Arıfmetıkalyq qarapaıym suraqqa qarapaıym jaýap bersek, bul, árıne, eń aldymen tapqan tabysyńa tikeleı baılanysty bolmaq. Naryq keńirdeginen qysqan teńgemiz qylǵynǵan saıyn, azyq-túlikpen kúndelikti tutyný taýarlarynyń baǵasy sharyqtaı túsetini anyq. Mundaıda tapqan tabysyń boıyn tiktep, alyp júrgen jalaqyńnyń ózi jerbaýyrlap qalmaı, eńsesin kótere bilse – asyǵyńnyń alshysynan túskeni emeı nemene?
Sondyqtan da Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jańa Joldaýynyń álqıssasy halyq tabysynyń ósýinen bastalýynda úlken mán bar. Túbinde ámbege ortaq eńbek qoǵamyn qurý úshin memleket pen halyqtyń arasy meılinshe jaqyndap, ekeýi tize qosyp, kúsh biriktirýi qajet. Ol úshin alǵashqy qadam – eń tómengi jalaqynyń mólsherin aldaǵy jyldan bir jarym ese, ıaǵnı 28 myńnan 42 myńǵa ósirýden bastalǵaly otyr. Condaı-aq bıýdjettik mekemelerde jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy 35%-ǵa óspek. Bul degenimiz búkil elimizdegi kúndelikti jáne aılyq, jyldyq tabystyń molaıýyna tikeleı áser etetini sózsiz.
Osyndaıda, tómen jalaqy alatyn qyzmetkerler men jumyskerlerdiń eńbekaqysyn kóterý týraly Elbasy bastamasyna alpaýyt kompanııalar qalaı qaraıdy degen saýal suranady. Búgin Elbasynyń «qoldaıdy» degen senimine «qoldaımyz» dep qosarlana jaýap berip, eńbekaqy kóterý máselesin erteń sý aıaǵy qurdymǵa jiberip, sońyn sıyrquıymshaqtandyryp jibermes pe eken degen qaýip basyn qyltıtady. Sondyqtan bul asa ózekti tapsyrmanyń buljytpaı, minsiz oryndalýyn Úkimet ózi qadaǵalaǵany jón bolar edi.
Joldaýda aıtylǵan, ishki naryqty otandyq taýarlarmen qamtamasyz etý degenimiz – shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa qatysty sóz. Bul sala úshin negizgi somasy tólengen jaǵdaıda qosymsha ósim men aıyppuldy alyp tastap, ishinara «salyq amnıstııasyn» engizý týraly tapsyrma kóp kásipkerge úlken jeńildik ákeletini belgili. Sondaı-aq jasandy ıntellekt tehnologııasyn ázirleýmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurý máselesi qolǵa alynsa, keteýi kete bastaǵan ǵylym salasyna da qan júgiretini anyq.
Prezıdent óz Joldaýynda aldaǵy jyly «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasy ázirlenip, qabyldaý týraly tapsyrma bergeni zor ǵanıbet boldy. Bul ustazdar úshin asa zor qýanysh. Aılyǵy az, naýqandyq jumystarda árdaıym qolbalaǵa aınaldyrylatyn muǵalimderdiń bedelin kóterý, abyroıyn arttyrý elimizdiń keleshegi úshin kerekti, asa mańyzdy strategııalyq sheshim.
«Biz granttardyń sanyn kóbeıttik, endi jaýapkershiliktiń kezeńi keldi», delingen Joldaýda. Bilim salasyndaǵy bul jaýapkershilik – joǵary bilim berýdiń sapasyn arttyrý, oqý bitirgen stýdentterdiń jumyspen qamtylýy, jalaqysy joǵary qyzmetke ornalasýy.
Bolashaǵy bar «7-20-25» baǵdarlamasynyń iske asyrylýy men qoljetimdiliginen túrli túıtkilder tabyldy. Bul kemshilikter, eń aldymen, tapsyrma oryndaýshylarǵa qatysty bolyp shyqty. О́ıtkeni birinshiden, usynylyp otyrǵan páterler baǵasy tym qymbat, ekinshiden bankter 7 paıyzdyq nesıege kelise bermeıdi, úshinshiden bir páterdiń ıpotekalyq qunyn 25 jyl boıy tólegen kezde bir emes, birneshe páterlik somaǵa shyǵyp ketetini anyqtaldy. Ásirese alǵashqy jarnasyn tóleý ońaı emes. Oǵan rásimdeý kezindegi bıýrokrattyq kedergilerdi qosyńyz. Sóıtip úı-kúısiz júrgen jas otbasy qoljetimdi páterden úmit úzýge májbúr. Sondyqtan jańa Joldaýda qolǵa alynǵan ıpoteka boıynsha alǵashqy tólenetin 20 paıyzdyq jarnany jergilikti bıýdjet esebinen sýbsıdııalaý isi asa mańyzdy másele dep bilemin. Sol úshin jergilikti jáne qalalyq ákimdikter baspanaǵa zárý jurtqa turǵyn úı sertıfıkattaryn berý máselesin sheshýi tıis. Buǵan qosa jaldamaly turǵyn úıler salý isi de jedel qolǵa alynbaq. Osy máselelerdiń bári Joldaýda sheshilý joldarymen qosa naqty kórsetilgen.
Jastar demekshi, Elbasymyz óz Joldaýynda aldaǵy 2019 jyldy «Jastar jyly» dep jarııalaý týraly óte oryndy usynys aıtty. Bul – jastarǵa arnalyp arnaıy baǵdarlamalar qabyldanyp, úlken qarjylar bólinip, ıgilikti ister kózdeledi degen sóz. Mundaı «shuǵa jaýatyn» shapaǵattan shyǵarmashyl jastar da qur qalmaıtyn shyǵar. «Men jastarǵa senemin!» dep Maǵjan aqyn jazǵandaı, biz óz bolashaǵymyzǵa senemiz, biraq, olar bizdiń senimimizdi aqtaýy úshin jan-jaqty jaǵdaı týǵyza bilýimiz kerek. Jastardyń oqyp, mamandyq alýyna, laıyqty jumysqa ornalasýyna, baspanaly bolýyna qolaıly jaǵdaı jasaý – mine, bolashaqqa salar naǵyz ınvestısııa osy dep bilýimiz kerek!
Elbasy óz Joldaýynda jalaqy, tabys máselesinen keıin: «Medısınalyq qyzmet salasy halyqtyń áleýmettik kóńil-kúıiniń asa mańyzdy komponenti bolyp sanalady» dep, osyndaı taǵy bir asa ózekti máseleniń sheshimin usyndy. Elimizde jyl saıyn 35 myń adam obyr (rak) aýrýymen tirkeledi eken. Olardyń kóbi jıǵan-tergenin sheteldik emhanalarda emdelýge jumsaıdy. Eger ozyq qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan zamanaýı emhana salyp, álemdik dárejedegi bilikti dárigerlermen qamtamasyz ete bilsek, shetelge shabylmaı-aq sol emdi óz Otanymyzda da alýǵa bolmaı ma? Elbasynyń rak aýrýlaryn osy zamanǵy eń ozyq, eń úzdik, asa erekshe ádisterdiń kúllisimen emdeıtin Ulttyq ǵylymı onkologııalyq ortalyq salý týraly tapsyrma berýin Semeı polıgony men Aral qasiretin bastan ótkizip otyrǵan, ekologııalyq zardap shekken elimiz úshin asa qajet qadam retinde qýanyshpen qabyldadym. О́ıtkeni, bul – halyqtyń kóptegen jyldar boıy asyǵa kútken sheshimi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Ulttyq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Dılıara Qaıdarovanyń aıtýynsha, bizde Amerıkada, Eýropada, Koreıada, Túrkııada oqyp, bilim alǵan, sondaǵy emhanalarda jumys istep, tájirıbeden ótip kelgen dárigerlerimiz barshylyq. Al sol jınaqtalǵan bilim men tájirıbeni elimizdiń búkil aımaǵynda iske asyryp, emge qoldaný ońaı emes, ol úshin arnaıy jabdyqtalǵan ǵylymı ortalyq kerek. Bizde jańa onkologııalyq ortalyq qurýdyń tujyrymdamasy ázir eken. Ol boıynsha, sáýlemen emdeý, protondy terapııa, dıagnostıka, ımmýnnoemdeý, t.b. sııaqty qazirgi kezdegi álemdegi eń aldyńǵy qatarly, eń tıimdi tásildermen óz elimizde, óz dárigerlerimizge emdeletin kún jaqyn qaldy. Mundaǵy kóz, julyn men mıdyń qaterli isiginiń betin qaıtaratyn protondy emdeý tásili jáne ota jasaıtyn kıbernetıkalyq qandaýyr postsovettik elderde eń alǵashqy bolyp Qazaqstanda qoldanylmaq, al mundaı em búkil jer júzi boıynsha 57 ortalyqta ǵana bar kórinedi. Aldaǵy jyly Astana qalasynda salynatyn Onkologııalyq ortalyqta jylyna 8000 adam aýyr syrqatynan tegin emdeletin bolady.
Joldaýdaǵy baǵyttar men sheshimderdiń qaı-qaısysy da esep-qısaby shyǵarylyp, elek-saraptan ótkizilip, naqty qarjyǵa negizdelgen, elimizdiń erteńi úshin jasalatyn ıgilikti ister bolmaq. Osy el bolashaǵyna bólinetin qyrýar qarjy erteń «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» jyrymdalyp ketpes úshin senim artylǵan oryndaýshylarǵa ynsap kerek. Qarapaıym halyq qoldap otyrǵan Joldaýdy endi, eń bastysy, qolynda bıligi men qarjysy bar, tutqa men tizgin ustaǵan, bas kóterer, atqaminer azamattardyń qoldaǵany qajet. Aıtýmen emes, ar-uıatpen! Qur sózben ǵana emes, naqty ispen! Bul – sózden iske kóshetin kez kelgenin kórsetedi. Osyny talap etý kerek. Endeshe, iske – sát!
Ulyqbek ESDÁÝLET,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy
