Elbasy usynǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy, «100 naqty qadam» Ult jospary, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalary – qoǵam men memlekettik qurylymnyń barlyq salasynda, sonyń ishinde sot bıligine de el múddesine saı bıik belesterge jetýdi mindettep otyr. Buǵan qosa progressıvti IT tehnologııaǵa negizdelgen «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy – qoǵamnyń qaı salasyna da serpindi kúsh, jańa tynys beretin baǵyt.
Qazaqstan – quqyqtyq júıesin álemniń ozyq standarttaryna saı keltirý úshin táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen-aq órkenıetti elder tájirıbesin tyńǵylyqty zerdeleı otyryp, búkpesiz ashyq sot júıesin qalyptastyrý maqsatynda keleli sharalar qabyldap kele jatqan el. Elbasy ozyq sot tájirıbesin qalyptastyrý men sot óndirisin jetildirýdiń negizgi kózi ınnovasııalyq tehnologııany keńinen paıdalaný ekenin, 2009 jyly sýdıalardyń V sezinde atap aıtqan bolatyn. Búginde ol iske asyp, sottar qaǵazbastylyqtan arylyp, elektrondy tehnologııaǵa negizdelgen, zaman talabyna saı, ońtaıly, qoljetimdi, ashyq sot prosesteri bazasy jasaldy.
Osy rette sońǵy ýaqytta Joǵarǵy Sot júrgizip jatqan sot júıesin sıfrlandyrý jumysynyń qarqyny kóńilge qýanysh uıalatady. Memleket basshysynyń qatysýymen maýsym aıynda ótkizilgen shetel ınvestorlary kezdesýinde Joǵarǵy Sot tóraǵasy Jaqyp Asanov sıfrlandyrý jumysy nátıjelerine súıene otyryp, sot bıliginiń qazirgi birqatar kemshin tustary men onyń sebepterin ashyq kórsetip, ol boıynsha júrgizilip jatqan sharalar jóninde tolyq maǵlumat berdi. Bul týraly N.Nazarbaev óz sózinde sot tóreligin iske asyrýdaǵy bul jańashyl oń ózgeristerdi qoldaı otyryp, onyń mańyzdy ekenin atap ótti. Shynynda da, jańa tóraǵanyń bul utymdy sózderi, sot bıligin ózgertýge umtylǵan ashyq oılary jáne búgingi batyl aıaq alystary – sot bıligindegi seńdi qozǵaǵandaı.
Sot bıligin izgilendirýge baǵyttalǵan bul ózindik synı kózqaras, jańa lep naýqandyq sıpat almaýy tıis. Ol úshin tek jalǵyz Joǵarǵy Sot tóraǵasy ǵana emes, barlyq zańgerler, ǵalymdar, kez kelgen azamat ortaq ún qosyp, atsalyssa ıgi. Jasyratyny joq, sot bıliginde sońǵy jyldary qoǵam aldynda esep berýden oqshaýlaný, buıyǵy kúıge túsý boı kórsetti. Osynyń saldarynan sany kóp, pármeni álsiz, keıde tipti qajettiligi dúdámal ózgerister men jańalyqtar oryn alyp ketti. Osy qordalanǵan problemalardy sheshý – kezek kúttirmeıtin tynymsyz eńbek, júıeli is, syndarly oı, jańa kózqarasty qajet etetin is.
Osy turǵyda qylmysty, daýdy boldyrmaý, olardyń aldyn alý eń negizgi maqsaty bolyp sanalatyn quqyq qorǵaý organdary men sot júıesi – búgingi qoǵam damýyna saı izgilenip, kemshiliksiz úılesimdi jumys isteýde dep nyq senimmen aıtý qıyn. Jumyssyzdyq pen ekonomıkalyq quldyraý beleń alǵan 1997 jyl men búgingi saıası turaqtylyq ornaǵan, jumys kózi kóbeıgen jáne memlekettik áleýmettik qoldaý aıtarlyqtaı kúsheıgen 2017 jyl derekterin salystyryp kóreıik. Derekterge súıener bolsaq, jıyrma jyldyń ishinde elimizdegi halyq sany 12,7 %-ke ósken bolsa, osy kezeńde ákimshilik quqyq buzýshylyq 90,9 %-ke, qylmys sany 94,7 %-ke, ásirese azamattyq daý-damaı sany 97,9 %-ke ulǵaıǵan, bul – kimdi bolsa da oılandyrýy tıis.
Sot óndirisindegi azamattyq daýlar sanynyń dál bulaı sharyqtap ketýi – sot júıesiniń qazirgi ózekti problemasy. Álbette, munda jańa qoǵam damýynyń túrlenýi, soǵan baılanysty ol qatynastardy retteýge baǵyttalǵan jańa zańdar qabyldanýynyń áseri de joq emes. Desek te munda sot júıesiniń óziniń ishki kemshin tustary da jetkilikti sııaqty. Osy 1997-2017 jyldar aralyǵynda tek qylmystyq jáne azamattyq is júrgizý kodeksteriniń árqaısysyna 20-dan astam ózgeris engizilgen, ıaǵnı is qaraý tártibiniń ózi jylma jyl qaıta-qaıta ózgeriske ushyrap otyrǵan. Osyǵan baılanysty búginde sot óndirisinde azamattyq istermen qosa buryn-sońdy bolmaǵan «materıal» degen azamattyq ister de paıda boldy. Buǵan qosa, buryn qylmystyq isti qaraǵan sotqa birden azamattyq talaptardy da tolyq sheshý mindettelse, qazir olardy bólip, azamattyq sottarǵa joldaý tájirıbesi qalyptasqan. Nekeni buzý týraly azamattyq ister boıynsha nekeden ajyratý, múlikti bólý, ákeligin anyqtaý, balany tárbıege berý, alıment óndirý máseleleri buryn kóbine bir ispen ǵana sheshilgen bolsa, qazir bul máseleler bólek-bólek 7-8 is bolyp jatyr. Búgingi sottardaǵy bank komıssııasy týraly daýlarda: talap belgili – zańsyz alynǵan komıssııalyq soma, jaýapker bireý – bank, talapker – klıent, bylaısha aıtqanda, anyqtaıtyn mán-jaılar shekteýli, esh qıyndyǵy joq is. Osy ister birinshi saty sottarynda azamat sanyna qaraı birneshe júzdegen, myńdaǵan is bolyp qaralýda. Ne úshin? Túsiniksiz. Munda dáleldeýdi qajet etetin eshteńe joq. Al endi osyny sottarda qyrýar is qylmaı prokýratýra usynysy arqyly bank óz buıryǵymen nemese prokýratýra talap aryzymen bir tizim – bir is qylyp nege sheshim shyǵarmasqa?..
Halqymyz «Bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» degen. Bas-aıaǵy birneshe jyldyń ishinde qanshalyqty qajet ekeni jete eskerilmeı, jańashyl bolyp kórinýge talpynyp, qylmystyq sot, azamattyq sot, ákimshilik sot, ekonomıkalyq aýdanaralyq mamandandyrylǵan sot, ıývenaldy sot... dep birneshe sotty quryp tastadyq. Bul – memleketke qanshama shyǵyn!
Búginde qarapaıym halyq túgili, olardyń sany men túrinen zańgerlerdiń ózi shatasady. Taǵy qandaı sottar kezekte tur? Osynyń bárin Úkimetke usynyp jatqan ózge emes, ózimiz – sottar, sot qyzmetkerleri, zańgerler! Áıtpese osydan jıyrma jyl buryn osy isterdiń barlyǵyn derlik bir-aq sot – aýdandyq sotta bir sýdıa qarap, sheshetin. Al búgin she? Týrasyn aıtqanda, sýdıalar men sottar sanynyń kóbeıýinen is pen daý azaıyp jatpaǵany anyq.
Kezinde, 2011 jyly qańtar aıynda sottaǵy isterdi azaıtý maqsatynda Medıasııa týraly zań qabyldandy. Al munyń áli kúnge deıin sot óndirisindegi isterdiń azaıýyna esh áseri tıgen joq. Negizi, qazirgi qoldanystaǵy zań boıynsha medıator degenimiz sýdıa emes, tipti kóbine kásibı zańger maman da emes tulǵa. Oǵan júgingen el, qaltasynan qarjysyn shyǵaryp, medıatordyń eńbegine tóleıdi. Al oǵan kóńili tolmasa, memlekettik baj tólep, resmı sotqa júginedi. Endeshe bul – máseleni túpkilikti sheshpeı ýaqytsha ysyra salý, medıatordyń qaltasyn tompıtyp, eldi bosqa áýre qylý degen sóz. Dál osy jaǵdaı, búgingi kóterilip júrgen «Bıler sotynda» da qaıtalanyp, onyń da istiń azaıýyna esh áseri bolmaýy ǵajap emes. Bıler sotynyń jurnaǵy – «Aqsaqaldar keńesi» qazir de el arasynda usaq quqyqbuzýshylyqty, daý-damaılardy esh jerge resmı tirketpeı-aq, yń-shyńsyz sheship jatyr. Sondyqtan da bul iske sottardyń bel sheship, belsene aralasýyna qajettilik joq. Sebebi, dál osy medıasııa, bıler sotynyń ústinen kúni erteń-aq jańa daý-damaılar top-tobymen sot óndirisine túsýi ábden yqtımal.
Jalpy, «...sottaǵy isterdiń sońǵy jyldary jyl saıyn 200 myńdap kóbeıýi, memleket qabyldaǵan kelisý rásimderi keńeıtilgen sharalar men daýlardy sottan tys retteý mehanızmderiniń kútilgen nátıjeni bermeı jatqany jáne munda eleýli kemshiliktiń bar» ekeni jóninde Prezıdent 2016 jylǵy VII sýdıalar sezinde de eskertken. О́kinishke qaraı, sot júıesi aryz-shaǵym, ister sanynyń dál bulaı kúrt ósýi jaǵdaıyna der kezinde tıisti túrde mán bermeı, ony óz jumystarynyń úlken jetistigine balap, eldiń sotqa degen seniminiń kúsheıýimen túsindirip keldi. Sondyqtan da memlekettik sıfrlandyrý baǵdarlamasy – búgingi sot júıesi qoldanysyndaǵy irili-usaqty reformalar mańyzyn aıshyqtap qana qoımaı, olardyń bir-birimen úılestigin, qarama-qaıshylyqtaryn, áserin jáne ómirsheńdigin naqty ashyp kórsetedi degen úmittemiz.
Sot bıligindegi taǵy bir ózekti másele – sot tóreliginiń ádildigi men zańdylyǵyn «prosenttik kórsetkishpen» baǵalaý. Sot júıesinde jyldar boıy sot tóreliginiń zańdylyǵy men ádildigi joǵarǵy saty sottarymen prosenttik mólshermen eseptele otyryp, tómengi saty sottary jumysyna baǵa berilip keledi. Sottar sot sheshimderi men úkimderiniń 99,99 prosentiniń buzylmaýyn úlken jetistikke sanap, sol mejeden shyǵýǵa umtyldy. О́z jumys sapasy da «prosenttik ólshemmen» baǵalanatyn oblystyq sottar – joǵary prosenttik kórsetkishke jetý úshin aýdandyq sot aktilerin barynsha kúshinde qaldyrýǵa, buzbaýǵa májbúr boldy. Munyń ózindik ólsheýsiz zııany – aýdandyq birinshi saty sottary jibergen zańsyzdyq pen ádiletsizdikke birinshi toıtarys berip túzeıtin, sot júıesiniń eń mańyzdy býyny – oblystyq sot satysynyń zańdylyqty qamtamasyz etý rólin meılinshe tómendetip, memleket pen qoǵam aldynda aıtarlyqtaı paıdasy joq, dármensiz kúıge túsirdi. Jalań prosenttik kórsetkishke boı aldyrǵan sot júıesi muny da óz jumystarynyń úlken jeńisi retinde aqparat quraldary arqyly zor maqtanyshpen tilge tıek etip, ádildik pen shyndyqtyń ólshemi retinde kórsetip baqty. Mundaı syńarjaq, «prosenttik» úrdis tek sot júıesine ǵana emes, búkil quqyq qorǵaý organdaryna da tán boldy. Bul týraly da Elbasy sol VII sýdıalar sezinde: «Sot tóreligin atqarýda halyqaralyq oń reıtıngke jáne joǵarǵy kórsetkishterge jetkenine qaramastan, negizgi másele sottarǵa jáne quqyq qorǵaý organdaryna qoǵam senimi jetkiliksiz deńgeıde qalyp otyr» dep qadap aıtqan da bolatyn. Biraq bul ádet te búginge deıin jalǵasyn taýyp, ádildik pen zańdylyq – «prosenttik kórsetkishtiń» qurbanyna aınalyp ketti.
Áıtse de bul sandyq esepten, ne prosenttik kórsetkishten birjola bas tartý kerek degen sóz emes. Kerisinshe, ony sot tóreligin zertteý, saralaý jumystarynda meılinshe keń paıdalaný qajet. Sot tóreligin iske asyrýdaǵy zańdylyq sot sheshimderiniń turaqtylyǵymen anyqtalsa, al onyń ádildigi kinásizdi daýdan arashalaýymen, al kinálini jaýaptan, jazadan qutqarmaıtyn týralyǵymen ǵana aıqyndalady. Sondyqtan oblystyq sot satysynyń jumysy aýdandyq sottar jibergen zańsyzdyqtar men qatelikterdi meılinshe kóp taýyp jáne ony der kezinde túzeýimen ǵana ólshenip, baǵalanýy tıis.
Prosenttik kórsetkishke boı aldyrý, sot júıesinde taǵy bir problema – sot bıliginiń irgetasy bolyp sanalatyn sot tóreligin iske asyrýdaǵy sýdıalardyń óz táýelsizdigin jáne aýdandyq, qalalyq, oblystyq sot satylarynyń derbestigi men mańyzyn barynsha álsiretýge ákelip soqty. Sýdıalar is boıynsha ádildikti anyqtaýdan góri ózderiniń sýdıalyq taǵdyryna tikeleı áser etetin eń basty másele – sot aktileriniń buzylmaýyna baǵynyshty bolyp, is qaraýdaǵy ózderiniń erkindiginen aıyrylyp, ár is boıynsha oblystyq sotqa júgiretin, naqtyraq aıtqanda, oblystyq sot tóraǵasynyń arnaıy nusqaýynsyz sheshim qabyldaı almaıtyn – jaltaq, táýeldi, qolbala sotqa aınaldy.
Árıne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana súıene otyryp, óziniń ishki sezimimen ádildikti tý etip, táýelsiz qabyldanǵan sýdıa sot aktileri neǵurlym buzylmasa, soǵurlym zańdy ári qurmetti. Ol úshin sýdıa shyn máninde táýelsiz jáne mindetti túrde bilikti, qandaı jaǵdaıda da zańdy, ádil sheshim qabyldaı alatyn batyl da ári tabandy bolýy qajet. Ol úshin sýdıaǵa óz zańdy sheshiminiń buzylýyna kelispeı, Joǵarǵy Sotqa deıin usynys keltirý quqyǵy berilýi tıis. Sonda ǵana sýdıa is júzinde táýelsiz. Bul ásirese sýdıanyń óz basymen birge, is boıynsha zańdylyq pen ádildiktiń saqtalýyna kepil bolary sózsiz.
Sot júıesindegi búgingi taǵy bir kókeıkesti másele – qazirgi Joǵarǵy Sot óndirisindegi ister sanynyń shamadan tys kóbeıýi. Oǵan negizgi sebep – 2016 jyldyń qańtar aıynan bastap burynǵy jergilikti jerlerde zańsyzdyq pen aryz-shaǵymǵa tosqaýyl retinde, súzgi rólin atqarǵan oblystyq sottardaǵy isterdi kassasııalyq jáne qadaǵalaý tártibimen qaraý mindetteriniń joıylyp, ol mindetterdiń Joǵarǵy Sottyń ózine ótýi. Ol respýblıka kóleminde, ıaǵnı 2 qala jáne 14 oblystyq sotta qaralatyn barlyq aryz-shaǵym jáne ister sanyn lek-legimen, birden Joǵarǵy Sottyń ózine túsirip, onyń is qaraý júktemesin bir mezette birneshe esege arttyryp jiberdi. Tek 2017 jyly Joǵary Sottyń ózine azamattyq daýlar boıynsha 12 368, qylmystyq ister boıynsha 5 182 usynys túsken. Búginde Joǵarǵy Sot sýdıalary sany jergilikti sot sýdıalary esebinen eki esege deıin kóbeıse de, jaǵdaı áli kúnge deıin kúrdeli kúıinde qalyp, Joǵarǵy Sot shamadan tys úlken júktememen jumys isteýde. Osyǵan oraı, búginde Joǵarǵy Sotta eki birdeı – birinshisi iske qatysýshylardyń usynystarymen kassasııalyq tártipte alqalarda qaralatyn jáne ekinshisi Bas prokýrordyń narazylyǵymen nemese Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń usynysymen taǵy da kassasııalyq tártipte alqada qaralatyn, ıaǵnı burynǵy oblystyq sottardaǵy is qaraý tártipterinen aıtarlyqtaı ózgeshe aıyrmashylyǵy joq, isterdi eki ret kassasııalyq tártipte qaraý praktıkasyn qalyptastyrdy.
Barlyq oblystyq sottardyń kassasııalyq jáne qadaǵalaý satylary atqarǵan jumys aýqymy men mindetin túgeldeı bir ózine júktep alǵan búgingi Joǵarǵy Sot – sol sottardyń jumys kólemin tolyq ıgerip, sot bıliginiń tıimdiligi men zańdylyǵyn arttyrýda dep aıta almaımyz. Mysaly, 2017 jyly aıaqtalǵan jalpy ister (2 262 451) 2007 jylǵymen (405 542) salystyrǵanda bes eseden artyq bolǵanyna qaramastan, ol boıynsha túsken narazylyq prosenti úsh esege, al zańdylyǵy qalpyna keltirilgen ister alty esege az. Sonda ne uttyq? Jergilikti jerlerdegi kassasııalyq sot satylaryn joıǵanda tapqan jetistigimiz qaısy? Eshqandaı. Kerisinshe, sot bıliginiń eń bıik satysy – Joǵarǵy Sotty óziniń máni men mańyzynan aıyryp, aryz-shaǵymnan bas ala almaıtyn kúıge jetkizdik. Jergilikti jerde zańdylyqty der kezinde qamtamasyz etý tıimdiliginen aıyryldyq. Respýblıka kóleminde zańdylyqty qamtamasyz etý kórsetkishin tómendettik. Qanshama adamnyń jer alshaqtyǵyna baılanysty kassasııalyq shaǵymdaný múmkindigin shektedik. Osyǵan baılanysty qanshama is boıynsha qabyldanǵan zańsyz sot aktileri kúshinde qalyp, sot bıliginiń abyroıyna nuqsan keltirildi...
Toqeteri, bul máselelerdi sheshý úshin búgingi sot júıesinde jergilikti sot quramyna jatatyn úsh-tórt oblysaralyq kassasııalyq sot satylaryn qurý asa qajet. Buǵan sot júıesinde barlyq jaǵdaı da bar. Oǵan memleketten qosymsha qarjy da, ǵımarattar da, sýdıalyq shtat birlikteri de qajet emes. Búginde elimizdiń úlken megapolıs qala, oblystarynda sáýletti sot ǵımarattary salynǵan. Kadr máselesine kelsek, oblystyq sottarda qazir tek apellıasııalyq sot satysy ǵana qaldy. Ondaǵy ár alqanyń óz tóraǵalary bar ekendigin eskersek, endigi jerde oblystyq sot tóraǵasy laýazymynyń onda qajettigi de shamaly. Buǵan qosa Joǵarǵy Sottyń ózinde kassasııalyq is qaraý júktemesi ózgergen soń ondaǵy alqa tóraǵalary men sýdıa shtat birlikterin qosa eseptegende, respýblıka kóleminde jergilikti sottarǵa jatatyn 3-4 oblysaralyq kassasııalyq saty sotyn qurý eshqandaı qıyndyq týǵyzbaıdy.
Bul ózgeris – memleketimizdegi sot bıliginiń eń bıik shyńy, sońǵy satysy Joǵarǵy Sot abyroıyn asqaqtatpasa, túsirmesi anyq. Bul birinshi kezekte Joǵarǵy Sottyń qazirgi jumysbastylyǵyn toqtatyp, óziniń tikeleı mindeti – memlekettik sot bıliginiń baǵyt-baǵdaryn kórsetetin túpkilikti, qundy, sapaly qaýly-qararlar qabyldaý múmkindigin keńeıtedi. Joǵarǵy Sottyń óz quzyry arqyly kez kelgen isti aldyryp, qaraı otyryp memlekette únemi birtekti, ádil sot tájirıbesin qalyptastyrý múmkindigi molaıady. О́zine deıin jergilikti sottardaǵy oblysaralyq kassasııalyq sot satysy arqyly zańsyzdyqtyń aldyna ýaqtyly, der kezinde tosqaýyl qoıyp, sot bıliginiń tıimdiligi men qoljetimdiligin arttyrady. Kassasııalyq sot satysyn elge jaqyndatý arqyly onyń máni men mańyzyn kóterip, sot bıligi Ata Zańda bekitilgen óz maqsattarynyń údesinen shyǵyp, el senimi kúsheıedi.
Jalpy, memlekettik sıfrlandyrý baǵdarlamasy – búgingi rýhanı jańǵyrý aıasynda sot bıligimen qatar quqyq qorǵaý organdary jumystaryn da birdeı júıeli túrde saralap, elimizdiń zaıyrly memleket bolyp qalyptasyp, órkendep damýynda kózge kórinbeı aıaqqa tusaý bolyp, syrt kózden jasyryn, burynnan búrkemelenip kelgen quqyq salasyndaǵy qaı organnyń da kemshin, osal tustaryn jáne kimniń de bolsyn qaıtymy joq paıdasyz is-áreketterin ashyq kórsetip, ony der kezinde túzeýge múmkindik bereri haq.
Muhtar ESJANOV,
Sot júıesiniń qurmetti qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty
