Iisi túrki halqyna Islam dinin taratýda eren eńbek sińirgen qaıratker Arystanbab týraly el arasynda ańyzdyń kóptegen nusqalary saqtalǵan. Solardyń biri – Arystanbabtyń qaıtys bolǵannan keıin ol kisini jerleý barysynda baılanysty aıtylatyn ańyz.
Ańyzǵa súıensek, Arystanbab ómirden óterinde ózi dúnıeden ótkennen keıin denesin túıege artyp, basyn bos jiberýin jáne túıesi qaı jerge shókse, sol jerge jerleýin amanattaǵan eken. Shákirtteri babanyń amanaty boıynsha denesin aq býraǵa artyp, erkine jiberipti de, sońynan ilesip otyrypty. Aq býra júre-kele qazirgi áýlıeniń kesenesi boı kótergen jerge kelip shókken eken.
Arystanbabtyń osy jerde jerlengenin murajaı qorynda turǵan qoljazba hıkmettegi myna taraýlar naqtylaı túsedi:
Qabiri Barab elinde,
Qalanyń qubyla jaǵynda.
Milleti Alla jolynda,
Babtar baby Arystanbab.
Munda Barab dep kóne Farab (Otyrar) qalasy aıtylyp tur. Arystanbab kesenesi osy Otyrar qalasynyń batysynda, ıaǵnı qubyla jaǵynda 2,5 shaqyrym jerde ornalasqan.
El aýzynda Arystanbabtyń jerlenýine baılanysty taǵy bir ańyz túri saqtalǵan. Ańyzǵa súıensek, babanyń janazasyna Syrdarııa boıyn mekendegen ıisi musylman balasy túgel kelipti. Sol arada janazaǵa jınalǵandar arasynda babanyń súıegin óz jerine aparyp jerleý úshin talas týypty. Árkim óz pikiriniń durystyǵyn aıtyp, daý aıaǵy uzaqqa sozylǵan kezde ár elden kelgen aqsaqaldar men bıler aqyldasa otyryp mynadaı pátýa jasapty.
Aǵashtan kólemi men salmaǵy birdeı úsh tabyt jasatý qajet jáne janazaǵa jınalǵan qaýym babanyń qaı tabytqa salynǵanyn bilmeýi kerek dep sheshipti. Barlyǵy daıyn bolǵan kúni ár jerden kelgen jamaǵat óz tańdaýlaryn jasap, tań namazyn oqyp bolǵan soń ózderi tańdap alǵan tabyttaryn túıege artyp, saparǵa shyǵypty. Syrdarııanyń joǵarǵy jaǵyn mekendeıtin halyq ózderi tańdap alǵan tabytty qazirgi Qyrǵyz Respýblıkasyna qarasty Bazarqorǵan aýdanyna aparyp jerlese, ekinshi tabyt Syrdyń orta aǵysynda, ıaǵnı qazirgi ornyna jerlenipti. Úshinshi top Syrdarııa ózenin tómen boılaı qazirgi Qyzylorda oblysyna aparyp jerlegen eken. Qazirgi tańda Arystanbabtyń jerlengen jerine baılanysty el arasynda kóptegen pikirtalastar týyp jatqany shyndyq. Alaıda bul jerde basy anyq nárse – Arystanbabtyń denesi naq osy jerde qoıylǵany. Buǵan jaýapty Qoja Ahmet Iаsaýıdiń hıkmetterinen tabamyz, sonymen qatar 2004 jyly Arystanbab kesenesiniń kórhanasynda júrgizilgen konservasııalyq jumystar barysynda 35 sm tereńdikten tórtqulaqty beıittiń qaldyǵy bolýy múmkin, H-HII ǵǵ. tán qyshtan qalanǵan qabyrǵa sulbasy anyqtalǵan bolatyn.
Iisi musylman balasyn bir-birine jaqyndastyryp, rýhanı baılanystyryp turǵan Arystanbab kesenesiniń salyný tarıhy da qyzyq. El ishinde Kóregen atanyp, qatal da ádiletti bıleýshi sanalǵan Ámir Temir ózi basyp alǵan jerlerine ıelik etý úshin jalań kúshtiń azdyq eterin, jergilikti halyqqa ózin syılata bilýi úshin olardyń rýhanı qajettiligin óteýdi de paıdalanǵan. Osy oraıda túrki aqyny, sopylyq ilimdi ýaǵyzdaýshy, barsha musylmandardyń rýhanı ustazy, dinı qaıratker Qoja Ahmet Iаsaýı jerlengen jerge alystan kózge shalynatyn kesene salýdy josparlaýda. Osy arqyly jergilikti halyqtyń júregine jol tabýdy oılaıdy. Bul qadamy nátıjesiz bolmady. Jergilikti halyqtyń súıispenshiligine bólengen Aqsaq Temirdiń atyna endi Kóregen aty qosylyp aıtylatyn bolypty.
Álqıssa. Sonymen Ámir Temir Kóregen Qoja Ahmet kesenesiniń qurylysyn bastap ta jibergenge uqsaıdy. Alaıda qabyrǵalaryn qalap bitire bergende kók tústi alyp ógiz keseneni qulatyp ketipti. Bul jaǵdaı qaıta-qaıta qaıtalana bergen soń Ámir Temir tereń oıǵa batypty. Osy kezde aqsaqaldy qarııa kelip, birinshi Iаsaýıdiń ustazy jáne piri bolǵan Arystanbabtyń qaraýsyz qalǵanyn aıtypty. Tez aqylǵa kelgen Ámir Temir tez arada jolǵa jınalyp, Arystanbab kesenesin saldyrýǵa pármen beripti. Osydan keıin ǵana alǵa qoıǵan maqsaty oryndalyp, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenesi oıdaǵydaı aıaqtaǵan eken.
Arystanbab birshama ýaqyt kóne Farab ýálaıatynyń ortalyǵy bolǵan Keder (Quıryqtóbe) qalajurtynda ómir súrgen degen pikir qalyptasyp otyr. Mundaı pikirdiń shyǵýyna negiz bolǵan faktor Quıryqtóbe qalajurtyna júrgizilgen qazba jumysy barysynda anyqtalyp otyrǵan eń kóne meshit orny bolyp otyr. Jalpy aýdany 36,5h20,5 metrdi quraıtyn meshit qurylysyna XI-XII ǵǵ. tán qyshtar men qam kesek paıdalanylǵan. Dinı qaıratkerdiń ómir súrgen ýaqytyna saı keletin meshit qurylysyn júrgizýge Arystanbab tikeleı yqpal etken jáne osy meshitte ýaǵyz aıtyp, jamaǵatpen birge namaz oqyǵan bolýy múmkin degen de pikir qalyptasyp otyr.
Otyrar óńirinde osy tárizdi ańyzdar men áńgimelerge arqaý bolǵan kıeli oryndar kóptep sanalady. Solardyń biri Bestorańǵyl áýlıe. El ishinde Qaraqońyr aýylynyń soltústik-shyǵysynan 17 km jerde ornalasqan Bestorańǵyl áýlıeli jeri týraly kóptegen ańyz nusqalary saqtalǵan. Onyń ishinde birqatar ańyzdar naqty emes, kóbisiniń bas-aıaǵy tolyq emes, ne bolmasa shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Bulardyń qatarynda tek eki ańyz týraly jazýǵa bolady. Onyń birinshisi: Osy mańǵa kelip, suhbat qurǵan bes áýlıe (Dýlyǵaly ata, Jylaǵan ata, Qońyr ata, Uzyn ata jáne Áýlıe ata) esimimen baılanystyrylyp shyǵarylǵan ańyz. Bes áýlıe kelip, eldiń ıgi jaqsylaryna batasyn berip, danalyq sózderin aıtyp ketken tus keıinnen torańǵyly toǵaıǵa aınalǵan eken. Qazirgi tańda sol toǵaıdyń jurnaǵy bolyp bes torańǵyl qalǵan bolsa kerek. Bir ańyz osylaı dese, ekinshi ańyz Sháýildir, ıaǵnı Shámil-Dúrmen baılanystyrady. Bul ańyzda torańǵy aǵashynyń bul mańǵa kelýin sýdan taryqqan elge Arys ózeninen aryq qazǵan Shámildiń esimimen baılanystyrady. Alyp deneli Shámildiń torańǵyl aǵashynan jasalǵan ketpen saby aryq qazyp jatqanda synyp qalǵan eken. Saptyń synǵan bóligin jerge shanshı salǵan Shámil aryq qazýdy ári qaraı jalǵastyra beripti. Arys ózeninen qazylǵan aryqtan nár alǵan aǵash sabaǵynan bes túp torańǵy ósip shyqqan eken [1, Otyrar ensıklopedııasy // Almaty. «Arys» baspasy.-2005.-131 b.].
Bestorańǵyl áýlıe mańynda eski qorym ornalasqan. О́tken ǵasyrdyń 1960-65 jyldary osy arada mal qystatatyn qystaý bolǵan eken. Sol kezeńde oıyn balasy bolǵan el aǵalarynyń aıtýynsha, túngi ýaqytta beıitterden aq tústi jaryq kórinedi eken.
Budan ózge jekelegen kisilerge arnap salynǵan keseneler men meshitter týraly da aıta ketkenimiz jón tárizdi. Baltakól aýylynyń ońtústik shyǵysynda aýylǵa jaqyn ornalasqan Ikram Ishan meshiti – búgingi kúnde óńirdiń kórnekti eskertkishteri qatarynan oryn alǵan HIH ǵasyr jádigeriniń biri. Meshit kólemi 27h13h6,5 sm tórtburyshty qyshtan turǵyzylǵan. Meshit janynda kesekten turǵyzylǵan, birneshe qujyralary, jartylaı buzylǵan medrese qaldyqtary bar. Baltakól aýylynyń turǵyny, Y.Altynsarın orta mektebiniń murajaı jetekshisi, tarıhshy-ólketanýshy Batıhan Altaevtyń aıtýynsha, meshittiń bastapqy orny Syrdarııa ózenine jaqyn ornalasqan eken. Kóktem maýsymynda Syrdarııa ózeni kemerinen asa tasyp, meshit pen osy mańaıdaǵy eldi mekenderdi túgel sý basyp qalypty. Turǵyndar osydan keıin qonys aýdaryp, qazirgi Baltakól aýyly ornalasqan jerge irge tepken kórinedi.
Sonymen birge tarıhta aty qalǵan Sopy Muhammed Danyshpan men el aýzynda Qaýǵan ata atymen belgili Ibrahım sheıh ál-Qaýǵanı týraly aıtýǵa bolady.
El arasynda Sopy Danyshpan degen atpen tanymal dinı ǵulamanyń bolǵandyǵyn bireý bilse, bireý bilmeıtini shyndyq. Ábý Nasyr ál-Farabıdi dúnıege ákelgen Zernýk (keıbir derekterde Vesıdj) qalasynda týǵan Sopy Muhammed Danyshpan Zernýkı Iаsaýıdiń eki shákirtiniń biri bolǵanǵa uqsaıdy. Ańyzdarǵa súıensek, ol kisi 112 jyl ómir súrip, úsh myńdaı shákirt tárbıelegen eken. Mazary Arystanbab kesenesiniń ońtústik-shyǵysynan 800 m jerde, Otyrar qalajurtyna baratyn asfalt joldyń oń jaǵynda ornalasqan. Otyrar qalasyna kiretin negizgi ońtústik-batys qaqpasy osy kisiniń atymen atalady.
Al jergilikti halyq arasynda Qaýǵan ata atymen belgili Ibrahım sheıh ál-Qaýǵanıdiń naqty qashan týǵany, qashan qaıtys bolǵany týraly derek joq. Bizge jetken derek boıynsha Ibrahım sheıh óz zamanynda batyr, seri bolǵan kisi eken. Sonymen birge ıslam dinin taratýmen qatar, astronomııa ǵylymymen de aınalysqan eken.
Aqyly men danalyǵy tárbıege, aty ańyzǵa aınalyp otyrǵan mundaı tulǵalarymyz týraly derekterdi áli de kezdestirýge bolady. Ǵylymy men mádenıeti qatar damyp, otyzdan astam farabılik ǵulamalardy dúnıege ákelgen Otyrar óńirinen áli kúnge deıin talanty men darynynyń arqasynda kópshilikke tanymal bolyp otyrǵan ǵulama-ǵalymdar shyǵatynyna seneıik.
Sábıt PÁRMENQUL,
Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń qyzmetkeri
