Tarqatyńqyrap aıtsaq, «Túrkistan jazırasynyń qysh ydystarynda» sol aımaqtaǵy kóne qalalar men qonystar oryndarynda júrgizilgen arheologııalyq zertteý-qazba jumystary barysynda tabylǵan qysh ydystardyń erekshe úlgileri berilgen. Albom-katalog qyshtan jasalǵan qolóner buıymdarynyń birqatar taqyryptaryn ashyp tarqatýǵa, keramıkanyń hronologııalyq damý kezeńderin naqtylaýǵa, jergilikti keramıka óneriniń damý tarıhynyń ózge aımaqtarmen baılanysyn anyqtaýda mýzeı qyzmetkerleri men bolashaq arheolog mamandarǵa kómekshi qural retinde usynylady.
Al «Zergerlik buıymdar toptamasy» buıymdardyń jasalý tehnologııasyn, ádis-tásilderin sıpattaı otyryp, zergerlik áshekeılerdiń qoldanylýy men erekshelikterine toqtalady. Eldiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan «100 ańyz» kitabynda ártúrli kezeńde hatqa túsken, sondaı-aq el ishinde aýyzsha aıtylyp kelgen halqymyzdyń ańyz-áfsanalary jınaqtalǵan. Kitap óziniń derektiligimen, buryn-sońdy jarııalanbaǵan tyń málimetterimen qundy. «Jetpis hıkmet» bolsa áýlıelerdiń sultany Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń sońynda qalǵan telegeı-teńiz murasy búkil adam balasyna ortaq rýhanı qazyna. Sol rýhanı qazynadan alynǵan jetpis hıkmet «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıine kelýshiler men jalpy oqyrmandarǵa latyn álipbıinde jol tartyp otyr.
Adamzattyń damý tarıhynda oıyp oryn alatyn Uly Jibek jolyna Uly Dala turǵyndarynyń qosqan úlesi orasan. Ony Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasynyń artýy» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda aıtqan «О́z jerińdi tanyp bil!» jańa bastamasy aıasynda keńinen nasıhattap, týrızmdi damytýǵa ábden bolady. Nurbolat Ahmetjanov tizgin ustaǵan «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń 40 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Uly Jibek joly boıyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalar» halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada belgili arheolog Muhtar Qoja osyndaı tyń oı tastady.
– Qazaqstanda Jibek jolyna arnalǵan ǵylymı konferensııalar kóp ótedi. Solardyń barlyǵynda Qytaı men Eýropa arasyndaǵy qarym-qatynastar keńinen qamtylady. Kóp jaǵdaıda eki tarapty baılanystyratyn Uly Dala turǵyndarynyń Jibek jolyna qosqan úlesi aıtylmaıdy. Jibek joly eń aldymen barys-kelisti retteıtin jol bolǵan soń saýda kerýenderin qos órkeshti túıesiz elestetý múmkin emes. Ony kerýenbasylar qaıdan aldy? Sol zamanda eń tıimdi júk tasý quraly sanalǵan qos órkeshti túıeni alǵash bolyp Uly Dala turǵyndary qolǵa úıretti. Jylqyny jeti qazynasynyń biri sanaıtyn babalarymyz asaýdy eń birinshi bolyp baǵyndyrýmen birge úzeńgini de oılap tapty. Eýropa halqynda úzeńgi degen uǵym bolmaǵan. Atta uzaq otyra almaı aýyp kete beretin olar myǵym otyrýǵa kómektesetin úzeńgini qoldanýdy bizden úırendi. Sonymen qatar tarıhı derekter men ádebıetterde Uly Dalada qolóner buıymdaryn jasaýdyń jaqsy damyǵany aıtylady. Jibekten toqylǵan matadaı qundy bolǵan shekpender men tondar Eýropaǵa bizden jetkizildi. Iаǵnı, shalbardyń ne ekenin bilmegen adamdar kıiný mádenıetin bizdiń ata-babalarymyzdan úırendi, – deıdi Muhtar Bahadyruly.
Túrkistan oblysy ákimdigi jáne Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń Mádenıet úıinde ótken ǵylymı konferensııaǵa Túrkııa, Kıpr, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Ýkraına jáne Qazaqstan ǵalymdary qatysty. Halyqaralyq dárejede ótken jıynda Uly Jibek joly boıynda ornalasqan qalalardyń álemdik mádenıetke qosqan úlesi nasıhattalyp, Túrkistannyń orny men róli, mýzeı salasyndaǵy ózekti máseleler talqylandy.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
