Baıanaýylda týrızm qalaı óristemek?

Jalpy, oblystaǵy týrızmniń bola­shaǵy Baıanaýylmen tyǵyz baılanysty. Aýdan aýmaǵyndaǵy kórikti tabıǵat aıasy burynnan beri týrızm klasterin damytýǵa ózinen-ózi suranyp tur. Tarıhı oryndar da az emes.

 Bul kúnderi oblysta týrızm ekologııalyq, tarıhı-ólketaný, máde­nı-tanymdyq jáne sporttyq-saýyq­tyrý baǵyttary boıynsha júrgizilýde. Tarıhı-tanymdyq týrızmge qyzy­ǵýshylar jıi baratyn orynnyń biri − Jasybaı kóliniń batys jaǵyndaǵy Qońyráýlıe úńgiri bolsa, ekinshisi − Dalba ormanshylyǵynda ornalasqan Muryntal aýyly. Alashqa áıgili Qazybek bı ómirden ótken soń denesin salǵan sóre taqtaı osynda saqtalǵan. Sondaı-aq Jaıaý Musanyń, Buqar Jyraýdyń keseneleri de jaqyn.

Oblystyq ákimdik te ólkemizdegi qasıetti nysandardyń basym bóligi osy aýdanda bolǵandyqtan «Baıanaýyldaǵy kıeli oryndardyń týrıstik kartasyn» jasaýǵa baılanysty joba-jospar qurýda. Sol maqsatta aýdan ortalyǵy − Baıan­aýyldyń kóshelerin jóndep, sý qubyrlaryn tartyp berýge byltyr 5 mlrd teńge bólindi.

Bul bir. Ekinshisi, Bolat Baqaýov óńirge ákim bolyp kelgen 2016 jyly Baıanaýylda shaǵyn avıasııaǵa arnalǵan aerodromnyń qurylysy bastaldy. Joba júzege assa demalys aımaǵyna ushyp keletin týrısterdiń sany arta túspek. Uzyndyǵy 12,4 shaqyrym Toraıǵyr aýyly – Jasybaı kóli avtojolyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Sonymen birge, jol boıynda qyzmet kórsetetin 19 jańa nysan salynýda.

Oblys ákimdiginiń resmı aqparatyna qaraǵanda, shaǵyn aerodrom Astana –Baıanaýyl, Qaraǵandy – Baıanaýyl jáne Pavlodar – Baıanaýyl baǵyttarynan shaǵyn ushaqtardy qabyldap, jumysyn bastaıdy. Astana – Baıanaýyl, Qaraǵandy – Baıanaýyl baǵyty respýblıkalyq bıýd­jetten, al ishki reıster oblys bıýd­jetinen sýbsıdııalanady eken. Oblys­taǵy demalys aımaǵyna keletin jolaý­shylardyń qaýipsizdigin saqtaý basty nazarda bolmaq.

Úshinshisi, Baıanaýyldyń Aqsań aýy­ly mańyndaǵy Myrzashoqy bıiginen taý-shańǵy kesheni qurylysy salyna bastaǵan-dy. Bir qyzyǵy, aýdan ákimdiginiń de, kásipkerlik, saýda, týrızm basqarmasynyń da mıllıondaǵan qyrýar qarjynyń bir ǵana Baıanaýyldyń týrızmin damytýǵa bólingeni jaıly beretin málimetteri ártúrli.

 «Qajetti jabdyqtar jetkizildi. Qurastyrylyp jatyr. Qardy tegisteıtin qurylǵylar da bar. Qarajat jetkilikti bólindi. Infraqurylym jasalýda. Búginde bazaǵa elektr jelisi tartyldy. Shaǵyn konteınerler ornatylýda...» degen ushy-qıyry joq málimetter jiberedi. Biraq ókinishke qaraı, bıyl qar az bolyp, Myrzashoqydan eshkim «syrǵanaı almaı» qalypty.

 Basqarma ókilderin tyńdasańyz da sol, úırenip alǵan sózderinen jańylmaı: «Qazirgi ýaqytta elimizdegi Investısııa tartý jónindegi agenttik ókilderimen birlesip, taýda týrıstik qyzmetter ınfraqurylymyn salatyn ınvestorlardy izdestirip jatyrmyz», deıdi.

Negizi, Baıanaýyldaǵy týrızmdi damytý úshin 2005 jyldan bastap keshendi josparlar jasaldy. Buǵan deıin 1999 jyly oblys ákimdiginiń «Baıanaýyl ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda týrızmdi, demalysty uıymdastyrý jónindegi» sheshimimen «Baıan-Servıs» atty memlekettik kommýnaldyq kásiporny qurylǵan-dy. Biletinimizdeı, Baıanaýyl týrıstik klasterin damytý jáne kólderdi tazalaý máselesi boıyn­sha bálenbaı ret jınalys ótkizildi. Basqarma basshylary, aýdan ákimdigi, Ulttyq saıabaq ókilderi de «naqty tapsyrmalar» alýǵa ábden úırengen. Bul másele oblystyq ákimdikte birneshe jyldan beri talqylanyp keledi.

Mysaly, 2011 jyly jazda ózimiz qatysqan «Baıanaýyldyń týrızmin damytý týraly» úlken jıyn da esimizde. Jobany qarjylandyrý máselesi Úkimetke usynyldy. Biraq joba júzege asqan joq. Sol kezde Astanadan kelgen bir basshy «Baıanaýyldyń» týrızmin damytatyn qujat jasańdar, kómek kórsetemiz» degen edi. Bul qujatqa sáıkes, kýrorttyq aımaqty damytýdyń ár qadamy kórsetilýi kerek boldy. Mysaly, Ulttyq saıabaq aýmaǵyna elektr jelisin tartý úshin jer Ulttyq saıabaqtyń menshiginde bolǵandyqtan, jeli tartylatyn jerdi aýdan qara­maǵyna alý qajet. Keshendi káriz júıe­lerin júrgizý jobasynyń smetalyq qujaty men tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri jasalyp Úkimet qaraýyna jiberilsin delindi, áli aıtylyp keledi.

Eń bastysy − Baıanaýyl aıryqsha qorǵalatyn rekreasııalyq aımaq bolýyna baılanysty qorshaǵan ortany qorǵaý kerek ekeni eske túsedi. Tabıǵatty aıalaý, qorǵaý sharalarynyń jetkiliksizdigi, zamanaýı ınfraqurylymdardyń bolmaýy, mańaıynda ornalasqan aýyldarda káriz júıeleriniń salynbaýy aınalaǵa zııanyn tıgizýde. Jasybaı kóli demalys aımaǵyndaǵy «jabaıy týrızmniń» paıda bolý sebebi, bul jerdi týrıstik turǵydan paıdalaný, demalys úıleriniń qyzmeti zańnamalar júıesi boıynsha rettelmegen kórinedi. Demalys aımaǵynan jerdi jalǵa alyp, óz kásibin jasaýshylar talapqa saı jumys istemeıdi. Kól jaǵasyndaǵy jeke menshik demalys úılerinen, kafelerden shyǵatyn qaldyq sý kólge quıylýda.

Ulttyq tabıǵı park ókilderi týrıstik salany damytý úshin kóz súısindirer kórikti tabıǵattan aıyrylyp qalmaýdy da oılaýymyz kerektigin eskertip, birte-birte bul týrısterdiń sana-sezimine de áser eter dep úmittenedi. Tabıǵı park aýmaǵynda «Qyzyl kitapqa» engen ­janýarlar men ósimdikterdiń alýan túri bar. Qaraǵaılar da qamqorlyqty qajet etedi. Park mamandary demalys aımaǵyna ınfraqurylymdardy jasaǵan kezde jer bederleriniń erekshelikteri eskerilýi qajet deıdi.

2016 jyly Baıanaýyldyń Ulttyq tabıǵı parki jeke kásipkerge 49 jylǵa jalǵa berilýi múmkin degen  sóz shyqqanda tabıǵat janashyrlary, ekologtar, jalpy, qoǵam ókilderi kelispeýshilikterin aıtyp, dabyl qaqqan-dy. Iаǵnı, halyq Ulttyq tabıǵı parkterdiń memleket qaraýynda qalýyn qalaıdy degen sóz.

Al 1985 jyly qurylǵan park aýmaǵynyń aýdan ortalyǵy tusyndaǵy negizgi aýmaǵy 50 myń 688 gektar jer, Kúrkeli, Qaratomar, Jaıaý Musa aýyldyq aýmaqtarynan 18 myń gektarǵa jýyq jer bekitilse, al 65 myń gektardy quraıtyn Qyzyltaý qoryǵy bar. Parkte 12 baqylaý beketi jumys isteıdi.

Jýyrda ǵana qyzmetinen ketken oblystyq kásipkerlik, saýda jáne týrızm basqarmasynyń basshysy Qanat Shábenov týrısterdi Jasybaı, Toraı­ǵyr jáne Sabyndy kólderiniń jaǵalaýyna jeke-jeke bólip, úsh jerge ornalastyrǵan jón. Demalys oryndary halyqaralyq talaptarǵa saı bolýy tıis. Sý men káriz júıeleri ınfraqu­rylymdaryn jasaýymyz qajet. Olaı bolmasa, talaptarǵa saı emes demalys oryndarynyń búgingi kórinisi týrıs­terdiń qyzyǵýshylyǵyn tómendetedi, degen edi.

Rasynda da, eger demalys aımaǵyn Toraıǵyr men Sabyndykól jaǵalaýyna da ornalastyratyn bolsa, birinshiden, Jasybaı kóli jaǵalaýynyń sulý kórinisin saqtap qala alamyz. Toraıǵyr kóliniń jaǵasyna salynǵan úılerdiń qazir qandaı kúıde turǵany aıtpasa da túsinikti. Aýdan ákimdiginiń ózi de kól jaǵasyndaǵy demalys aımaǵyndaǵy úılerdiń kimderge tıesili ekenin bile bermeıtin de sııaqty.

Mysaly, Toraıǵyr kóline jaqyn jerde saqtardan qalǵan qorǵan bar. Jergilikti ǵalymdardyń zertteýinshe, bul jerde observatorııa bolýy múmkin.

Al endi ózimiz kórip júrgenimizdeı, Jasybaı demalys aımaǵynda kóldi jaǵalaı oryn tepken 20-ǵa jýyq demalys úıi bar. Olar «Erekshe qorǵa­latyn tabıǵı aýmaqty» maqsatty paıda­lan­ǵandary úshin memleketke tıisti mólsherde salyq tóleıtin kórinedi. Biraq demalýshylardyń aıtýlarynsha, keıbir demalys úıleri áli de talapqa saı emes. Eýropalyq standartqa saı dep tek «Qazaqstan alıýmınııi» AQ-nyń «Krıstall» demalys úıi, «Aqsý ferro­qorytpa zaýyty» AQ-tyń, Ekibas­tuzdaǵy «Bogatyr» kenishi sııaqty alyp kásiporyndardyń demalys úılerin aıtýǵa bolady. Bulardan keıin «Sultan» dep atalatyn demalys ornynyń qurylysyna ınvestısııa salynǵan-dy.

Jergilikti týrızm mamandary osy saladan jınaqtaǵan tájirıbeleri bar sheteldik ınvestorlar kelse, Jasybaı demalys aımaǵy týrızm ortalyǵyna aınalar edi deıdi. Buǵan Ulttyq park ókil­deriniń aıtýynsha, elimizdiń zańnama­laryna sáıkes, «Erekshe qorǵalatyn jerlerdi» sheteldik azamattar turaqty paıdalanýshy retinde ala almaıdy.

Oblystyq kásipkerlik, saýda jáne týrızm basqarmasy da Baıanaýylǵa týrısterdi tartýdaǵy túıini qıyn másele­lerdiń shetin ǵana aıtyp qoıady. Biraq osy qıyn túıindi qalaı sheshý jolda­ryn basqarmaǵa kelgenimen jyl saıyn ózgeretin birde-bir basshy usyna almady.

Biz ishki týrızmdi damytamyz dep júrgende, soltústik óńirler úshin bıylǵy jazdyń mine, sońy da kelip jetti. Buǵan deıin, tipti byltyrlary osy óńirde jaz shyǵa týrızmdi, eń bas­tysy Baıanaýyldaǵy týrızmdi jappaı qolǵa alý máselesi basty taqyrypqa aınalǵan-dy. Oblystyq ákimdiktiń otyrystarynda, keńeıtilgen májilisterinde sheneýnikterdiń jaz boıǵy bas aýyrtar máseleleri kóbeıip, týrızm jaıly kún saıyn oılanyp edi.

Qazirgi tańda oblystyq ákimdiktiń nazary Maraldy kóli jaǵalaýyna aýyp, demalys aımaǵyn jasap, tipti, edel-jedel kýrort salýǵa kóshti. Baıanaýyldan brend jasaımyz dep júrgen edik. Talas pa, báseke me?.. Álde Maraldy kóliniń túbindegi baǵaly shaıandarǵa kózi túsken qaltaly bireýdiń bıznesi me, kim bilsin?

Áıteýir «Maraldy kólin týrıstik aımaqqa aınaldyrý» degen joba qyzý bastaldy. О́tken jyly ǵana ashylǵanyna qaramastan, Maraldy kýrorttyq aımaǵyna 70 myń adam kelipti degen málimet bar. Bul kólge kópshilik em alýǵa keletinin eskersek, jaz mezgili otandyq jáne sheteldik týrısterdi tartýdyń qyzǵan shaǵy bolýy tıis eken.

– О́ńirde týrızm salasyndaǵy ınvestısııa kólemi eki esege ósip, 1,4 mlrd teńgeni qurady. Bıyl óńirge keletin týrıster sany 70 myńǵa deıin artsa, al, 2020 jylǵa qaraı 120 myń adamǵa deıin jetpek. Jýyrda jumys saparymen óńirge kelgen Memleket basshysy aldymyzǵa úlken mindet qoıdy, – deıdi oblys ákimi Bolat Baqaýov.

Onyń oıynsha, endi eki-úsh jyldan keıin Maraldy demalys aımaǵy adam tanymastaı ózgeredi. Kóldiń aınalasyn kóriktendirýge 150 mıllıon teńgeden astam jeke ınvestısııa quıylypty. Avtojol salý úshin oblystyq bıýdjetten 460 myń teńge jáne elektr jelisine 24 mıllıon teńge jumsalǵan. Maraldyda shomylý maýsymy eki aıǵa sozylady. Infraqurylym tartqannan keıin shıpajaı qurylysyn qolǵa alý úshin biraz kásipkerler qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan kórinedi.

Bolat Baqaýov sondaı-aq óńirdegi mynadaı negizgi týrıstik oryndardy atap berdi: Olar Baıanaýyl aımaǵy, Maraldy kóli, Lebıajidegi Tuzqala, Shaldaı ormany jáne oblys ortalyǵyndaǵy etnoaýyl men «ErtisPromenade» sahnasy. Jergilikti ákimdikterge osy týrıstik oryndardy damytýǵa basa nazar aýdarýdy tapsyrdy. Buǵan qosa Baıanaýylda at sportyn, Ertis jaǵasynda sporttyq balyq aýlaýdy, ózen ústimen saıahattaýdy jetildirý, sakraldy jáne tarıhı oryndarǵa barýdy uıymdastyrý, jol boıy servısi nysandaryn ashýdy, demalys oryndarynda ınternetke qoljetimdilikti qamtamasyz etý jobalary da bar.

Biraq atalǵan aımaqtardyń árqaısy­synan týrıstik demalys ornyn jasaý josparyna ýaqyt ta, qyzmetkerlerdiń de, ákimdikterdiń de múmkindikteri jetýi qıyndaý sekildi. Tipti, ózge turmaq, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda oblys jurtshylyǵy da osy jerlerdi aralap, óńirimizdiń ótkenimen tanysýǵa endi ǵana múmkindik alýda. Aýdandardy aralap, tarıhı jerlerdi tanystyrýǵa arnalǵan saıahattar uıymdastyrylýda. Bul osy baǵdarlamaǵa laıyq iske asyrylatyn dúnıeler bolýy kerek.

Oblystyq, aýdandyq ákimdikter, kásipkerlik saýda jáne týrızm basqarmasy jabylyp bir Baıanaýyl demalys aımaǵyn bálenbaı jyl boıy týrızm ortalyǵy jasaı almaı otyrǵanda, shynynda da óńirdegi birneshe aýdandaǵy týrızm aımaǵyn qalaı damytý kerek dep ábden bastary qatary anyq. О́ıtkeni onsyz da únemi aıtylyp, jazyla beretin elimizdegi bolsyn, óńirdegi bolsyn týrıstik qyzmetter servısi sapasynyń syn kótermeýi, týrıstik jáne kóliktik ınfraqurylymnyń talaptarǵa saı kelmeýi sııaqty máseleler jetkilikti.

Elimizdegi týrızm salasy ár jyldary Bilim, densaýlyq saqtaý jáne sport mınıstrliginiń, Týrızm jáne sport agenttiginiń, О́nerkásip jáne saýda mınıstrliginiń, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń quramynda bolsa, qazir Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń Týrızm ındýstrııasy departamentine qaraıdy. О́ńirlik týrızm basqarmalary óz múmkinshilikterine qaraı qyzmet etýde.

Bizdiń óńirdegi mundaı qurylym «Kásipkerlik, saýda jáne týrızm bas­­­­­qarmasy» dep atalady. Týrızm óz betinshe basqarma bolsa bir sári, onda búkil oblystan týrıstik ortalyqtar ashýǵa múm­kindik týar. Qazir basqarmadaǵy týrızm bóliminde qyzmet etetin 3-4- qyzmetkerdiń óńirdegi 5-6 týrızm ortalyǵyn damytýǵa múmkindikteri jete qoımas.

Sondyqtan, Baıanaýyl sııaqty res­­pýb­lıkalyq týrıstik áleýetti ortalyq­tar qataryna engen kýrorttyq demalys aımaǵyn damytý úshin óńir­degi týrızm salasyn Almaty, Aqmola, Mańǵystaý, Shyǵys Qazaqstan oblystary sııaqty óz betinshe basqarýǵa bergen durys tárizdi.

Jalpy, qandaı da bir demalys aımaǵyn naqty qolǵa alamyz desek aldymen aımaqtyń bas josparyn jasaý barysynda negizinen jergilikti turǵyndardyń qatysýymen qoǵamdyq tyńdaýlar ótýi kerek.

 Bir ǵana mysal, Maraldy kóli jaǵa­­­laýyn aıtpaǵannyń ózinde, Baıan­aýyl­daǵy demalys aımaǵynda salynatyn ny­­sandar, «Erekshe qorǵalatyn aımaq­tyń» ınfraqurylymyn damytýǵa arna­ıy­­ Úkimettik baǵdarlama bolýy qajet. О́ı­t­­keni, biz jazyp otyrǵan ishki týrızm­di da­my­tý jospary jyl boıyna ju­mys­ isteı alatyn týrıstik jelilerden quralady.

Mamandar týrızmniń mamandan­dyrylǵan túrlerin damytý josparyn əzirleý, syrttan kelýshiler jəne ishki týrızmdi damytý úshin ınvestısııalaýdy júzege asyrý josparlarynyń qajettigin aıtýda. Bul týrızm ınfraqurylymyn damytý jəne ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý məselelerin sheshý elektr je­lisin júrgizý, sýmen jabdyqtaý jəne sý burý júıesiniń qurylysyn salý, tele­fon symyn tartý jəne spýtnıktik baı­la­nyspen qamtamasyz etý, kólik jol­daryn salý jəne qaıta salý bolyp ta­­bylady. Biraq ókinishke qaraı, joǵa­ry­daǵy jumystardy «Baıanaýyl Ulttyq par­ki­niń» nemese respýblıkalyq bıýdjet­ten qanshama qyrýar qarajat bólinse de aýdannyń júzege asyra ­almasy anyq. Sondyqtan, bizge óz óńirimizden qazir Baıan­aýylǵa básekeles bolar basqa týrıs­tik aımaqtar jasamaq bolyp, ­jan-jaq­qa júgirgenimiz durys bola qoımas ta.

Bul jaıynda «Maraldy kýrort salýǵa daıyn ba?» degen maqalamyzda tolyq jazǵanbyz. Professor, peda­go­gıkalyq ınstıtýt oqytýshysy Qaıyrbaı Bazarbekovtiń aıtýynsha, Maraldy kólin saqtaý kerek. Maraldy kóli, jaǵalaýy, jalpy mańaıy palentologııalyq, arheologııalyq eskertkishterge baı. Ony qalaıda saqtap qalýymyz qajet. Al bizdiń óńirde týrısterdi tartýdaǵy tabıǵı áleýetimiz Baıanaýyldyń ata­ǵymen, sulý kelbetimen tanymal. О́ńirdegi Moıyldy keńes ókimeti kezinen mamandandyrylǵan em-domǵa arnaıy ruqsat berilgen sanatorıı bolsa, Baıanaýyl da sondaı brendtik demalys aımaǵy sanalady.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy