– Qalaı, – deıdi kútip júrgen serikteri. – Olardan ne úırendiń?
– Oı, ol jaqta balyqtar júzbeıdi eken.
– Onysy nesi, balyqtyń júzbegeni qalaı?
– Kóptigi sonsha, júzýge oryn tappaı, tiginen qadalyp aýa jutyp turady eken.
Ázildep aıtylsa da, osy sózde shyndyq bar. Dúnıe júzinde azyq-túlikti kóp eksporttaýshy elderdiń birine aınalyp otyrǵan Qytaıda sporttyq jarystarǵa birshama ret bardyq. Sporttyq jarystardan qalt etkende aýyl sharýashylyǵyn kózben sholyp, kóńilge toqı júremiz.
Halqy orasan kóp, jeri tozyńqyrap bara jatqan Qytaıda bir keremetti kórdik. Tórtke bólingen toǵan. Bir jaǵynda «Beıjiń úıregi» as mázirimen tanys qus sharýashylyǵy, bir jaǵynda balyq ósirilip jatyr. Aýystyryp júrý qymbatqa túskendikten sý qara sorpalanyp ketken. Sonda da sharýa-
lar sol jerden kúrep paıda taýyp otyr. Jumyrtqa men kúrishti qoldan jasap, qý bastan qýyrdaqtyq et alǵan syrdańdardaı qytaı kásipkerleri aqsha tabýdyń kózin biledi.
Olarǵa tek jer kerek. Taqyrǵa aınalǵan qula túzden sý shyǵaryp, azdaǵan jyldarda shúıginge aınaldyryp jiberedi. Al biz aǵyn sýdy Úkimettiń ózi jyryp ákelip berip, aqsha kerek bolsa, minekeı dep bıznes-jobalarmen qosa berip turǵan jerlerdi tolyq ıgere almaı jatyrmyz.
Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev bıylǵy jyldy «Kásipkerlikti qoldaý jyly» dep jarııalaǵan. Bıyl aıtty, kelesi jyly bul taqyrypty jyly jaýyp qoıa salamyz deıtindeı emes, aldaǵy jyldarda da ózekti másele retinde kún tártibinen túspeıdi.
Oblys basshysy aýdan, qalalardaǵy saparlarynyń negizgisi retinde osy máseleni alǵa salyp, ákimderdiń búginge deıin atqarǵan jumystaryn saralap keledi. Kásipkerlikti qoldaýda ózgelerge úlgi bolyp jatqandary da bar. Aımaq basshysy bul rette Qyzylorda qalasyn jıi mysalǵa alady. Qala men mańyndaǵy shaǵyn kent, aýyldardy qosqanda úsh júz myńǵa jýyq halyq turady. Búginde 20 myńǵa jýyq shaǵyn kásipkerlikpen aınalysatyn sýbektileri bar qala osy salanyń 48,8 paıyzyn jaýyp otyr. Bul – jaqsy kórsetkish.
Qala ákimi Nurlybek Nálibaevtyń keltirgen derekterine súıensek, shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetý jolyndaǵy óreli ister az emes. Qalada bıyl 5 aıda 1,5 myńdaı kásipkerlik sýbektisi tirkelip, 1700-deı jumys orny ashylǵan. 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan jospar boıynsha memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde 600-ge jýyq jobany iske asyryp, 1000-nan astam adamdy eńbekpen qamtýǵa múmkindik týady.
– «Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasyna sáıkes jyl basynan beri quny 398 mln 497 myń teńgeni quraıtyn 65 jobaǵa qarjy uıymdary qoldaý kórsetti. Sonyń nátıjesinde eldi mekenderde 2 naýbaıhana, bir-bir tigin sehy, qonaqúı, avtokólikke tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyǵy jumysyn júrgizdi. «Bereke», «Yrys» baǵdarlamalary negizinde 5 kooperatıvtiń 138 múshesi 2814 múıizdi iri qara satyp aldy. Jyl sońyna deıin qarjy uıymdaryna taǵy 51 jobanyń qujaty usynylady, – dedi qala basshysy.
«Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy da oblys ortalyǵynda kásippen aınalysatyndardyń qataryn kóbeıte tústi. Bıyl konkýrstyq komıssııa nazaryna usynylǵan 171 jobanyń 52-si maquldandy. Al ótken jyly 29 jobaǵa qaıtarymsyz qarajat berilip, 70-teı jumys orny ashylǵan edi. Jalpy, memleket qoldaýynyń arqasynda osy 5 aı ishinde shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerinen túsken salyq kólemi byltyrǵydan 130 paıyzǵa artqan.
Jıyn barysynda kent, aýyl ákimderi shaǵyn kásipkerlikke baılanysty jasalyp jatqan jumystar jaıynda esep berdi. О́ńirlik kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵynyń dırektory Qamar Beketova halyq arasynda túsindirme jumysy keńinen júrgizilgenin, osydan keıin ortalyq kómegine júginýshiler sany arta túskenin aıtty.
– Búginge deıin qalaǵa qarasty barlyq eldi mekendi aralap shyqtyq. Mamandar tarapynan 1610 qyzmet túri kórsetilse, onyń 1213-i naqty kómek. Ortalyq qyzmetin paıdalanatyndardyń qatarynda Tasbóget kenti aldyńǵy orynda tur, – dedi ol.
Kásipkerlikti qoldaýda eshkim memleketke, oblys ákimdigine syn taǵa almaıdy. Máselen, bıyl osy maqsatta jol kartasyn júzege asyrý úshin 32 mlrd teńge bólingen. Startap jobalar úshin 3,4 mlrd teńge qaralǵan. Osynyń ishine úzdik jobalarǵa beriletin qaıtarymsyz granttar bar. Bylaı aıtqanda, aspannan salbyrap túsken baılyq. Tek jumysyńdy aıaǵyna deıin jetkizseń bolǵany. Paıda da, bıznes te ózińdiki.
Osy jaǵdaılardy tarazylaǵan oblys basshysy tabys tabýdyń tek jeke tulǵaǵa ǵana emes, memleketke de paıdaly ekendigin aıtty. Máselen, bir ortasha otbasyda alty adam bolsa, kem degende bireýi kásippen aınalysýy kerek. Alańdaıtyndaı jaǵdaı joq.
– Oblys turǵyndarynyń sany 807 myń shamasynda bolsa, sonyń 97 myńdaıy ózin-ózi ónimsiz jumyspen qamtyǵan jáne jumyssyz adamdardyń qatarynda. Bul máseleni sheshýdiń jappaı kásipkerlikti damytýdan basqa joly joq. Al kásippen aınalysqan adam «úkimet asyraıdy» degen masyldyq kózqarastan arylady. О́zine de, elge de paıdasyn tıgizedi, – dedi oblys ákimi.
Qysqasy, kóılek kók, qaryn toq bolý úshin óz ómirińe óziń ıe bolyp jumys jasa. Halyqtyń ál-aýqatyn osylaısha arttyrý áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etedi.
Jıynda ákimder jumysyna biraz syn aıtylǵan. Kóbisi jeńildetilgen nesıeni jumysyn jańa bastaıyn dep talpynǵandarǵa emes, mol qory bar, bıznesin ári qaraı órkendetý úshin qarjy suraǵandarǵa beredi eken. Mundaǵy qaýip túsinikti. Jeke sharýa bankrotqa ushyrasa nesıe aýada asylyp qalady. Al onsyz da baılyǵy asyp-tógilip jatqan kásipker nesıeni ýaqtyly tóleı alady.
Oblys basshysy mundaıǵa toqtaý salyp, naǵyz ákimderdiń jumysy jańa jobalardy qoldap qýattaýda ekendigin aıtty.
Jumysty úılestire almaǵandar aıaqqa oralǵy bolmaı óz jónin tabýy-
na baqylaý jasalmaq. Kóptegen órkenıetti elderde adamdar negizinen óz sharýasymen aınalysady. Tabys tabady. Zańdy jolmen. Salyǵyn tóleıdi. Zeınetaqysy daıyn. Úkimette sharýasy joq. Bul memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatty, ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi alańsyz sheshýine septesedi.
Oblysta eńbekke qabiletti júz myńǵa jýyq adamnyń jumyssyzdar sanatynda ekenin aıttyq. Oblys basshysy osy tyǵyryqtan shyǵýdyń joly dep shaǵyn jáne orta kásipti usynyp otyr.
– Jappaı kásipkerlikti qoldaýdan negizgi kútiletin nátıje, birinshiden, turaqty jumys oryndary ashylady. Ekinshiden, salyq bazasy ulǵaıyp, bıýdjet kirisi artady. Úshinshiden, qoǵamda áleýmettik turaqtylyq qalyptasady. Sol sebepti biz osy baǵdarlamany barynsha tıimdi paıdalanyp, atalǵan nátıjege qol jetkizýimiz kerek. Osy ýaqytqa deıin nasıhat sharalary jetkilikti deńgeıde júrgizildi. Oǵan qosa, «Kásipkerlerge qyzmet kórsetý» ortalyǵy ashylyp, jumys jasap jatyr. Árbir aýyldyq okrýg boıynsha kásipkerlik bastamalaryna kómek beretin jaýapty adamdar bekitildi. Endi tek nátıje suralady, – dedi oblys ákimi jıynda.
Ákimderge de syn saǵaty taıady. Kúzde jyl boıǵy jasalǵan jumystardyń esebi alynady. Jaqsy bastamanyń nátıjeli bolǵandyǵy tek oblys halqy úshin ǵana emes Úkimetke de abyroı, memlekettiń júgin jeńildetedi. Halyq baqýatty ómir súredi.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy
