Osy taqyrypta baıandama jasaǵan A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııanyń múshesi, professor Erden Qajybek Qazaqstandaǵy jazý tarıhyna sholý jasap, latyn álipbıin engizýdiń tıimdi sheshý joldaryn, ǵylymı jumystardy memlekettik til saıasatymen ózara sabaqtastyrýdyń tásilderi týraly jan-jaqty áńgimeledi. Qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshirý reformasynyń basty ereksheligi, ózge kórshi elderdiń tájirıbesin tolyqtaı tarazylap, halyqpen, qoǵammen, ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, qolǵa alynýynda bolyp otyr. Qazirgi qoldanystaǵy tilimizdiń ózi bir kúnde qalyptasa qalǵan joq.
Ol óziniń qalyptasý tarıhynda birneshe kezeńderdi bastan ótkerdi. Erden Qajybek 1917 jyly Orynborda ótken úlken jıynda álipbı máselesi talqylanyp, onda ult zııalylarynyń arasynda kózqaras qaıshylyǵy, daý týyndaǵanyn mysal etti. Revolıýsııa kezinde synalap enip jatqan kirme sózderdi aınytpaı aıtqanda jáne osyndaı sózder kóbeıgen jaǵdaıda tildiń shyrqy, qurylymy buzylatynyna olar alańdaýshylyq bildirgen. Kez kelgen sóz óz tiliniń zańdylyqtaryna baǵynyp ómir súredi. Qazaq tiliniń júrip ótken jolyn tarıhı málimettermen baılanystyrǵan ınstıtýt dırektory 1920 jyldary A.Baıtursynuly bastaǵan alash qaıratkerleriniń kópshiligi «bul halyqtyń emes, bıliktiń sheshimi» dep qazaq tilin latynǵa kóshirýge qarsylyq bildirgeni týraly derekti alǵa tartty. Eldegi saıası ahýaldyń aýyrlyǵyna qaramastan basqa jol bolmaǵandyqtan, tutastyqty saqtap qalý maqsatymen A.Baıtursynulynyń jetekshiligimen birqatar ǵalymdar bilek sybana jumys isteıdi. Osy saıasat sheńberinde júrip-aq shyǵys tilderiniń ereksheligin eskere otyryp, búkil túrki elderi bir-birinen alystamaý úshin tez túsinisetin, jaqyndastyra túsetin ortaq álipbı úlgisin jasaýdy maqsat etedi.
Sol kezdegi Alash qaıratkerleriniń árqaısysy osy maqsatqa múddeli boldy jáne ózderi de Eýropa tilderine jetik edi. Qylyshynan qany tamǵan keńestik kezeńde shyǵystaný ǵylymy, túrkologııa salasy ǵylymnyń strategııalyq mańyzy zor salalarynyń biri boldy. Ortalyqtaǵy ǵylym betke ustarlary ǵasyr basyndaǵy qazaq ǵalymdarynyń eńbegin jasyrǵysy kelgenimen, esh aınalyp óte almaıtyn edi. 1970 jyldary Máskeýde keńes túrkologtary keńesiniń tóraǵasy, akademık Andreı Kononov úlken ǵylymı sózdik kitabyn jaryqqa shyǵarǵanda, sonyń tutas bir taraýyn A.Baıtursynovqa arnaıdy.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Zeınep Bazarbaeva «Latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq jazýy» jaıly, Názıra Ámirjanova «Latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq jazýy: tarıhy men búgingi jaǵdaıy» týraly, tarıhshy Svetlana Smaǵulova «Qazaq jazýyndaǵy búgingi ózgerister: tarıhy men taǵylymy», professor Qalbıke Esenova «Jańa emle: jańalyqtar, usynystar, kúrdeli máseleler» tóńireginde oı tolǵap, biraýyzdylyqpen el bolyp jumylyp, Ahań qaǵıdattaryna oralyp, sózden iske kóshetin ýaqyttyń ár sátin utymdy paıdalanýǵa shaqyrdy. Qazaq tili zaman talabyna saı ózgerip otyrǵanymen, Alash qaıratkerleri qalap ketken ǵylymı irgetasy men negizi myǵym, sondyqtan ol utymdylyǵy áli talaı kezeńde de qajettiligin joǵaltpaıdy.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
