Konstıtýsııa – el damýynyń arqaýy

1995 jylǵy 30 tamyzda res­pýb­lıkalyq referendýmda qabyl­dan­ǵan Qazaqstan Respýblı­kasynyń Konstıtýsııasy ornyqty táýelsiz memleketti qurýdyń, elimizdiń odan ári turaqty damýy men jańa quqyqtyq keńistikti qalyptastyrýdyń berik normatıvtik tuǵyryna aınaldy.

Konstıtýsııa – Máńgilik El ıdeıa­syn ornyqtyrýǵa bet túzegen, táýelsizdiktiń jasampaz rýhy saltanat qurǵan elimizdiń berik tuǵyry desek, onyń kemeldiliginiń ózek-ar­qaýy búgingi tańdaǵy qoǵamdyq qaty­nastyń san-salaly máselelerinde ekonomıkalyq-áleýmettik, saıası, má­­denı turǵydan damyp, órken­deýi­miz­diń nátıjesine tikeleı baılanysty.

Qazaqstan «Quqyq arqyly demo­kratııa úshin» Eýropalyq Ko­mıs­sııa­nyń (Venesııa komıssııasynyń) to­lyqqandy múshesi retinde adam­nyń jeke basynyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn qurmetteý qaǵıdattary negizinde damyǵan quqyqtyq memle­kettiń joǵary deńgeıine qol jetkiz­gendigin álemdik aýqymda dáleldep berdi.

Qazaq jerinde turyp jatqan ár­túrli ult ókilderiniń etnostyq, dinı jáne ózge de sıpatyna, áleýmettik tegine qaramastan, barlyǵynyń teń jaǵdaıda ómir súrýi týraly ere­je bizdiń Konstıtýsııamyzdyń, kons­tıtýsııalyq qaǵıdatymyzdyń basty ózegi bolyp tabylady.

Konstıtýsııanyń 1-babynyń 2-tarmaǵynda qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, qazaqstandyq patrıotızm men ekonomıkalyq damý, memleket ómiriniń ózekti máselelerin demokratııalyq ádistermen sheshý sııaqty el ómiriniń asa mańyzdy túbegeıli qaǵıdattary qamtylǵan.

Joǵaryda kórsetilgen qaǵıdattar memleket ómiriniń sapaly sıpattamalaryn aıqyndap qana qoımaı, konstıtýsııalyq damýdyń tuǵyrly vektorlarynyń negizin qalaıdy.

Konstıtýsııa elimizdiń qaýipsiz­digin qamtamasyz etetin ornyq­ty saıası-quqyqtyq tártipti qalyptas­tyr­sa, konstıtýsııalyq júıeniń ne­giz­gi elementi retindegi qýatty prezı­­denttik bılik ınstıtýty azamat­tyq qoǵam ınstıtýttarynyń qalyp­ta­sýy­na basa nazar aýdara otyryp, óziniń tolyqqandy áleýetin dáleldeı aldy.

Qazaqstandyq konstıtýsıo­na­lızm­niń qalyptasýy men nyǵaıýy jo­lyndaǵy batyl bastamalardyń basty maqsaty Qazaqstan halqynyń múddesi úshin tıimdi ári turlaýly áreket etetin memleketti qalyptastyrý bolyp tabylady. Ony únemi jetildirý, onyń ishinde memlekettik bıliktiń tuǵyry retinde halyqpen qoıan-qoltyq jumys isteý arqyly da konstıtýsııalyq qun­dylyqtyń mártebesi joǵarylap otyr.

Sonymen birge, Konstıtýsııa Par­lamenttiń jáne onyń palatalarynyń atqarýshy bılik tarmaǵymen turaqty túrde ózara is-qımyl jasaýyn qamta­masyz etý úshin utymdy parla­mentarızm tujyrymdamasyn qalyp­tastyrýdyń quqyqtyq irgetasyn qalady, munyń ózi zań shyǵarý qyz­metin jetildirýge jáne bılik tarmaq­tarynyń jaýaptylyǵyn arttyrýǵa meılinshe yqpal etti.

Mine, osyndaı jetistikter men atq­arylǵan basqa da mańyzdy is-sha­ra­lardy negizge ala otyryp, Elbasy ­­N.Á.Nazarbaev Ata Zańymyzǵa: «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııa­sy – qoǵam men memlekettiń áleý­met­tik jańǵyrýynyń irgeli ne­gizi» dep óziniń ádil baǵasyn berdi.

Tórtkúl dúnıede oryn alǵan ekonomıkalyq daǵdarystarǵa qarsy áreket jasaý, ishki jáne syrtqy saıasatqa yqpaly bar halyqaralyq ahýaldy eskerý, memlekettik basqarý júıesi men asa mańyzdy áleýmettik máselelerdi der kezinde sheshý úshin tıimdi ulttyq zańnamany jetildirý qajettiligi týyndaǵan kezeńder de bol­dy. Mundaı sátterde tyǵyryqtan shy­ǵýdyń únemi utymdy joldaryn tań­daı biletin Elbasynyń dúnıe­jú­zilik ozyq tájirıbege júginý qajet­ti­gi týraly usynystary bas­shylyqqa alyn­dy. Osynyń bárin retke keltirip, iske asyrý úshin Ata Zańymyzdyń ále­­ýet­­ti múmkindigine júginýge týra keldi.

1998 jylǵy konstıtýsııalyq reforma barysynda Konstıtýsııaǵa Parlamenttiń rólin nyǵaıtý týraly ózgerister engizildi, 2007 jylǵy reforma basqarýdyń prezıdenttik nysanynyń parlamenttik nysanyn kúsheıtti, ıaǵnı Prezıdenttiń Úkimetke qatysty keıbir ókilettikteri Prezıdenttiń bılik aıasynan josparly túrde Parlamentke aýysa bastady.

Memleket basshysy bastama­shy­lyq jasap, qazaqstandyq qoǵam­nyń qoldaýyna, Parlamenttiń maqul­daýyna ıe bolǵan 2017 jylǵy konstı­týsııalyq jańǵyrý barysynda taǵy da el Konstıtýsııasynyń qýatty negizi aıqyn sezildi.

Elbasynyń bastamasymen bı­lik tarmaqtarynyń arasyndaǵy ókilet­tikterdi aýqymdy túrde qaıta bólý júrgizildi.

Konstıtýsııaǵa engizilgen osy ózgeristerdiń nátıjesinde Parlament pen Úkimettiń derbestigi nyǵaıyp, jaýapkershiligi arta tústi.

Konstıtýsııalyq ózgerister Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy, qoǵamdyq kelisimdi odan ári nyǵaıtý, qazaqstandyq úılesim men birlik, bolashaǵy birtutas eldi qalyptastyrý jáne Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýi jónindegi talaptarǵa saı engizildi.

О́mir tájirıbesi kórsetkendeı, bılikti qaıta bólý saıası júıeniń ser­­pindiligin qamtamasyz etti, onyń ále­ýetin iske asyrý jolyndaǵy qu­qyq­­tyq negizder odan ári aıqyndala tústi, qabyl­danǵan sheshimder úshin bılik­tiń barlyq tarmaqtarynyń ja­ýap­­­kershiligi artty jáne olardyń zań shy­ǵarý qyzmeti durys jolǵa qoıyldy.

Ulttyq zańnamany damytýǵa, bıznes qurylymdary qyzmetiniń pármendiligin, Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasy normalarynyń tıimdiligin arttyrýǵa oń áser etken «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» Konstıtýsııanyń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin asha túsýge mol múmkindik berdi.

Osylaısha, bul reforma Kons­tı­týsııanyń quqyq ústemdigi ıdeıalaryn jandandyrýǵa yqpal etetin qýatty rýhanı-adamgershilik, saıası-quqyqtyq jáne jasampazdyq áleýetin arttyrýǵa baǵyttaldy.

2017 jylǵy 10 naýryzdaǵy «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııasyna ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Zańy Prezıdenttiń, ol qurǵan Jumys toby músheleriniń, Parlament depýtattarynyń, eldiń barlyq óńirlerinde qujatty talqy­laýǵa qatysqan myńdaǵan qazaqstan­dyqtardyń úlken múddelilikpen atqarǵan jumysynyń nátıjesi ekenin atap ótken oryndy.

Dúnıejúzilik qoǵamdastyq mo­ıyndaǵan jetistikterge qaramastan, Qazaqstannyń quqyqtyq damý jyldarynda qolǵa alynǵan áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler áli de bolsa túbegeıli sheshimin tolyqtaı tapqan joq, kózdegen maqsatqa qol jetkizý úshin qabyldanyp jatqan sot sheshimderiniń sapasyn odan ári jetildirip, quqyq qorǵaý júıesin ońtaılandyrý máselesi kún tártibinen túspeı otyr.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qu­qyqtyq saıasat tujyrymdamasynda Konstıtýsııanyń memlekettiń zańna­malyq, uıymdastyrýshylyq jáne basqa da sharalar arqyly iske asyry­lýǵa jatatyn quqyqtyq ıdeıalary men qaǵıdattaryn qandaı jaǵdaıda bolsyn tııanaqty túrde oryndaý qajettigine erekshe nazar aýdarylady.

Zańnamany jetildirý prosesinde Konstıtýsııanyń ústemdigi jáne onyń tómengi deńgeıdegi aktilerge sáı­kestigi qaǵıdattaryn buljytpaı us­taný úrdisi únemi nazarda bolýǵa tıis.

Konstıtýsııalyq Keńestiń 2017 jylǵy Joldaýynda aıtylǵan Kons­tıtýsııanyń áleýetin tolyqqandy iske asyrý quraldarynyń biri retinde «barlyǵyn qamtıtyn konstıtýsııalyq monıtorıng» qajet degen qundy usynysty óz basym qoldaımyn.

Bul usynystyń qundy bolatyn sebebi, konstıtýsııalyq monıtorıng óziniń jumysynda mem­lekettik bılik organdarynyń qyz­metin, quqyqtyq mádenıet pen aza­mattardyń konstıtýsııalyq aqyl-oıy deńgeıin qamtyp qana qoımaıdy, sonymen qatar zańdardy jáne ózge de quqyqtyq aktilerdi qabyldaǵan kezde týyndaýy múmkin qaýip-qaterdi meılinshe azaı­týdyń tıimdi tetikterin dál aıqyn­daýǵa septigin tıgizip, ońtaıly ju­mysty sapaly atqarýǵa yqpal etedi.

Sondaı-aq Konstıtýsııalyq Ke­ńes­tiń 2018 jylǵy Joldaýynda da Ne­­gizgi Zańnyń jetekshi rólin nyǵaı­ta­tyn konstıtýsıonalızm ıdeıalaryn odan ári jetildirý jóninde birqatar usy­nystar aıtylǵany esterińizde bolar.

Máselen, Konstıtýsııalyq Keńes­tiń pikirinshe, zań ústemdigin jáne adamnyń jeke basynyń quqyqtary men bostandyqtary kepildikterin, ádildik jáne kemsitpeýshilik qaǵıdat­taryn, bılikti bólý qaǵıdatyn qatań saqtamaı, azamattardyń sot tóreligine qol jetimdiligin qamtamasyz etpeı Konstıtýsııanyń áleýetin tolyq­qandy iske asyrý múmkin emes.

Konstıtýsııalyq Keńestiń qu­qyq shyǵarmashylyǵy qyzmetine «jasandy ıntellekt» quraldaryn engizýmen baılanysty zań shyǵarý jumysynyń deńgeıin arttyrýǵa, normatıvtik aktilerdi daıyndaýdyń pakettik qaǵıdatyn iske asyrýǵa, «Quqyqtyq aktiler týraly» Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Zańynda kózdelgen birqatar ózekti zańdardy qabyldaýǵa baǵyttalǵan usynys­tary aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq týǵyzady. Bul keleli usynystar zańdardy, zańnan týyn­daıtyn akti­lerdi qoldanýda jurt­shylyqtyń yntasyn arttyryp, olardyń zań normalarymen tanysýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzatyny anyq.

Osylaısha, qoldanystaǵy norma­tıvtik quqyqtyq aktilerdi júıeli negizde jetildirýmen birge, olarǵa shynaıy quqyqtyq ómir berý arqyly jasampazdyq áleýetin asha otyryp, Konstıtýsııanyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne rýhanı-mádenı normalaryn qozǵaıtyn jańa zań­dar­dy ázirleýge múmkindik týady. Bul zańdar Konstıtýsııa normalaryn basshylyqqa ala otyryp, memlekettiliktiń irgesin nyǵaıtý, halyq­tyń ál-aýqatyn arttyrý jolynda kezdesetin problemalardy eńserý baǵytynda ázirlenýge tıis. Osynyń negizinde eldiń kemeldenýine úles qosyp, yqpal etetin tyń baǵdar­lamalar qabyldanýy qajet.

Konstıtýsııa – Máńgilik El ıdeıasyn ornyqtyrýǵa bet túzegen, táýel­sizdiktiń jasampazdyq rýhy saltanat qurǵan jas memleketimizdiń berik tuǵy­ry. Al «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­la­masy – kemeldilik jolyndaǵy Ata Za­ńymyzdyń negizgi arqaýyn bekite tú­setin, eldi damytyp, izgilikke ba­ǵyt­­taıtyn negizgi baǵdarsham deýge bolady.

Konstıtýsııanyń kemeldilik arqaýy onyń búgingi tańdaǵy jáne bolashaqtaǵy qoǵam ómiriniń san-salaly damýynyń ajyraǵysyz sıpatyn bildiredi. Elge qatysty qoldanylatyn kemeldilik uǵymynyń ózi utymdy damý jolyna túsip, qaı salada bolsyn ıgi isterdi baıandy etetin tolysý sıpattamasyn qamtıdy. Konstıtýsııany negizge ala otyryp, qabyldanǵan zańnamalyq aktilerdiń basty maqsaty da eldi jan-jaqty damytyp, kemeldilikti qalyptastyrýǵa jol ashý bolyp tabylady.

Demokratııalyq jolmen órkendep, keleshekke baǵyt alǵan elimizde mem­lekettilikti qalyptastyrý jolynda bıliktiń halyq múddesinen týyn­daıtyn baǵyt-baǵdaryn naqty aıqyndaýda qol jetken jetistigi de Konstıtýsııanyń erekshe kemeldilikke bastaıtyn qaǵıdaly arqaýy.

Konstıtýsııanyń taǵy bir kemeldi sıpaty quqyqtyq memleket ıdeıasyn, el birligin, beıbit ómirdi, jan-jaqty órkendegen jasampaz dástúrdi ornyqtyryp, órkenıettiń kóshine kedergisiz qosylý maqsatyn júzege asyrýǵa tikeleı yqpal etkenine, Qa­zaq­stannyń mártebesin kóterýge mol múmkindik jasaǵanyna baılanysty.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bastan keshken qıyn-qystaý kezeńde de, qazirgi damý kezeńinde de Kons­tıtýsııanyń el ómiriniń barlyq salasynda týra jol siltep, kemel­denýdiń altyn arqaýyna aınalǵanyn ómirdiń ózi aıqyn dáleldep otyr.

Sondyqtan da Konstıtýsııamyzdy – el kemeldiliginiń negizgi arqaýy dep málimdeýge quqylymyz!

Ramazan SÁRPEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Zańnama ınstıtýtynyń dırektory