Sharýaǵa myǵym, dostyqqa berik

Temirhan Myńaıdarulyn qyl­shyl­daǵan jigit kezinen bi­lemin. Ekeýmiz sonaý jetpi­sinshi jyldardyń ortasynan beri dos­pyz, syılaspyz. Áli esim­de, Al­maty qalasynda iri halyq­aralyq ǵylymı konferensııa ótetin boldy. Konferensııaǵa Máskeýden aspırantýrada oqyǵan kezimde jetekshilik jasaǵan ustaz­da­rymnyń da keletinin es­tidim. Sodan ábigerge tústim. Se­bebi máskeýlik ustazdarym el­ge kelgen kezde bir shaı berip, qa­zaqı dástúrmen, qonaqjaılylyq tanytý – meniń mindetim bolatyn. О́zim Shymkentte júrgen soń Almatyda kóp tanysym joq. 

Mundaıda adam jaqyn dosyna qol­qa salady emes pe. Bozbala kezden birge bokspen shu­­ǵyl­danǵan stý­dent­tik jyldar­dan bergi dosym alma­tylyq Mıhaıl Naýryzbaevqa jaǵdaıdy aıttym. Mıhaıl eki sózge kelgen joq. «Temirhan de­gen dosym bar. Sol jigitpen aqyl­dasyp, qonaqtardy rıza qylyp attandyramyz», dedi. Sóıtip Mıhaıldyń dáneker bolýymen Temirhanmen tanystym. Ol Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń deneshynyqtyrý jáne sport kafedrasynda qyzmet isteıdi eken. Buǵan qosa sambodan jattyqtyrýshy. Kómirdeı qara murtty, denesi quryshtan quıylǵandaı, orta boıly azamat. Adamǵa jattyǵy joq. Salǵannan ańqyldap, bir týǵan jandardaı aralasyp kettik. 

Mejeli kúni qonaqtar da ke­lip jet­ti. Temirhan Myńaıdar­uly qamshy saldyr­ǵan joq. Bir­­den úıirip ala jóneldi. Sol jo­ly jıyrmanyń bel or­tasy­nan jańa asqan Temkeńniń uıymdas­tyrýymen más­keýlik ǵalymdar­dy ábden rıza qyldyq.

Almatynyń irgesinde tamasha­ forel sharýashylyǵy bar dep estıtinbiz. Temirhanǵa ilesip, sol jerge bardyq. Maıshabaqtan bas­tap nebir iri balyq­tar ósiretin be­rekeli ujym eken. Qonaq­tar­men taza aýada áńgime-dú­ken quryp, ekinshi jaǵynan tamyljyǵan tabıǵat aıasynda dámi til úıiretin balyq jep, bir jasap qaldyq.

Odan keıin qonaqtarǵa Ala­taýdyń kórikti jerlerin, Alma­tynyń sáýletti tustaryn armansyz aralattyq. Osy sharýanyń basy-qasynda keshe ǵana tanysqan Temirhan júrdi. Sol joly onyń uıymdastyrýshylyq qabileti men adam­gershilik qasıeti zor ekenine kózim anyq jetti.

Sodan aramyzdaǵy syılastyq be­kı tústi. Temkeń ońtústikke jo­­ly túskende Shymkentke ke­lip maǵan soǵyp turdy. Al men Almatyǵa kelgenimde úıine sha­qyrady. Zaıyby Sáýle de jú­regi keń, dastarqany mol adam. Temir­hannyń balalary da sondaı tárbıeli. Temirhan dosym keıbir jo­ǵary shendi sheneýnikter tá­riz­di bala tárbıesine atústi qa­raǵan emes. Qandaı jaýapty qyz­mette júrse de otbasyna, ur­paq bolashaǵyna jete mán berip otyrdy.

Sonyń arqasynda balalary ómirge beıim, ortasyna syıly, ónegeli bolyp ósti.

Qaraǵandyda on jyldaı qyz­mette (prorektor, dırektor) bol­ǵan kezimde qarym-qaty­na­sy­myz sál sıregeni bolmasa, bir-birimizge degen kóńilimiz or­taı­­ǵan emes. Qaraǵandydan keıin Túr­kistan ýnıversıtetine rektor bolyp aýystym. Temirhan bul tusta bızneske den qoıǵan edi. Qaı sharýany qolǵa alsa da, tóte jolyn, júıesin taba biletin Dos­muhambetov kásipkerlik salada da tabysty boldy. Ýnıversıtetke bilikti kadr­lar kerek boldy, onda da Temirhanǵa ótinish bildirdim, talaı azamat jigitterdi taýyp ber­di. 

1995 jyly men Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Bilim mınıstri qyz­met­ine taǵaıyndaldym. Alma­ty qazaqtyń talaı azamattarynyń jolyn toǵystyrǵan, syılasty­ǵyn arttyrǵan berekeli ári sáý­letti qala emes pe. Túrkistannan Almatyǵa kóshisimen Dosmuham­be­tovpen burynǵydan góri jıi qatysatyn boldyq. 

Bir kúni Temirhan dosym kel­di. «Úki­met meni jastar isi, týrızm jáne sport mınıstri qyz­metine laıyq sanap otyr, bul qyzmetti atqarýǵa shamam jete me?», dedi dosym menen­ aqyl surap. Basqa bireý bol­sa, mundaı man­sapqa jata kep jabys­paı ma? Al Temirhan Myńaı­daruly bol­sa, menimen keńesýge kelip otyr. Osynyń ózi ár sharýaǵa oı kózimen, tereń zerdeleı qa­raıtynyn ańǵartsa kerek. Osy áreketi onyń qarapaıym ári aqyl­dy adam ekenin bildiredi. Ol ataqqumar, taqqumar kisi emes. О́zin orynsyz maqtap, na­sı­hattaǵandy unatpaıdy. Ne­bir myqty jigitterdiń shama­sy kelmeıtin sharýalardy ún­demeı júrip bitiredi. Jaýap­ty­ tapsyrmaǵa janyn salyp kirisedi. Bulǵaǵy joq. So­syn ja­ratylysynan ǵajap uıym­dastyrýshy. О́zi qolǵa alǵan istiń ońy men solyn, yǵy men jel jaǵyn ishki túısikpen sezip tu­rady. Onyń osy qasıetterin jaqsy bilgendikten: «Bul qyzmet seniń qolyń­nan keledi, – dedim senimmen. Sen qaı isti qolǵa alsań da, qataryńnyń aldynda boldyń. О́ziń ystyq-sýyǵyn bir adamdaı kórgen sport salasy, saǵan jat emes. Sen sporttyń óz adamysyń. Maman­dardy, sportshylardy bilesiń. Ári bul salada tanymal adamsyń. Álemdik sporttan da habaryń bar. Endeshe, tartynba! Táýekel!» – dedim. 

Sóıtip 1991-1996 jyldary «Intýrıst-Qazaqstan» ulttyq kompa­nııa­synyń bas dırektory, «Iаsaýı» mem­lekettik aksıonerlik qoǵamynyń pre­zıdenti qyzmetterin tabysty at­qar­ǵan Temirhan Dosmuhambetov 1996 jyldyń aqpan aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstri qyz­me­tine taǵaıyndaldy. Temirhan Myńaı­daruly mınıstrliktiń sharýasyn bir­den dóńgeletip alyp ketti. Sol jyly táýelsiz Qazaqstan sportshylary At­lanta Olımpıadasyna tuńǵysh ret derbes qurammen bardy. 200-deı mem­lekettiń sportshylary baq sy­naǵan Olımpııa oıyn­darynda Qazaqstan quramasy 3 altyn, 4 kúmis, 4 qola medal oljalap, jalpy esepte 23-orynǵa taban tiredi. Osy jyl­dary bizdiń elimiz óz tarıhynda Olımpııa oıyndaryna jeke komanda bolyp birinshi ret qatysty. Sonyń ózinde dúnıe júzindegi nebir damyǵan, iri mem­leketterdi artqa tastady. Ún­distan, Brazılııa, Meksıka, Argentına, Anglııa, Iran, Shvesııa, Taıland, Aýstrııa, Nor­vegııa, Fınlıandııa... sekildi ir­geli, kúshti elder bizdiń sońymyzda qal­­dy. Bul – ótpeli kezeńde etek-jeńin áli jııa qoımaǵan, eko­­nomıkalyq daǵ­darysta tur­ǵan Qazaqstan úshin zor tabys bolatyn. Osy jerde mınıstr Temirhan Dosmuhambetovtiń tamasha uıymdastyrýshylyq qabiletin, istiń kózin taba biletin erekshe qasıetin basa aıtý kerek.

Osy qyzmetti tabysty atqar­ǵan Temirhan Myńaıdaruly 1998 jyly Prezıdenttiń Is bas­qarmasyna basshy bolyp ta­ǵaıyndaldy. Dál osy jyldary elordamyz Astananyń qu­rylysy qarqyndy júrip jatty. Dosmuhambetov naǵyz tynymsyz, qym-qýyt sharýanyń bel ortasyna tústi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń senimdi kadr­larynyń biri retinde tapsyrmalaryn buljytpaı oryndap otyrdy. Ol bul qyzmetti de abyroımen atqara bildi. Dosmuhambetovtiń isker­ligine kózi jetken Elbasy ony Astana qalasynyń ákimi qyzmetine ta­ǵaıyndady. Budan keıin eki jyl Prezıdenttiń Is basqarmasyn qaıta bas­qarǵan Temirhan Myńaıdaruly 2006 jyly kóktemde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Týrızm jáne sport mınıstri qyzmetine ta­ǵaıyn­daldy.

Prezıdent komandasynda ábden ysylyp, mol tájirıbe jı­naqtaǵan Temirhan Dos­mu­hambetovtiń tusynda respýb­lıka sportshylary tamasha je­ńis­terge qol jetkizdi. Jazǵy olım­pıadashylarymyz 2008 jy­ly Beıjińde tabysty óner kór­setse, 2011 jylǵy qysqy Azııa oıyn­darynda Qazaqstan qu­ramasy tarıhta tuńǵysh ret komandalyq bas báıgeni utyp aldy. Qysqy sporttyń keshendi jarysynda Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa sekildi ekonomıkasy qaryshtap damyǵan, sport­tyq damý júıesi jaqsy qa­lyp­tasqan elderden ozyp shyǵý erlikke para-par dúnıe. Temirhan Dosmuhambetovtiń komandasy­ bútin eldiń senimin aqtaı bildi. Azııa oıyndary naǵyz sport me­rekesine aınaldy. Bul oıyndar Qazaqstan halqynyń yntymaǵy men qonaqjaılylyǵyn dúnıe jú­zine jaıdy. 

2012 jylǵy London Olım­pıadasynda Temirhan Dos­muhambetov bastaǵan Qa­zaq­stan olımpıadashylary bu­ryn-sońdy bolmaǵan jetis­tikke qol jetkizdi. Res­pýblıka quramasy 204 memleket sport­shylary arasynda komandalyq 12-orynǵa ıe boldy. Bizdiń quramanyń enshisinde – 
7 al­tyn, 1 kúmis, 5 qola medal. Bu­­rynǵy Keńes Odaǵyna qa­ra­ǵan elderdiń ishinde Reseı ǵana biz­diń aldy­myzǵa shyqty. Bul – Qazaqstan olımpıadashylary úshin tarıhı jeńis boldy. Te­mir­han Myńaıdaruly men onyń ko­mandasy bul joly da senim úde­sinen shyǵa bildi.

London Olımpıadasynan ke­ıin Temir­han Dosmuhambetov kóp uzamaı Pre­zıdentten ruqsat surap, aýyl sharýa­shylyǵyna birjola den qoıdy. Shyny kerek, basynda dosymnyń bul tir­ligine kúmánmen qaraǵanym ras. Al Temirhannyń sporttaǵy je­tistigine eshkimniń daýy joq: bapkerligimen keshegi Keńes Odaǵyn, Eýropany moıyndatty; eki ret respýblıka sportyn basqaryp, bu­ǵan qosa biraz ýaqyt Qazaqstan Ult­tyq Olımpıada komıtetiniń tizginin us­ta­dy, Azııa olım­pııalyq keńesiniń vıse-pre­zıdenti qyzmetin atqardy; ká­sipkerligi talaılarǵa úlgi bol­­ǵany anyq; respýblıkanyń tý­rızm salasyna bir adamdaı ser­pilis ákelýmen qa­tar, Búkil­dúnıejúzilik týrıstik uıym basshysynyń orynbasary boldy; ákimshilik qyzmettegi aby­roıy bir basyna jetip asady... Endi aýyl sharýashylyǵyna táýekel etip otyr. Temirhan My­ńaıdaruly bul salaǵa áb­den daıyndalyp, kóp nárseni ishteı ta­razylap, osy salany tereń zert­tep baryp táýekel jasaǵan eken. Ol aýyl sharýashylyǵyna myqty ǵalymdardy tartty. Bul saladaǵy kóp kásipkerler aýyl sharýashylyǵyn ǵylymmen baı­­la­nys­tyrýǵa mán bermeıdi. Al she­neýnikterdiń basym kópshiligi ǵalym­darǵa at ústinen qaraıdy. Dosmuhambetov bol­sa, jasy ul­ǵaıyp, ómir boıǵy iz­de­nisi men ǵylymı jańalyqtaryn ón­di­riske engizýdi ańsap júrgen bilikti ma­mandardy ózi izdep tapty. Ǵalymdarǵa da Temirhan Myńaıdaruly tárizdi ǵy­lymnyń qadirin biletin kisi qajet edi. Dosmuhambetov ǵalymdarǵa óris ashyp edi: olar ýaqytpen sanas­paı al­qap basynda, ǵylymı laboratorııada kúndiz-túni eńbek etýge kóshti. Osyndaı qajyrly ári berekeli eńbektiń arqasynda Dosmuhambetov qurǵan «Baıserke Agro» holdınıgi qamshynyń sabyndaı qysqa ýaqytta respýblıka boıynsha aldyńǵy qatarǵa shyqty.

2017 jyly Qazaqstan Ult­tyq ǵylym akademııasynyń 70 jyl­dyq mereıtoıyna Elbasy Nursul­tan Nazarbaev arnaıy­ kelip, baıandama jasady. Pre­zıdent óz baıandamasynda Temir­han Dosmuhambetovtiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jetis­tikterine basa toq­taldy. Prezıdent «Baıserke Agro» hol­­­dınıgin­de eńbek etetin segiz ǵa­lymnyń aýyl sharýashylyǵyna sińirgen eńbek­terin erekshe atap ótti. Iá, Ulttyq ǵy­lym aka­de­­­­mııa­synyń qurmetti múshesi Te­mir­­­­han Dosmuhambetovtiń «Baı­serke Agro» holdıngi aýyl­shar­ýashylyq ónimderin óndirýde re­kordtyq nátıjelerge qol jet­ki­zip júr. 

Men dosym qurǵan sharýa­shy­lyqqa ar­naıy baryp, kóp nár­sege qanyǵyp qaıttym. «Baı­­ser­ke Agro» zaman tala­by­na saı ozyq tehnıkamen jab­­dyq­talǵan, ári ǵylymmen qarýlanǵan myq­ty sha­rýa­shylyq eken. Bul sha­­rýa­shylyqqa Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev bastap, Úkimet mú­­sheleri arnaıy kelipti. Ke­ıingi jyldary «Baıserke Agro­­nyń» ozyq tájirıbesin úı­­­rený úshin oblys ákimderi bas­taǵan delegasııalar munda at basyn jıi buratyn boldy. О́ıtkeni «Baıserke Agro» – naǵyz kóp­ salaly agrokeshen.­ Mun­daı keshen­di men shetelderde kezdestire al­madym. Eń keremeti, kóp­tegen jas mamandardy, onyń ishinde «Bo­lashaq» baǵdarlamasy bo­ıynsha AQSh pen Eýropanyń eń ozyq ýnıversıtetin bi­tirip kel­­gen jastardy egde jastaǵy aka­demıkterdiń qasyna bekitip, tájirıbe jınatqyzady. Olardyń birazymen áńgimelesip edim, ma­ǵan keremet áser qaldyrdy. Jas­tar: «Dúnıejúzilik rekord­tar­dyń áli talaıyn jasaımyz», deıdi senimmen. Osy kezde maǵan AQSh-tyń ýnıversıtetin bitirip, óziniń ómir jolyn bir kish­ken­taı qalashyqtaǵy mekteptiń q­a­­­­tar­­daǵy muǵaliminen AQSh pre­­­­zıdenti laýazymyna qol jet­kiz­gen Rıchard Nıksonnyń jýr­nalısterdiń: «Siz qarapaıym bu­­qaradan shyǵyp, qalaı prezıdent boldyńyz?» – degen su­ra­­ǵyna bergen myna jaýaby eske túsedi: «Men aldyma maq­sat qoıǵanda ıdealıspin, óte joǵary talap qoıamyn, al ony oryndaý kezinde realıspin, ár qa­da­mymdy ólshep basamyn».

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Nazar­baev 2018 jyldyń 5 qazan kún­gi Joldaýynda Temirhan Dos­muhambetov basqaratyn «Baı­serke Agro» kompanııasy týraly dúıim jurttyń aldynda taǵy da yqylaspen aıtyp ótti. Bul dege­nińiz, Dosmuhambetovtiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy eren eńbegi men tamasha tabysy búkil eldiń aýzynda júr degen sóz. Ult­tyq­ ǵylym akademııasynyń ár jı­na­ly­synda osy kere­met týraly sóz aıtylady. Dosymnyń bul mártebesine shyn peıilmen qýan­ǵan jannyń biri menmin desem, asy­lyq bolmas. Sebebi Temirhan Myńaıdaruly dostary­nyń qadi­rine jete biletin úlken jú­rekti azamat. 

Murat JURYNOV, 

Qazaqstan Respýblıkasy

Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık