– Men 1944 jyly burynǵy Semeı oblysy, Aıagóz aýdany, Aqshataý aýylynda dúnıege kelippin, – dep áńgimesin bastady Marat aǵa. – Mektep jasynan bastap sportpen shuǵyldandym. Kóbine shańǵy tebemin. Aýdandyq, oblystyq básekelerde úzdik atanyp, júldeli oryndardan kórinip júrdim. Orta mektepti bitirgen soń 1965 jyly Almaty qalasyndaǵy Aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń agronomııa fakýltetine oqýǵa qabyldandym. Onda shańǵy úıirmesi joq eken. Eriksiz erkin kúreske bardym. Adam kóp, qabyldamady. Endi ne isteýim kerek? Samboǵa bardym. Jattyǵatyn jeri qýyqtaı tar bólme eken. Dátke qýaty kóne tósenishi bar. Bapkerim – Petr Tereshenko. Keshikpeı ınstıtýt birinshiligi ótti. Chempıon atandym. Salmaǵym – 68 kılo. Almaty qalasy birinshiligine qatysatyn joldama aldym. Qalalyq jarys naýryz aıynda ótti. Qarsylastarymnyń barlyǵy sport sheberi, odan qaldy sport sheberligine kandıdattar. Ataǵy joq men ǵana. Fınalǵa shyqtym. Fınalda qarsylasty eki mınýtqa jetkizbeı taza jeńdim. Alda, ıaǵnı mamyr aıynda Qazaqstan birinshiligi kútip turdy.
– Sóıtip Qazaqstan birinshiligine qatystyńyz...
– Iá. Irikteý kezeńindegi beldesýlerimdi sátti ótkizip, shırek fınalǵa shyǵyp, qaraǵandylyq Malkın deıtin jigitpen kúrestim. Ony jeńsem, maǵan «sport sheberi» ataǵy beriledi. Malkın qazirgi dzıýdodan álem chempıony Maksım Rakovtyń ákesi Sergeı Rakovtyń bapkeri. Qysqasy, Malkınnen jeńildim. Meniń osal tusym «aýyrtý ádisin» múldem bilmeımin. Kelesi jyly taǵy da respýblıka birinshiligi ótti. Ekinshi oryn aldym. Fınalda Dıhanbaı Bıtkózovten utyldym.
– Buǵan deıin Dıhanbaı aǵamen tanys pa edińizder?
– Joq. «Bul kim?» dep bapkerimnen surasam, ol, «kakoı-to kolhoznık» dep mensinbeıdi. Dıhanbaı da meni «jap-jas bala» dep mensinbepti. Sóıtip birimizdi-birimiz mensinbeı kilemge shyqtyq. Jambasty sumdyq jasaımyn. Zý etkizdim. Dıhanbaı bir upaıǵa túsip qaldy. Qaıta kúrestik. Taǵy da zý etkizdim. Esep – 2:0. Endi bir upaı alsam, taza jeńemin. Sodan Dıhanbaı shapty. Meni ıyqtan asyryp tastap jiberdi. Taǵy da tastady. Esep – 2:2. Teńesip qaldyq. Qorqa bastadym. Aqyry Dıhash meni arqaǵa salyp laqtyrdy da utyp ketti. Tórt aıdan keıin Qazaqstan kásipodaqtarynyń spartakıadasy ótetin bolyp, qalalyq irikteý bastaldy. Taǵy da Dıhanbaı ekeýmiz fınalǵa shyqtyq. Bul joly men taza uttym.
– Qandaı ádis qoldandyńyz?
– Sart etkizip tobyqtan qaǵyp edim, Dıhash top etti. Keshikpeı Dıhanbaı da Aýylsharýashylyq ıstıtýtyna oqýǵa tústi. Birge jattyǵý jasaımyz, jaqsy dostasyp kettik. Áli kúnge deıin dospyz.
– Alǵash ret odaqtyq deńgeıdegi qandaı jarysqa qatystyńyz?
– Odaqtyq deńgeıdegi alǵashqy jarysym kásipodaqtar spartakıadasy boldy. Máskeýde ótti. Birinshi qarsylasym Anatolıı Harlampıevtiń tól shákirti, Odaqtyń úsh dúrkin jeńimpazy, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Vıtalıı Doroshkeevıch. Meni «birinshi dárejeli sportshy» dep jarııalap edi, «mynanyń áýselesin qara» degendeı kórermender tyrqyldap kúlsin kep. Shyqtym da «bedroǵa» bastym, anaý omaqasty. Tóreshiler upaıymdy bermeıdi. Sóıtsem, ataqty Anatolıı Arkadevıch jarystyń bas tóreshisi eken. «Kúres teń aıaqtaldy» dep jeńisti Doroshkeevıchke baılap jiberdi. Qalǵan eki balýandy taza jeńip, toptan ekinshi bolyp shyqtym. Budan keıin eki aınalymnan da súrinbeı óttim. Sońǵy aınalymda tórt balýan qaldyq. Aqyry maǵan úshinshi oryn buıyryp, sambodan «KSRO sport sheberi» normatıvin oryndadym.
– Siz sambodan «KSRO sport sheberi» atanǵan tuńǵysh qazaqsyz.
– Solaı bolýy da múmkin, biraq artynan qujat bergende «KSRO sport sheberligine kandıdat» dep jazyp jiberipti.
– Bul ádiletsizdik qoı...
– Ondaıdyń talaıyn kórdik emes pe?! Máskeý ne dese solaı bolady.
– Doroshkeevıchpen ekinshi qaıta jolyǵyp, ese qaıtarýǵa múmkindik boldy ma?
– 1966 jyly Stalınniń týǵan jeri Grýzııanyń Gorı qalasynda sambodan stýdentter oıyny ótti. Doroshkeevıch ekeýmiz bir topqa tústik. Baıaǵysha kúresti teń aıaqtadyq. Bul joly tóreshiler qýlyq jasady. Qarsylasymnyń salmaǵy menen 200 gramm jeńil eken. Sony paıdalanyp, jeńisti Doroshkeevıchke alyp berdi. Men óz tobymnan ekinshi bolyp shyqtym. Týra Máskeýdegi jaǵdaı qaıtalandy. Sońǵy tórttikte qaldym. Á degende tórttiń biri ýkraınalyq Andreevskıı degen balýandy uttym. Ekinshi beldesýde grýzın Magelzademen jolym túıisti. О́te surapyl, qıyn kúres boldy. «Tóreshiler sheshimi» degen uıǵarymmen utylyp qaldym. Biraq Doroshkeevıch Magelzadeni taza utty da, men upaı sany boıynsha ekinshi orynǵa shyqtym. Bul joly eriksiz «KSRO sport sheberi» ataǵyn berdi.
– Qysqasy, Odaq kóleminde stýdentter arasynda myqty balýandar qatarynan oryn aldyńyz...
– Osy jyldyń (1966) jazynda tuńǵysh ret dúnıejúzilik stýdentter oıyny Meksıkada ótetin boldy. Keńes eli sambo jáne dzıýdo kúresinen komanda qosatyn bolyp, bapkerler keńesi samboǵa Doroshkeevıchti, dzıýdoǵa meni aparýdy uıǵardy. Jaz boıy Qara teńizdiń jaǵasynda daıyndaldyq. Oqý-jattyǵý jıynyn Anatolıı Harlampıevtiń ózi basqardy. Dzıýdo kúresi jaqsy damyǵan japon elinen bapker aldyrdy. Kúnde irikteý-suryptaý. Bir salmaqta alty adambyz. Olardy bet qaratpaımyn. Qysqasy, stýdentter arasynda dzıýdodan KSRO-nyń birinshi nómirimin. Shetelge shyǵatyn tólqujatym da daıyn boldy. Bir kúni Anatolıı Harlampıev meni shaqyrdy. Bardym. Shart qoıdy: «Sen Máskeýdiń atynan kúresesiń! Sol sebepti Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy Aýylsharýashylyq akademııasyna aýys!..». Salyp uryp, Almatyǵa keldim. Jaǵdaıdy aıtyp edim bapkerim Petr Tereshenko jatyp kep týlady. Kóldeneń túsip jatyp aldy. Qujatymdy bermeı qoıdy. Máskeýge qaıta keldim. Harlampıev shaqyryp aldy: «Qujatyń qane?». «Bermeı qoıdy». Anatolıı Arkadevıch tútigip ketti. «Eh, baran» dedi. «Men tiri turǵanda seni kúreske jolatpaımyn! Ket..!». Tólqujatymdy qolyma ustatty da quramadan aıdap shyqty. Basym salbyrap Almatyǵa keldim. Osylaısha, Harlampıevtiń bir aýyz sózi kúrestegi taǵdyrymdy sheshti. Sol kezde sambodan Qazaqstannyń bas bapkeri Vladımır Pak deıtin káris edi. Qazaqstan birinshiliginde qansha ret top jarsam da, Odaq birinshiligine jibermeı qoıdy. Eki ret áýejaıda ushaqtan ıterip túsirip, tastap ketti.
– Harlampıevten tapsyrma alǵan shyǵar?
– Solaı bolýy múmkin. О́mirdegi ókinishim: Odaq chempıonatyna bir ret qatysa almadym.
– Oqý bitirgen soń kúresti qoıdyńyz...
– Joq, kúresti tastamadym. Aýylda agronom bolyp júrip eshqandaı jattyǵý jasamaı-aq fınalǵa shyqtym. Jarys Kentaýda ótti. Fınalda Klavodskıı degen balýandy 8:0 esebimen utyp jatqanmyn. Sodan taǵy bir ádis jasap edim, anaý kilem ústinde esinen tanyp qaldy. Dáriger shaqyryp áreń túzeldi. Tóreshi keldi de meniń emes, eseńgirep turǵan Klavodskııdiń qolyn kóterdi. Kúıip kettim. Tóreshini kóterip aldym da kilemge bir urdym. Meni tizimnen syzyp tastady.
– Sodan...
– Sodan qolymdy bir siltedim de áskerge ketip qaldym. Belorýssııada boryshymdy ótedim. Bir dúrkin Keńes armııasynyń spartakıadasyn uttym. Qarýly kúshter arasynda ótken chempıonatta úshinshi oryn aldym. Armııadan kelgen soń kúresti qoıyp, bapkerlikke bet burdym.
– Eńbek jolyńyzdy Semeıden bastadyńyz...
– Iá. Biraq birden jolym bola qoımady. Qaırańdap, tosylyp júrdim. Jazda kezekti demalysymdy alyp Jambylda turatyn týysqandaryma keldim. Qaınaǵam jýrnalıst edi, meni Jambyl oblysynyń sportyn 28 jyl basqarǵan Ermash Buzaýov degen kisimen tanystyrdy. Ol jumysqa shaqyrdy. Semeıdiń aýa raıy jaqpaı, basym aýyryp júretin. Dárigerler de jer aýystyrý qajet deıtin. Jambylǵa keldim. Sport mektebinde sambodan oryn joq eken. Eki aı erkin kúrestiń balýandaryn jattyqtyrdym. Kúzde sambodan shtat ashyp berdi.
– Alǵashqy shákirtterińiz kimder boldy?
– Qala irgesindegi Baızaq aýdanynan tańdap-tolǵap bir top jas balany aldym. Olar 12 shaqyrymnan qatynap oqıdy. Buǵan qalanyń bir top jastaryn qostym. Alǵashqy toptan Nurbaı Jarmuhamedov pen Alekseı Gromov sýyrylyp shyqty. Jarmuhamedov qatarynan úsh dúrkin KSRO aýyl spartakıadasyn utyp, jastar oıynynda kúmis medal, KSRO kýbogynda qola medal aldy. Meniń bapker retindegi tuńǵysh jetistigim osy-tyn. Joǵaryda aýyldan alyp kelgen 22 oqýshymnyń 17-si eki-úsh jylda «sport sheberi» normatıvin oryndap úlgerdi. 10-y Qazaqstan chempıony atandy. Al qaladan alǵan toptyń ishinen jalǵyz Sháıirbek Qonybaev qana «sport sheberi» atandy. Keshikpeı Búkisbaev, О́mirtaev, Strýkovskıı degen oqýshylarym jastar arasynan respýblıka birinshilikterin baǵyndyrdy. Munyń bári aýyldan shyqqandar edi.
– Keshikpeı respýblıkalyq «Qaırat» erikti sport qoǵamyna sambodan bas bapker bolyp bardyńyz...
– Respýblıkalyq «Qaırat» erikti sport qoǵamynyń bastyǵy Ahmetjan Qazymbetov samboshylardy jattyqtyrýǵa shaqyrdy. Bardym. Meniń qoǵam atynan báıgege qosqan komandam jastar arasynda Qazaqstan chempıony atandy. Tórt-bes jyldan keıin eresekter qatarynda odaqtyq deńgeıdegi jarystardy uta bastady. 1977 jyly KSRO-nyń sport tarıhynda tuńǵysh ret «Ýrojaı» sport qoǵamyna sambodan bas bapkerlikke saılaý ótetin boldy. Odaq quramyndaǵy 15 respýblıkada jáne úlken qalalarda qyzmet istegen bapkerler synǵa tústi. Baıaǵyda Harlampıev meni Meksıkada ótken dúnıejúzilik stýdentter saıysyna qatystyrmaı qýyp tastap, ornyma Krýze degen shákirtin jibergen bolatyn. Ol úshinshi oryn alyp «halyqaralyq dárejedegi sport sheberi» atanǵan. Osy Krýze keldi de «saılaýǵa sen de tús, qolyńnan is keledi» dep ıtermeledi. Bapker bolǵanyma alty-aq jyl. Qalaı bolar eken? Saılaýǵa tústim. Onymen qoımaı jeńiske jettim jáne «Ýrojaı» sport qoǵamyna bas bapker bolyp taǵaıyndaldym. Bul qyzmetimdi 1991 jyly Keńes Odaǵy qulaǵanǵa deıin atqardym.
– Marat aǵa, Dıhanbaı Bıtkózov Jańaarqadan jas balýandar daıyndap Jambylǵa jiberedi. Siz olardy ári qaraı ushtaısyz jáne bárin Jambyl qalasyndaǵy joǵary oqý oryndaryna túsiresiz. Sóıtip eki-aq bapker kúlli Qazaqstan sambosyn kóterip turdyńyzdar.
– Jambylda Qurylys jáne sýsharýashylyq ınstıtýty boldy. Rektory Mars Úrkimbaev. Mákeńe aıttym, «meniń daryndy shákirtterim bar, sonyń bárin siz basqaryp otyrǵan ınstıtýtqa túsirsek qalaı qaraısyz?» dep. Rektor birden kelisti. Emtıhansyz qabyldaıtyn boldy. Sodan Dıhanbaı Jańaarqa sport mektebinde jasóspirim balalardy daıyndap, orta mektepti bitirgen soń maǵan jiberedi. Men olardy ınstıtýtqa qabyldatyp, ári qaraı ushtaımyn, úlken jarystarǵa alyp shyǵamyn. Instıtýt qabyrǵasynda aǵaıyndy Aǵaıdarovtar, Baısholaqovtar, Musabekovter oqydy. Sondaı-aq Asqar Shaıhıev, Sergeı Valobýev, Aıbatyr Mahmudov syndy talantty balýandar da tálim aldy. Bıtkózovtiń maǵan jibergen alty jigittiń beseýi KSRO-nyń jeńimpazy nemese júldegeri bolyp úlgerdi.
– Sol jyldary sambodan elimizdiń eresekter jáne jastar quramasynyń deni tek sizdiń shákirtterińiz eken ǵoı?
– Naqtyraq aıtsam, eki quramanyń 70-80 prosenti meniń oqýshylarym boldy. Osy jyldary eńbegim janyp, isim ilgeriledi. 1979 jyly kóktemde Anatolıı Harlampıev qaıtys bolyp, kúzinde meni sambodan KSRO quramasynyń negizgi úsh bapkeriniń biri etip taǵaıyndady.
– Álemdik samboda «jambyldyq ádis» deıtin termın qalyptasty. Kúlli Odaq balýandary osy ádisten qorqady eken. Muny oılap tapqan kim jáne ádistiń ereksheligi qandaı?
– «Jambyldyq ádis» ulaspaly ádister tizbegi. Qarsylastyń bir qolyn oraı baılap alyp, ekinshi qolmen belbeýden ustap jasaıdy. Árkim óziniń kúres ústindegi múmkindigine qaraı iske asyrady. Quıtyrqylyǵy kóp onyń. Ádisti oılap tapqan men. Ereksheligi, kez kelgen jaǵdaıda qoldanýǵa bolady. Ásirese Almas Musabekov parterde jaqsy jasaıtyn. Qarsylasyn tórt taǵandatyp alady da, shyr aınaldyryp upaıdy saýlatady. Sambodan jastar arasynda álem chempıony Nurǵalı Ospanov ońaı ıgerdi. Meırambek, Manarbek, Manas atty aǵaıyndylar muny keremet meńgerdi. Manarbek osy ádispen KSRO aýyl spartakıadasyn utty. Meırambek stýdentter arasynda ekinshi oryn aldy. Bul ádisti tolyq ıgergen balýan qarsy ádiske eshqashan túspeıdi. Biraq bizdiń balýandardyń bir kemshiligi aýyrtý ádisin oıdaǵydaı jasaı almaıdy. О́ıtkeni oǵan meniń ózim shorqaqpyn. Sol sebepti osyǵan kóp jumys istedim...
– Qalaı jumys istedińiz?
– Reseıdiń Gorkıı oblysynda Stova degen shaǵyn qalashyq bar. Ol jerden álem chempıondary kóp shyqqan. Bulardyń Mıhaıl Býrdıkov degen bapkeri boldy. 40 jasynda KSRO chempıonatynda top jarǵan. Osy kisi aýyrtý ádisin keremet meńgergen. Osy Býrdıkovpen ózim kúresem. Aıaqta turyp kúresýden men jeńemin, parterde ol jeńedi. Baıaǵy aýyrtý tásilin qoldanady. Birinen ázer qutylsańyz, ekinshisin jalǵastyryp isteı beredi. Keremet sheber oryndaıdy. Oqý-jattyǵý jıyny 24 táýlikke josparlanǵan bolatyn, sonyń 21 kúnin Býrdıkovpen kúresip ótkizdim. Álgi qýdyń barlyq ádisin úırenip aldym. Sońynda maǵan ádis jasaı almaıtyndaı halge jetti. Úırengenimdi shákirtterime úırete bastadym. Osylaı jumys istedik.
– Aıtpaqshy, siz bir kezderi sambodan Fransııa quramasyn da jattyqtyrǵan joqsyz ba?
– 1981 jyly Parıj qalasynda sambodan álem birinshiligi ótetin boldy. Jarystyń deńgeıin kóterý úshin keńestik tájirıbeli bapkerler jarysqa qatysýshy memleketterge baryp balýandaryn daıyndady. Maǵan áýeli Ispanııaǵa barasyń dep edi, keıin Fransııaǵa baratyn boldym.
– Fransýz tilin bilmeısiz, qınalǵan joqsyz ba?
– Qudaı sátin salǵanda, sambo kúresinen Fransııa quramasy bas bapkeriniń áıeli orys tiliniń mamany eken. Kúıeýi de qara jaıaý emes, oryssha kádimgideı túsinisemiz. Men daıyndaǵan alty balýannyń úsheýi fınalda kúresti. Fransýzdar komandalyq esepte KSRO jáne Mońǵolııa balýandarynan keıin úshinshi oryndy jeńip aldy. Fransýzdar maǵan «eki jylǵa jumys isteńiz» dep kelisimshart usyndy. Biraq Odaqtyń sport basshylary buǵan ruqsat bermedi.
– Marat aǵa, bapkerge eń qajet dúnıe ne?
– Bapker eń birinshi eńbekqor bolýy kerek. Ekinshiden, árbir oqýshyny óz balańdaı jaqsy kór. Seniń qabaq qaǵysyńnan olar bárin ańǵaratyn bolsyn. Úshinshiden, bapker óz isine senimdi bolýy shart. Bapkerdiń senimi nyq bolsa, shákirttiń de senimi ornyǵady. Kóńilińde qaýyrsyndaı qobaljý bolsa, bala ańǵaryp qoıady. О́z basym kilem ústinde kúresip jatqan shákirtterime eshqashan aıqaılamaımyn, jaı ǵana qolmen eskertetin belgilerim bar, sony jasap jaıbaraqat otyramyn. Odan keıingi jeke tájirıbem, jasym qyryqtan asqansha sportshylarmen kúrestim. Ásirese, shákirtterime qarsylas retinde tanylǵan ataqty balýandardy izdep júrip kúresemin. Másele jeńý nemese jeńilýde emes, álgi balýannyń amal-aılasyn seziný, osal tusyn ańǵarý, kúsh-qýatyn mólsherleý, osyny bilip alam da, shákirtterimdi qarsy daıyndaımyn. Sergeı Valobýev pen Qanat Baısholaqovty osylaı álem chempıony jasadym. Meniń bapkerlik qupııamnyń syry osynda.
– Siz basqarǵan balýandar tórt jylda bir ótetin KSRO aýyl spartakıadasynyń eki dúrkin jeńimpazy atanǵanyn sportsúıer qaýym umyta qoımaǵan bolar. Osy jarystardy eske túsirińizshi?
– 1982 jyly Smolenskide aýyl sportshylarynyń spartakıadasy ótti. Buǵan 15 respýblıka jáne Máskeý men Lenıngrad komandalaryn qoıdy. Men alyp barǵan Qazaqstan quramasynda – 4 sport sheberi, 6 sport sheberligine úmitker bolsa, Reseıde – 2 eńbek sińirgen sport sheberi, 6 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, qalǵan ekeýi jaı sport sheberi eken. Men 48 jáne 52 kıloǵa eki adamnan qoıdym. 100 kıloda balýan bolmady. 48 kıloda men qoıǵan eki balýan Qanat Baısholaqov pen Lı ekeýi fınalda kúresti. 52-de dál osy jaǵdaı qaıtalandy. 57 kıloda altyn, al qalǵan salmaqta kúmis nemese qola alyp, komandalyq esepte 110 upaı jınap rekord jasadyq. Tórt jyldan keıin dál osy jarys Ázerbaıjanda ótti. Tórt jyl burynǵy quramdy alyp bardym. Jarys qorytyndysy boıynsha bizdiń qurama buryn-sońdy bolmaǵan 128 upaı jınap taǵy da bas júldeni jeńip aldy.
– Balýan hám bapker retinde qazaq sportyna óshpesteı qoltańba qaldyrdyńyz. Sonymen qatar siz eń joǵarǵy dárejeli tóreshi ekensiz...
– Baptaǵan shákirtterimnen jetistik shyǵa bastaǵan soń maǵan tóreshiler quramynan oryn alý qajet boldy. Sodan tóreshi boldym. Tipti halyqaralyq dárejedegi «ekstra klass» ataǵyn aldym. Sambonyń dúrildep turǵan shaǵynda álem chempıonaty 6 nemese 4 kilemde ótedi. Sonyń birine jetekshilik jasap júrdim. Japonııada ótken álem birinshiliginde bas tóreshiniń kómekshisi boldym. Azııa qurlyǵynyń bas tóreshisi laýazymyn atqardym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
