Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń málimetine sáıkes, búginde elimizdegi iri saýda jelilerindegi taýarlardyń shamamen 60 paıyzy – otandyq ónim. Keıbir óńirde bul kórsetkish budan da joǵary. Máselen, júrgizilgen monıtorıng nátıjesinde Aqtóbe oblysynda sút ónimderiniń 83 paıyzy, shujyq ónimderiniń 78 paıyzy jergilikti óndirýshilerdiń úlesine tıesili ekeni anyqtalǵan. Al Batys Qazaqstan oblysynda taýyq etiniń 90 paıyzy otandyq ónim bolyp otyr.
Otandyq óndirýshilerdi qoldaý baǵytynda sońǵy jyldary birqatar shara qabyldandy. Ishki saýda qaǵıdalaryna engizilgen talapqa sáıkes, iri saýda nysandary saýda alańynyń keminde 30 paıyzyn otandyq azyq-túlik ónimderine berýge tıis. Bul talap jergilikti óndirýshilerdiń ónimderin saýda jelilerine shyǵarýǵa múmkindik berip, otandyq taýarlardyń tutynýshyǵa qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Qazaqstan jumyrtqa ımportyna shekteý qoıdy: Naryqta otandyq ónim úlesi artty
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes, 2025 jyly bólshek saýda kólemi 26,4 trln teńgege jetip, ótken jylmen salystyrǵanda 7,5 paıyzǵa ósken. Bul ishki naryqtaǵy tutyný kóleminiń artyp kele jatqanyn kórsetedi.
Ekonomıst Jadyra Suńǵatqyzynyń pikirinshe, sońǵy 5-10 jylda otandyq ónimniń naryqtaǵy úlesi birtindep ulǵaıǵan.
– Buryn dúken sórelerinde sheteldik sút ónimderi men shujyqtar basym bolsa, búginde kóptegen saýda jelisinde otandyq brendterdiń qatary artqan. Bul − óndiristiń keńeıgeniniń belgisi. Alaıda joǵary tehnologııaly taýarlar boıynsha ımporttyń úlesi áli de joǵary, − deıdi maman.
Onyń aıtýynsha, otandyq ónimderdiń kóbeıýine birneshe faktor áser etken.
– Bul eki faktordyń úılesýi. Bir jaǵynan, jańa óndiris oryndary ashylyp, kásipkerler memlekettik qoldaý aldy. Ekinshi jaǵynan, pandemııadan keıingi logıstıkalyq qıyndyqtar men valıýta baǵamynyń ózgerýi ımporttyq ónimniń qymbattaýyna yqpal etti. Sonyń nátıjesinde saýda oryndary jergilikti ónimge kóbirek kóńil bóle bastady, − deıdi ekonomıst.
Mamannyń sózinshe, Qazaqstan ekonomıkasy ımportqa áli de táýeldi.
– Kúndelikti tutynatyn azyq-túliktiń edáýir bóligin ózimiz óndirgenimizben, avtokólik, elektronıka, óndiristik jabdyqtar men dári-dármektiń basym bóligi syrttan keledi. Sondyqtan joǵary tehnologııaly óndiristerdi damytý mańyzdy, − deıdi Jadyra Suńǵatqyzy.
Ekonomıst otandyq ónimderdiń básekege qabilettiligi baǵa, sapa jáne logıstıkaǵa baılanysty ekenin atap ótti.
– Eger ónimniń baǵasy qoljetimdi, sapasy joǵary ári dúken sórelerine ýaqtyly jetkizilse, tutynýshy ony tańdaıdy. Qazir halyq ónimniń quramyna, sapasyna jáne qaýipsizdigine burynǵydan kóbirek mán beredi, − deıdi ol.
Saýda salasynda eńbek etip júrgen Nurgıza Shynarbektiń aıtýynsha, sońǵy jyldary otandyq ónimge qyzyǵýshylyq artqan.
Otandyq ónimder dúken sórelerinde qashan tórge ozady?
− Ásirese sút ónimderi, shujyq jáne kondıterlik ónimderge suranys joǵary. Kópshilik ónimniń baǵasy men sapasyna qaraıdy. Buryn sheteldik taýarlardy jıi suraıtyndar bolsa, qazir ózimizdiń ónimderdi arnaıy izdep keletinder kóbeıdi, − deıdi satýshy.
Tutynýshylardyń tańdaýy ártúrli. Astana qalasynyń turǵyny Aınur eń aldymen baǵaǵa mán beretinin aıtady.
– Qaı ónim tıimdi bolsa, sony alamyn. Keı jaǵdaıda otandyq ónimderdiń baǵasy sheteldik taýarlardan da joǵary bolyp jatady. Men úshin baǵanyń tıimdiligi mańyzdy, − deıdi ol.
Al qala turǵyny Marat jergilikti ónimderdi jıi tutynatynyn jetkizdi.
– Sút jáne et ónimderin kóbine otandyq óndirýshilerden alamyn. Sapasyna senemin. Onyń ústine jergilikti jerde óndirilgen ónim jańa bolady dep esepteımin, − deıdi tutynýshy.
Sóredegi árbir otandyq ónim − kásiporynnyń eńbegi men el ekonomıkasynyń nátıjesi. Sońǵy jyldary otandyq taýarlardyń qatary kóbeıip, tutynýshy tańdaýy da ózgerip keledi. Degenmen naryqtaǵy báseke kúsheıgen kezeńde tól ónimge tek sóreden oryn taýyp berý jetkiliksiz. Onyń sapasy men qoljetimdiligi de qatar artýǵa tıis. Sonda ǵana otandyq taýar ishki naryqta ornyǵyp qana qoımaı, syrtqy naryqta da básekege qabiletti bola alady.
Janasyl ZAITIMHAN,
«Egemen Qazaqstan»
