip, emtıhan tapsyrady. Qum men asyl tasty elektiń kózinen ótkizip, qyldaı qııanat jasamaýǵa tyrysamyz-aý... Sondaıda keıde «Qudaı-aý, nege biz munshalyq usaqtalyp ketkenbiz?» degen ókinishtiń ózekti otsha sharpıtyny ras. Ne tili, ne tisi múkis. On balanyń ishinen ilip alar bir-aq adam, al 20 baladan úsheý-tórteý ǵana synaqtan ótedi. Biraq men kóbine adam taǵdyryna mán beremin. Japaldy oınaǵan akter ómir boıy nege osy róldi somdap, qartaıýy kerek? Kezinde uly Muhtar Áýezovtiń ózi Muqataı Bulanovtyń Japalyna rıza bolyp: «Páli, mynaý sonyń ózi ǵoı. Men kórgen Japal naq osyndaı edi! Ol zarlaǵanda kúlli Shyńǵystaý jylap turatyn. Myna Muqataı sol fılosofııany ilip áketipti. Daladaǵy jetim balanyń taǵdyryn dál, shynshyl sheberlikpen ashypty», dep baǵa bergenin aǵalardyń aıtýynan estip júrmiz. Alaıda bári osy aıtylǵandaı, shyǵarmanyń shyrqyna shyraı, otty sezim ushqyndaryn daryta ala ma? Jalǵyz Japal jaǵalaı bárine qaıdan jetsin, táıiri?
– Sonda kisiniń syrtqy pishini men bet-rápatyna kóp nárse baılanysty ma? Mańyzdysy – adamnyń jan sulýlyǵy emes pe?
– Sahna óneri – estetıkanyń mektebi ǵoı. Árıne trýppaǵa qabyldanyp jatqan jastarǵa syrttaı: «Mynaý Tólegendi oınasa, al mynada Qodardyń beınesin keskindeýge laıyq túr-sıpat bar eken» dep á, degennen enshilep, syrttaı topshylap, ár akterdiń syrtqy turpatyna aıryqsha mán beriletini ras. Shirkin, baıaǵyda maıtalman aǵa-apalarymyz aýyl-aýyldy jaıaý aralap, totyqqan qara sıraqtardyń ishinen talanttardy mańdaıynan shertip júrip tańdaıtyn. Qazir sol dástúrdi qaıta jańǵyrtsaq, jaman ba? О́ıtkeni taýyp ta, qaýyp ta sóıleıtin, naǵyz ot aýyzdy, oraq tildi sheshender sonda. Ana tilimizdiń baılyǵyna aıyz qanyp aıbarlanar arnamyz – aýyl. Biz sorlasaq, osy tilge shorqaqtyǵymyzdan shoqalaqtap qaldyq. Aýyldy aralasaq, áli de nebir Tólegen men Shegeni, Qodar men Bekejandy, Qaragóz ben Baıandy somdaıtyn tunyq bulaqtyń móldiregen kózderi burqaqtaı bulqynaryna esh kúmánim joq.
– Keıipkerdi oınatýda, oılantýda ár rejısserdiń ózine tán stıli, ereksheligi bar desek, bul oraıda jurtshylyq ózińizdiń tarıhı tulǵalardyń kórkem beınesin sahnaǵa alyp shyqqan orasan zor eńbegińizdi joǵary baǵalaıdy. Áıtkenmen búgingi repertýardaǵy shyǵarmalar ómir talabyna saı, kórýshilerdiń aıyzyn qandyratyn týyndy dep aıta alasyz ba?
– Dramatýrgııalyq janr baǵynyń janatyn jalǵyz jeri – teatr. Qalamgerdiń bári átteń, Áýezov emes. Mysaly, uly jazýshy shyǵarmasyndaǵy keıipkerdiń birin qaldyrmaı ózi tamasha baıandap beredi. Iаǵnı pesadaǵy keıipkerler beınesin sol qalpynda ashyp kórsetetin qosymsha túsinik bar degen sóz. Rejısserge kerek qorek osy – remarka. Árbiriniń syrtqy keskin-kelbetin beıneleı sýrettegende, álgi tulǵalardyń sahnalyq symbaty shaıqap pisken maıdaı op-ońaı jutyla ketedi. Adamnyń minez-qulqyn ajyryqsyz aıqyn jetkizedi. Nebir jaýhar, káýsar teńeýler kóktemgi quraqtaı úlbirep jan baýraıdy. Mundaıda rejısser oıdan eshteńe qosa almaıdy, ábigerge túspeıdi. Áýezovtiń nárli oıyn shashaýsyz sińirip, kitaptaǵyny dápterge múltiksiz kóshirgendeı shyǵarmany sahna ádebimen múdirmeı, múlgimeı jetkize alsa – altyn artylǵan atandy aýdaryp almaı, shatqaldan aman alyp ótý degen sol.
Al bizdiń keıbir dramatýrgterimiz osy jaǵyn eskere bermeıdi. Al shalajansar dramatýrgııa sharasyz, shalt áreketke ıtermeleıdi. Jańqadan jarma túıgendeı árleýsiz jalań oıdy jamap-jasqaýǵa jantalasqan pendeniń kúıin keshesiz. Qurǵaq baıandaýǵa qurylǵan dúmbilez dúnıe kúldireýishi synǵan úıdiń quldyraǵan sulbasy sekildi eńseńdi tómen tartady. Táýir dramatýrgııa oqıǵany kóz aldyńa elestetip otyryp jazylýy kerek. Qazirgi keıbir shyǵarmalardy shyńyraýdan shyrqyrap alyp shyǵarda moınymyzdyń qyl arqanǵa qıylyp kete jazdaıtyny sondaı sebepterge baılanysty. Rejısserge keıipkerdiń júris-turysyn, sóıleý mánerin, ádep-ádetin, minez-qulqy men syrt symbatyn oqıǵanyń jelisinen, avtordyń ıdeıasynan alshaqtap ketpeı ári sahna sıqyna nuqsan keltirmeı syrly sazben syǵymdap syıǵyzý qosa artylady. Sóıtip ádebı shyǵarmaǵa avtormen qosarlanyp ózi de qyzmet etýine týra keledi. Tiri pendege tán qasıettiń bárin rejısser oı eleginen, súzgi-tereńinen ótkizedi. Sebebi adam balasynyń bári ádemi sóılep, ádepti áńgime aıta bermeıdi ǵoı. Rejısser sony jaba toqyp jamaı salmaı, qııalǵa erik berip, qyrmyzy qııaǵa qymsynbaı betteıtin qısyndy jol izdeıdi.
– Qazirgi dramatýrgııaǵa tán ortaq kemshilik nede?
– Kezindegi Ákim Tarazı, Qaltaı Muhamedjanov, Dýlat Isabekov... t.s.s. maıtalman aǵa býynnyń shyǵarmalary keremet emes pe edi! Qazir táýelsizdik alǵan jyldardan beri qolyna qalam ustaǵannyń deni dramatýrgııamen aınalysyp ketken sııaqty áser qaldyrady. Kóp dramalardyń bir qaınaýy ishinde, shıki bolatyn sebebi, naýqanshyldyq beleń alyp ketti. «Oıbaı, ana tulǵanyń týǵanyna 200 jyl toldy, myna kisiniń 300 jyldyǵy» degen túrli dataly daqpyrttyń jeteginde ketip qalyp jatady. Soǵan pesa jazý kerek degen pármendi qulaǵy shalysymen, jan-jaqtan jamyraı jóneledi. Naýqanshyldyqtyń qarqynyn qazir qaıtarmasaq, bara-bara dástúrge aınalyp ketetin túri bar. Men mysaly, elimizdiń táýelsizdigi bir kún, bolmasa bir jyl aınalysqannan keıin umytylyp, jańadan basqa taqyrypqa oıysyp kete baratyn dúnıe dep eseptemeımin. Bul búgin, erteń, búrsigúni qoısań da, tipti pálenbaı jyldan keıin de mańyzdylyǵy tómendemeıtin, máni kemimeıtin uly uǵym ǵoı...
– О́zińizge renish bildirgen avtorlar bar ma? Shyǵarmany ózgertýge rejısser qanshalyqty quqyly?
– Belgili orys synshysy V.Belınskıı: «...aqyndyq ónerde Shekspırmen úzeńgi qaǵysar adam bar dep aıtý batyldyq bolar edi, biraq dramatýrgııada oǵan shendeser áli eshkim joq, sol kúıi jeke-dara jalǵyz kele jatyr» degen eken. Sol aıtpaqshy, áýeli qosalqy kishigirim keıipkerlerine deıin álsiz, osal sezilmeıtin, «bir-bir fılosofııanyń jibin esip júretin» Shekspır shyńyna qanshalyqty jaqyndadyq? Jaqyndasaq, taýdyń qaı qyrqasynan asa aldyq? Álemdik deńgeıdegi klassıktiń keıipkerimen shendesetin, ıyq tirestiretin kimimiz bar, dep keńistikke kóz tigemiz. M.Áýezov pen Ǵ.Músirepov dramatýrgııasynan ǵana osy sarynǵa saı izdi ańǵaramyz, sol sııaqty qaı eldiń bolsyn ulyly-kishili sanatkerleriniń Shekspır ulaǵatynan saıa izdemegeni kemde-kem...
Al pesany qoıý – túpnusqany tikeleı kóshirý emes. Sondyqtan ózim sahnalaǵan dúnıelerdiń bári derlik azdy-kópti ózgertildi. Aqseleý aǵanyń «Kúzeýde» povesinen ınssenırovka jasadym. Sonda ózimniń biraz oılarymdy qostym. 5-6 jyl buryn Sherhan Murtaza aǵamyzdyń «Tekeburqaq», «Bir kem dúnıesin» sahna zańdylyǵyna ıkemdep, dramatýrgııalyq nusqasyn usyndym. Sheraǵańda joq dıalogterdi engizdim. Qabdesh Jumadilovtiń oralmandar týraly «Ajaldan qashqan perishte» povesinen ınssenırovka jasadym, onda da keıipkerlerdiń aýzyna sóz saldym. Ár shyǵarmany qoıý rejısser úshin buǵanasynyń bekip, eseıýine, belgili bir beleske kóterilip, adam janynyń shytyrman qaıshylyǵyn, adal mahabbatty, ar-ujdandy, kesir-qısapatty, qorlyq-zorlyqty tanyp-bilýine ádil nusqaýshy hám shejireli qural tárizdi. Bular shyǵarmadaǵy kórkem shyndyqtyń jutańdyǵynan, ıakı bolmasa óz dáýiriniń uly jyrshysy bola almaýynan emes. Qan-sólin boıynda saqtap, qalybyn buzbaı, álemin ádeppen barlaı bilseń, qaqpasy qatty ádebıet joq, mundaǵy qazynaly qatparlar rejıssýra úshin tolaǵaı tabystyń kózi sanalady. Ázirge synalap engizgen oılarymdy qorash sanap, qapyl-qatelikke boı urdyń degen synı eskertpe estigenim joq. Ekinshi jaǵynan, oıdy túgel qamtýǵa murshań kelmeıdi. Ýaqyt shekteýli. Sahna kósile kólbeńdeıtin saıyn sahara emes. Men ózime unaǵan ıdeıany ǵana nysanaǵa alamyn. Basqa jaqqa bura tartyp ketpeımin. Avtordyń eń basty oıyn basqasha formatta, keıde keńeıtip, al endi keıbirin kórermenge tezirek jetetin tásilmen jetkizýge tyrysamyn.
– Bastan-aıaq dıalogke qurylǵan spektakl kisini jalyqtyrady, kórermendi aıaǵyna deıin tapjyltpaı ustap otyrý úshin qoıylymda dınamıkaǵa, áreketke basymdyq berilýi tıis degen tujyrym durys pa?
– Jalpy teatrdyń negizgi dińgegi ejelden dramatýrgııa bolyp sanalady. Munymen taza mamandar aınalysýy kerek. Kásibı bilikti dramatýrg onsyz da mundaı kópsózdilikke urynbaıdy. Táptishtep sýrettep turmaıdy. Bolatyn oqıǵany eki akterdiń dıalogi arqyly sarqa jetkizip qoıatyn jaǵdaılardyń kezdesetini ras, árıne. Biraq men osy teatrda M. Áýezovtiń «Eńlik-Kebegin» sahnaladym. Sonda Espembet pen Kóbeıdiń aıtysatyn tusy bar. Árqaısysy sóılegende ájepteýir uzaqqa silteıdi. Biraq ondaǵy shirkin, sózdiń qudireti qandaı! О́tken ǵasyrdyń basynda jazylǵan «Eńlik-Kebektiń» ómirsheń bolý syry nede? Qara qyldy qaq jarǵan osy ata-babalarymyzdyń qasıetti tiliniń sarynynda. Bir bastalyp ketken sátinen ári qaraı úzbeı úzdigip tyńdaı bergiń keledi. Mundaı shuraıly til órnegin qysqartýǵa qaı paqyrdyń dáti barady. Áýezdi tildi kesý – áýelgi qııanat. Sondyqtan kópsózdilikten arylý kerek eken dep, jaǵalaı jaǵaǵa jarmasa beretin ur da jyq qylyqty quptamaımyn. Árıne eki adamnyń sahnanyń ortasynda qaqshıyp, bos áńgimege jol berýine qarsymyn. Búgingi kórermen ásireshil emes, ásershil, kónbis, kóńteri emes, reaksııashyl. Sol úshin qımyl-áreketke basymdyq berilgenmen, sózdiń demi bitelgen joq. О́ıtkeni sóılep turǵan akterdiń ózi únemi qozǵalysta bolmaı ma?
– Sahnanyń tiregi til deısiz be?
– Tóle men Qaz daýysty Qazybek bıdi, Áıteke bı men Qojamberdini, Abaı men Jambyldy, Álıhan men Muhtardy, áli de sondaı talaı marqasqa tulǵalardy atqan tańdaı alǵa ozdyra beretin kıeli muramyz – asyl tilimizdiń ómirden góri áýeli sahnadaǵy saf kúıine alańdap, aq jaýynnan keıingi dúr-dúnııa dıdary tárizdi túrlenip, qubyla qulpyrýyn ańsaımyn. Sonaý Syr men Arqanyń, Atyraý men Altaıdyń arasy, tústigi men teriskeıi, shyǵysy men batysy ǵalamat shaqyrymǵa sozylǵan qazaq dalasynyń birlik-bitimi jik-shekarasyz, shuraıly kórkem tiliniń ózimen-aq ózgeden ústem turǵanyn maqtan tutýǵa ábden laıyq. Áıtpese nemis shyǵystanýshysy Iýlıýs Klaprot: «Qazaqtardyń dıalektisiz sóıleıtinine kózim jetti» deı me?
Qazir sahna neshe túrli shoýlardan sharshady. Kıno óneriniń elementterin aralastyrady, túrli jaryqpen qubyltady, biraq kórermenniń júregine, emosııasyna áser etpese, «eńbegiń – esh, tuzyń – sor, artyń – soqpaq, aldyń – tor» kúıge túsesiń. Kórermen spektakldi bir kórgennen keıin kóńili qulazyp, kópke deıin teatrǵa bas suqpaı qoıýy múmkin. Keıipkerin saǵynyp kelip otyrýy kerek olar. Bir emes, on ret aınalyp soǵatyndaı deńgeıge jetkizý kerek. Qazir zamanaýı ozyq tehnologııanyń damyǵan zamany. Budan at-tonyńdy ala qashý – nadandyq. Biraq jurttyń júregine barlyq ýaqytta áreket, bolmasa sóz arqyly ǵana jol tabylady eken deı de almaısyz. О́ıtkeni Eýropada, tipti Reseıdiń ózinde emosııa, plastıka, pantomıma teatrlary bar. Bularda sóz, mátin atymen joq, tilsiz teatrlar, biraq oqıǵany qandaı keremet qımylmen, emosııamen, kóz jasymen, bet-álpet arqyly jetkize sıpattaıdy. Aktermen birge spektakldiń ishine entige enip kete jazdaısyz. Sózdi de qajet etpeıtin osyndaı jas janrlar dúnıege kelip jatqanda, qol qýsyryp otyrý – taǵy uıat.
– Ondaı teatrlardy Qazaqstanda qolǵa alýǵa ne kedergi bolyp otyr?
– Ol úshin áýeli akterlerdi daıarlaıtyn arnaıy mektep, kásibı bilikti mamandar qajet. Munsyz spektakldiń kórkemdik quny kóterilmeıdi. Bulshyq etter adamnyń dene salmaǵynyń besten eki bóligine deıin mólsherdi quraıdy eken. Demek emosııa tek bet-álpettegi qýanyp-muńaıý belgileri arqyly ǵana emes, akterdiń búkil dene múshesiniń, bulshyq etteriniń oqıǵaǵa oraı qozǵalysymen beriledi. Sol sebepti bul máseleni sál keıinge shegere turýǵa májbúrmiz. Biraq qolbaılaý bolǵan asaý ózen-darııalar júgendelip, bolashaqta buıyrtsa, kekili jelbiregen kenje janr da damyp, ózine tán sıpatta kórinis tabar dep úmittenemin.
– Qandaı jaǵdaıda shyǵarmany qoıýdan bas tartasyz?
– Qoǵam úshin mańyzsyz, tárbıelik máni joq dúnıelerden bas tartamyn. Bireýler tikeleı bılikti synap-minegen dúnıesin ákelip oqytady. Ne nárseni bolsyn talǵamsyz óńeshke tyqpalap ótkizýdiń, jazylǵannyń bári qoıyla berýi kerek degen túsiniktiń dáýiri eskirip, dáýreni taıǵaly qashan. Tipti bılikti balaǵattaǵan kisi osy zamannyń sumdyq qaharmany bolyp shyǵa keletin jaǵdaıǵa tap boldyq. Men olardan: «Myna shyǵarmanyń qaı jeri óner?» dep suraımyn. Keıbiri ýájińe des bermeı: «Mundaı pesany qoıýǵa qorqasyńdar ma?» dep aıbat shegip, kóz alartady. Balaǵattap, basa-kóktep, turǵan jerińde týraı jazdaıdy. Ashynǵan, adasqan pendeniń júreginiń shyńyraýynda ne tunshyǵyp jatqanyn kim bilsin? Alaıda ónerdiń ózi qaıshylyqsyz qarǵa adym ilgeri baspasy málim. Sondyqtan sahna áleminiń tomaǵa-tuıyqtyqqa salynbaı, alýan sıpatty alapat arpalysty bastan keship jatýy – damyp, alǵa umtylýynyń taǵy bir jarqyn belgisi.
– О́tkenge ókinetin kezińiz bar ma?
– Keıbir qysqartqan tustarymdy keıin qaldyrmaǵanyma ókinemin. Adamnyń taǵdyry sııaqty bular da ómir belesinde túrli teperishti bastan ótkizedi. Jumyr basty ár pendeniń ıyǵyna Qudaı taǵala zamanyna laıyq mıssııa arqalatady. Mezgilinen erte týyp qoısa da, dúnıege kesh kelse de – sory. Sahnalyq qoıylym da solaı. Mundaı jaǵdaı meniń spektaklderimniń basynda da bar.
– О́zińizge orynsyz aıtylǵan syn-eskertpelerdi qalaı qabyldaısyz?
– Osydan 13 jyl buryn Ermek Amanshaevtyń «Úzilgen besik jyry» pesasyn alyp, zamanaýı jańa úlgide sahnaladym. Shyǵarmanyń negizgi aıtar oıy: bir adamnyń eki beınege aınalyp ketýi, eki túrli ómir súrýi, ekijúzdiligi. Ol kezde Ábish aǵamyz (Kekilbaev) ben Farıza apamyzdyń (Ońǵarsynova) kózi tiri. Sondaı zııaly qaýym ókilderi tamashalap, jyly tilekterin bildirgen bolatyn. Spektaklden keıin avtor da rıza bolǵan edi. Qyzylorda oblysynda ótken teatrlar baıqaýyna sol qoıylymdy alyp bardyq. Sonda qazylar alqasynyń músheleri «saýatsyz qoıylǵan» degen syńaıda birinen soń biri jarysa sóz sóıledi. Marqum Áshirbek Syǵaı aǵamyzdyń: «Ne boldy senderge jamyrap?» degen bir aýyz sózine de toqtaı qoımady. Qaı shyǵarmamdy da eshkimdi qaıtalamaı, óz jotamda jorǵalatqym keledi... Sonda ishim ýdaı ashydy. Sol kartına áli kóz aldymnan ketpeıdi... Muny ádeıi túsinbeı qalýlary da múmkin-aý, á degen de oı kelip edi sonda.
– Qazaq handarynyń beınesin sahnalaýda kóp ter tógip júrgen rejıssersiz. Spektaklderińizdiń uzyn-yrǵasy qansha?
– Shamamen 40 shaqty-aý. Elordaǵa kelgenime 21 jyldaı boldy. Kórermenge jylyna keıde bireý, al keıde úsh spektakl usynamyn. «Muqaǵalı» spektakli 15 jyldan beri repertýardan túsken emes. «Kesh» spektakli de solaı, on jylǵa jýyq kórermenmen qoıan-qoltyq ómir súrip keledi. Tapsyryspen О́skemen, Kókshetaý, Taraz, Taldyqorǵan, Qostanaı, Oral, taǵy da birtalaı qalalarda qoıylym ázirledim. Muny taǵy ári qaraı jalǵastyrmaq oıym bar. Janyma tarıhı tulǵalar jaqyn bolǵandyqtan basqaǵa qaraǵanda, soǵan kóbirek mán beremin. Qaı spektakldi qolǵa alsam da aldymen, halyqqa, urpaqqa paıdasy tııýi kerek degen ustanymǵa baǵynamyn. Bolmasa zamanaýı úlgidegi shyǵarmalardy men de qoıa alamyn. Biraq meniń baǵytym ol emes. Qazaq tarıhynda eleýli orny bar Abylaı han, Kenesary han sııaqty iri tulǵalardy, dramatýrg Dýman Ramazanmen shyǵarmashylyq baılanystyń nátıjesinde О́skemen teatrynda «Kereı-Jánibekti» sahnaladym. Elbasy qatysqan memlekettik sharalardan bólek, Ahmet, Álıhan, Sultanmahmut, Mustafa syndy Alash arystarynyń beınelerin tiriltip, teatrlandyrylǵan qoıylymdar ázirledim.
– О́mir men ónerdiń máni nede dep oılaısyz?
– Asylynda óner ıesiniń taǵdyrynda erekshe oryn alatyn nárse, ol – senim. О́mir shyndyǵymen, zaman tilegimen maqsat-múddesi ushtasqan kisiniń senimi taǵdyrdyń soqtyqpaly-soqpaqty nebir ıiriminen san soqtyrmaı alyp shyǵatyn serigi eken. Bizder sahnadaǵy ónerdiń arzandap, aqsaýyna eshqashan jol bermeýimiz kerek, óıtkeni ol ekiniń biriniń qoljaýlyǵyna aınalyp ketse, ónerdiń máni joǵalady. Sahnada shalajansar dúnıeler qoıylsa, ónerge senim azaıady. Senim joq jerde, ne mán bar? О́mirdiń máni – Jaratqannyń saǵan syılaǵan jaryq sáýlesi. Bireýden satqyndyq, ozbyrlyq kórýiń múmkin. Aryz jazyp, opasyzdyq jasaıdy. Biraq álginde aıtqanymdaı, halyqtyń senimine ıe jannyń tabanyn taǵylyq pıǵyl taıdyra almaıdy. «...О́ner adamdary bizdiń emes, biz óner adamdarynyń qolynan súıýge mindettimiz» depti jaryqtyq Mustafa Kemal Atatúrik. Osy keremet uly senim ǵoı!
– Shekspır shyǵarmasyn sahnaǵa qoıý árbir rejısser úshin úlken mártebe sanalady. Osy týraly pikirińizdi ortaǵa sala ketseńiz.
– Men Shekspırdiń «Gamletin» sahnaladym. San-sapat úlgide 400 jyldan beri júrip kele jatqan máńgilik týyndy ǵoı. Al men Shekspır shyńdaryna ózimshe kóz tige kelip, «birin-biri aldap-arbaǵan, sybaılas jemqorlyq, ekijúzdilik jaılaǵan qoǵamda mynadaı taza adam ómir súre ala ma?» degen synı soqpaqqa óz turǵymnan jol izdedim. Ne ol ana topqa óz yqtııarymen qosylýy kerek, ne myna ómirden ketýi kerek. Muny rejısserler neshe túrli traktovkamen qoıǵan. Bireýler ákesiniń kegin alýshy dese, endi biri Gamletti fılosof retinde tanydy jáne t.b. Men ony myna fánı jalǵannyń ıesi emes, kirshiksiz taza júrekpen anadaı qoǵamda ómir súre almaıdy, degen qorytyndy jasadym. Negizgi kúres onyń ishki jan dúnıesinde... Qundylyqtar quny ózgergen qazirgi zamanda, ásirese keıingi óskeleń urpaq úshin munyń beretin tárbıelik máni óte joǵary dep oılaımyn.
– Qazir nemen aınalysyp júrsiz?
– Qoıshyǵara Salǵarauly aǵamyz bizdiń dalamyzda Tumar patshaıymǵa deıin ómir súrgen áıel patshaıym Zarınanyń ómiri, erligi týraly jazǵan bolatyn. Zarına – «zor ene», «zor ana» degen maǵynany bildiredi eken. Qoıshyǵara aǵadan osy shyǵarmanyń dramalyq nusqasyn jasap berýdi ótindim. Kelesi jyly, Qudaı qalasa, sony repertýarǵa kirgizgim keledi. Taǵy bir sahnaǵa shyǵýy tıis ózekti másele – shekaranyń ar jaǵyndaǵy, atamekenin ańsap júrgen qandastarymyzdyń taǵdyr-talaıy. Bir ulttyń eki jaqta qalyp qoıýy sumdyq tragedııa ǵoı. Munan soń Beıimbet Maılın dramatýrgııasyn sahnaǵa ákelgim keledi... Teatrdan tys ýaqytta fılmderge túsip júrmin. Jaqsy usynystar bolsa nege túspeske dep oıladym.
– О́nerde kimdi ustaz tutasyz?
– О́nerge Asqar aǵa Toqpanovtyń arqasynda keldim. Ol kisi menen emtıhandy ózi aldy. «Abaı jolynan» úzindi oqydym. Asqar aǵanyń eń jaqsy kóretin shyǵarmasy eken. «Túsip ketseń, oqısyń ba?» dedi. «Iá», dedim. «Jalqaý emessiń be?» Joq... Áı, osydan túbinde birdeńe shyǵady-aý dep oılaǵan bolsa kerek. Tústim. Aǵa úmitin aqtaǵan shyǵarmyz. «Akter bolsań bol, bolmasań qoı, biraq adam ǵyp shyǵarý meniń mindetim» deıtin edi jaryqtyq.
Farıda Sháripova men Ydyrys Noǵaıbaev sııaqty qazaq óneriniń sańlaqtarynan dáris aldym.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
