– Jazý-syzýymyzdy reformalaý qazir naqty qandaı kezeńde? Áńgimemizdi osydan bastasaq?
– Aldymen Orfografııalyq erejeniń ǵylymı negizdemesi (konsepsııasy) jasaldy, osyǵan sáıkes A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda 2017-2018 jyldar aralyǵynda Orfografııalyq negizgi erejeniń bastapqy jobasy ázirlendi. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń uıymdastyrýymen Ereje konsepsııasynyń tanystyrylymy Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde ótken májiliste tyńdaldy. Erejeniń alǵashqy nusqasy Zerendi, Qapshaǵaı qalalarynda áriptesterimizdiń resmı saraptamasynan ótti. Almatydaǵy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ótken májiliste Erejeniń negizgi jobasynyń tanystyrylymy tyńdaldy. Bul jaıynda qulaǵy túrik jurtshylyq habardar. Árıne, Ereje taqyr jerde jasalǵan joq. Buǵan deıin de jasalǵan Erejeler, orfografııalyq sózdikter, anyqtaǵyshtardyń negizge alynǵanyn atap aıtamyz. Atalmysh Ereje – ınstıtýttyń ujymdyq ónimi.
Oqyrmandardan kelgen myna bir pikirde «Erejeniń konsepsııasynda keıbir máseleniń basy ashylmaǵan sııaqty. Ǵalymdarymyz árip ataýlarynyń nege bulaı dep alynǵanyn negizdeý kerek edi» dep aıtylypty. Mysaly, áripterimizdiń atalýy nege by, dy, jy,.... nege iı, nege uý t.b. Nege bir áriptiń ataýy jýan, bir áriptiń ataýy jińishke?
– Mundaı suraýdyń jón-josyǵy joq emes. Áripterdiń halyqaralyq ataýlary bar da, halyqtyq ataýlary bar. Birinshisi ǵylymı zertteýlerde qoldanylady. Biz halyqtyq ataýlarǵa súıendik. Halyqtyq ataýda, mysaly, b-by, d-dy, s-sy, t-ty....t.b. dep atalady. О́ıtkeni tilimizde jýan býyndy sózder basym. Basqa áripterdiń atalýy da solaı. Bulaı bolý sebebi til dybystarynyń qoǵamdyq sanadaǵy beınesi, oıdan shyǵarylǵan nárse emes. G men k áripteriniń jińishke túrde berilýi olardyń únemi jińishke býyndarda kezdesýine baılanysty, sondyqtan olardyń dybystyq atalýy ki, gi túrinde berilgen. Bul jerde taǵy da suraýdan-suraý týyndaı beredi. Nege ı árpiniń dybystalýy iı, al ý árpiniń dybystalýy uý? Bulaı bolýy tildik sanada dybystyq beınesiniń jińishke iı túrinde uǵynylýy. Oǵan sebep iı-men keletin jińishke býyndy sózderdiń sany basym. Al ý árpiniń uý bolýy jýan býyndy sózder basym bolǵandyqtan. Sonymen til dybystarynyń qoǵamdyq sanadaǵy beınesi – olardyń modeli ispetti. Bul - avtomatızm túrinde jumys isteıtin model. Bulardy Orfografııalyq erejeniń negizdemesinde, erejeniń ózinde naqtylaý mindetti emes. Osyndaı erekshelikter bolashaqta orfografııalyq, orfoepııalyq sózdikterde nemese anyqtaǵyshtarda egjeı-tegjeıli túsindiriletin bolady.
– Baıqasaq, jańa Erejemizdiń basshylyqqa alatyn negizgi prınsıpi jóninde talas, pikir, árqıly tujyrym bolǵanǵa uqsaıdy. Sizder, Orfografııalyq jumys toby, fonematıkalyq prınsıpti negizge aldyńyzdar. Osyǵan kelispeýshilerdiń aıtýynsha negizgi prınsıp morfologııalyq, endi bir áriptesterińiz fonetıkalyq prınsıp dep ataýdy jón kóredi.
– Ol ras. Morfologııalyq prınsıp degenimiz – mektep sózimen aıtqanda, túbir saqtaý. Bizder, orfografııamen shuǵyldanýshylar, faktologııalyq materıaldarǵa súıenemiz. Mysaly, qazaq, qazaǵy deısiz, solaı jazasyz, biraq qazaǵ degen túbir joq qoı, al qazaqy deseńiz, basqa maǵyna. Tirlik dep jazasyz, túbir saqtap tirilik dep jazbaısyz. Sol sııaqty tasqyn dep jazasyz, biraq túbiri tasy bolsa da tasyqyn dep jazbaısyz. Eginniń túbiri ek bolsa da egin dep jazasyz. Sebebi siz bul jerde maǵyna ajyratýǵa dáneker dybystardy (bulardy ǵylymı sózde fonema deıdi) jazyp otyrsyz. Fonematıkalyq prınsıp degenimiz osy. Erejede fonematıkalyq prınsıptiń negizge alyný sebebi osy aıtylǵandarǵa saıady.
– Sonda bul ustanymdaryńyz qalaı aıtylsa, solaı jazylady degen fonetıkalyq jazý emes pe?
– Joq. Fonetıkalyq jazý qalaı aıtylsa, solaı jazý; qalaı estilse, solaı jazý degenge saıady. Ras, keıde dala, qala, ana, bala, el-jurt t.b. jazylýy daýsyz sózderdiń aıtylýyna, soǵan saı jazylýyna qarap, fonetıkalyq jazý eken deýge bolmaıdy. Aıtalyq, qashsha dep aıtsańyz ne estiseńiz, onyń aıtylymy da, estilimi de birdeı. Biraq maǵynalary ár basqa. Fonematıkalyq jazý sol ár basqa maǵynany beredi: qazsha (qaz sııaqty), qashsa (qashatyn bolsa), taǵy bir maǵynasy qassha (dushpansha). Osy tıptes sózderdi maǵyna ajyratatyn dybystar boıynsha jazý fonematıkalyq ustanymǵa jatady. Túbir saqtap jazý degenimiz de osy prınsıptiń aıasyna kiredi.
– Taǵy bir kezekti suraýymyz ózderińiz aıtyp júrgen sıngarmonızm zańdylyǵymen baılanysty bolyp otyr. Sizder daıyndaǵan konsepsııada jáne osy erejede sıngarmonızm saqtalýy kerek edi degendeı ókinishti sózderdi ara-tura bolsa da qulaǵymyz shalyp júr. Bul jaıtty da anyqtaı tússek.
– Bul máseleniń basy ashyq. Buǵan jaýap ta anyq, súıenetinimiz de anyq. Biz jazba dástúrge aınalǵan A.Baıtursynulynyń sıngarmonızmine, Halel Dosmuhameduly aıtqan sıngarmonızmge súıendik. Bul – sózderdiń jýan, jińishke bolyp jazylýyn negizge alatyn ezýbeıimdi dástúrli sıngarmonızm. Ǵylymda buny lıngvaldy sıngarmonızm deıdi. Mysaly, qoıymyzdyń, qoıshymyzǵa, úılerimizge, túıelerimizdiń t.b. Al erindik sıngarmonızmdi jaqtaýshylar ásirese 90-jyldary qyzýqandy aıtystyń alańyna aınaldyrǵan bolatyn. Kezinde tájirıbe retinde erinbeıimdi (labıaldy) úndestikti jazyp kórgenimizde onyń jazý-syzýymyzdyń jartysyna jýyǵyn qamtıtynyn baıqadyq. Ol aıtystyń beti qaıtqandaı boldy. Biraq qazirgi kezde de ara-tura aıtylyp júr. Eger biz erinbeıimdi sıngarmonızmdi ustansaq, qoıumuzduń, qoıshumuz, úılórúmúzgó, túıólórúmúzdúń t.b. dep jazǵan bolar edik. Alaıda jazarmandarymyzdyń qoǵamdyq sanasy bundaı «jańashyldyqty» qabyldaı qoımasy belgili. Sondyqtan A.Baıtursynuly, H.Dosmuhameduly zamanynan kele jatqan ezýbeıimdi sıngarmonızmdi bazalyq norma dep tanydyq.
– Áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Erejeniń negizdemesinde de, Erejeniń ózinde de «Qazaq sóziniń tabıǵatyna tán bir daýysty, bir daýyssyz nemese bir daýyssyz, bir daýysty» bolyp keletin ereksheligi eskerilmeı qalǵan degendeı syn eskertpe de aıtylǵan sııaqty.
– Aldymen aıqyndap alaıyq. Sózdiń dybystyq quramynyń qatary «bir daýysty, bir daýyssyz nemese bir daýyssyz, bir daýysty» bolyp aıtylatyn alys, alaqan, asyl; terek, dala, jalań t.b. sózder de, sóz ishinde qatar keletin daýyssyzdary da bar: qart, alty, orta, arqa, alqa, tipti úsh daýyssyz qatar aıtylatyn syrttan, jumyrtqa, kesirtke, omyrtqa tárizdi aýyr býyndy sózder de bar. Anyǵy osy.
Al áńgime úndi men úndi dybystyń aralyǵyndaǵy qysań y, i, u, ú daýystylarynyń tańbalanýy jóninde bolsa, onda sóz basqa, mysaly, emle me, emile me; memleket pe, memileket pe?
Emle áýelden eki, memleket úsh býyndy bolyp jazylyp júr. Bulardy, emile dep úsh býynǵa, memileket dep tórt býynǵa aınaldyrý ne úshin qajet? Mámile, málimet, qurylys, topyraq, japyraq tárizdi sózder birizdilikpen dástúr boıynsha úsh býyndy túrde jazylyp júr.
Al túbirdegi qysań daýystylar týyndy túbirde túsirilip jazylady: opyr > opryq, tiri > tirlik, saryn > sarna, oryn > orna, oıyn > oına, baýyr > baýraı, qoıyn > qoınaý, úrik > úrkek, buıyr > buıryq, ury > urlyq, urla; jıyn > jına; jınaq t.b.
Bul jerde «Bir daýysty, bir daýyssyz» degen formýla júrmeıdi. Sebebi eki býyndy túbirdiń qosymsha jalǵanǵanda úsh býyndy bolyp uzarmaı, eki býyndy bolýy tildiń ishki tabıǵatyna tán únemdeý yqshamdaý zańdylyǵymen, ıaǵnı jalǵamaly tildiń býyn sanyn uzartpaı, tildiń ózin-ózi retteý mehanızmimen baılanysty.
– Ý, ı áripterimen jazylyp júrgen tý, sý, bý tárizdi sózderdi tuý, suý, buý dep jazý kerek degen de sóztalastan qulaǵdarmyz. Árıne, sizder bir toqtamǵa kelgen bolarsyzdar?
– Bul jerde súıenetimiz: Taǵylym, Dálel, Ýáj. Osylarǵa súıenip, bir toqtamǵa keldik. Taǵylymǵa, dálelge, ýájge toqtalmasaq, jazý reformasy bitispes aıtys alańyna aınalar edi.
Áýeli sózdi taǵylymnan, ómir tájirıbesinen bastaıyq. A.Baıtursynuly kezindegi tóte jazýda qıyn, tıyn, ıt, kıim dep te, qyıyn, tyıyn, iıt, kiıim dep te jazǵan.
30-jyldardaǵy latynda da solaı: tuý dep te, tý dep te jazyldy. Kırılshe jazýda, 1957 jylǵy erejege deıin tuý dep te, tý dep te jazylǵan bolatyn. Osy qıyndyqtan taǵylym alýymyzǵa bolady.
1957 jylǵy Erejeden keıin bundaı ala-qula, ári-sári jazý birizge tústi. Eger erejede kemshilik bolsa, osy kúnge deıin ala-qulalyqtan aryla almaı júrgen bolar edik. Qaı gazetti alyp qarasaq ta, ý, ı áripteriniń jazylýynan ketken qateni kórgen joqpyz. Eger ómir synynan ótken tájirıbeden taǵylym almasaq, kúni erteń-aq baıaǵy ala-qulalyq qaıtalanbaı qoımas. Taǵylymǵa toqtamasaq, taǵy da taıǵaq keshýde júremiz. Taǵylym deıtinimiz osy.
Dálel. Dálel mynaý: ý da, ı de A.Baıtursynuly aıtqandaı, jarty daýysty. [tuý] degende ý jarty daýysty, u qysqa daýysty, ekeýi de erindik. Osy qasıetteri jaǵynan biregeılenip, bir bútinge aınalǵan dybystyq birlik. Opponentterimizge aıtatyn dálelimiz osy. Tuý dep jazsańyz da, tý dep jazsańyz da aıtylymynda aıyrma joq.
Ýáj. Ýáj mynaý: Áńgime tek bý, sý, tý sııaqty, bir býyndy sózder ǵana emes. Ádette orfografııamen shuǵyldanýshylar birer sózben ǵana shektelmeı, faktologııalyq materıaldardy keńinen jınap, soǵan súıenedi. Ony saralaıdy, ár nusqasyn jazyp, salystyrady. Siz de salystyryńyz, oqyrmandarymyz da salystyryp kórsin: ıgerý (5 árip) – iıgerúý (7 árip) , ıgerisý (7 árip) – iıgerisúý (9 árip); qýý (3 árip) – quýuý (5 árip); aýrý (4 árip) – aýyruý (6 árip); sýyný (5 árip) – suýynuý (7 árip).
Al halyqaralyq termınder men presedentti ataýlardy da qosar -yı/-iı, -uý/-úý túrinde de jazyp kórdik: krımınologıa (12 árip) – kriımiınologiıa (15 árip), ýnıversıteti (12 árip) - úýniıversiıteti (15 árip), Iýrı Gagarın (11 árip) – Yıuýriı Gagariın (15 árip) t.b. halyqaralyq termınder men presedenti ataýlarǵa kelgende, opponentter tarapynan «biz tek tól sózderimizdi ǵana -yı/ -iı, -uý/úý dep jazamyz» degendeı de ýáj aıtyldy. Bundaı ýájge de toqtalý qıyn boldy, óıtkeni myńdaǵan jazarmanymyz ıman/yıman, ýákil/úýákil, Ýázıpa/Úýáziıpa, ýájip/úýájip, Ýálıhan/Úýáliıhan, Isa/Yısa, Isataı/Yısataı, Iran/Yıran t.b. sózder men ataýlardy jazarda tól me, tól emes pe dep «suryptap» otyrmaq pa? Dara ne qosarmen jazý sanaýly sózderdiń ǵana orfografııalanýy emes, kúlli Emlemizdiń úshten ekisin quraıtyn asa aýqymdy júıe. Ony ózgertý – ózgeris emes, tóńkeris bolar edi.
Qoǵamymyzda 7 jas pen 70 jastan asqanǵa deıingi múshelerin qamtıtyn áleýmettik asa aýqymdy jáne kezek kúttirmeıtin is-sharalar. Reforma degenimiz, jalpy aıtqanda, túp negizin saqtaı otyryp ózgertý. Jazý-syzýda da solaı. Jazý-syzý – bizdiń túp negizi bar rýhanı dúnıemiz. Al túp negizinen aıyrylsa, ol ózgeris emes, tóńkeris bolar edi.
– Sonymen, Erejeniń negizgi ustanymdaryn túıip aıtsańyz.
– Jiptiń ushyn túıip aıtqanda: qazaq orfografııasynyń negizgi erejeleriniń ulttyq tildiń erekshelikteri men zańdylyqtaryna sáıkes bolýy kózdeldi; tájirıbede synnan ótip, dástúrge aınalǵan bazalyq normalary saqtalyndy; tehnıkalyq jaqtan qazaq orfografııasynyń qoldanýǵa ońtaıly, mobıldi, jınaqy bolýy eskerildi; halyq tiliniń dybystyq qor áleýetiniń keńirek qamtyla túsý talaby boldy; jahandaný úrdisinde jazý-syzýdyń ulttyq sıpatynyń saqtalyp, kosmopolıttik ásirelikke ushyramaýy kózdeldi.
– Árıne, bul aıtylǵandardy álipbı reformasynyń bastapqy bir kezeńi deýge bolar. Aldaǵy kezde atqarylatyn is-sharalar qandaı bolmaq?
– Endigi jerde Ereje – joǵary oqý oryndary kafedralaryna, mektepterge taratylyp syn men synaqtan ótkizilmek. Bul sharalardy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til komıtetiniń úılestirýimen «Til – qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy bastap ta ketti.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
