Alǵashqysyn sheshý úshin kúni keshe Memleket basshysy tarıfterdi jappaı arzandatýdy tapsyrsa, ekinshi máselege ońaılyqpen sheshim tabylmaıyn dep tur. «Tarıfti qymbattatý arqyly jóndeý jumystaryn jasaımyz» degen syltaý endi ótpeıdi.
Elektr taratý naryǵynda básekelestik joq
Qazirgi tańda elektr energııasyndaǵy tarıf saıasaty naryqtyq zańdylyqtarǵa qaıshy, shaǵyn jáne orta bıznestiń órkendeýine tosqaýyl bolyp tur. «Astana-Energııa» AQ menedjeri Kúnzada Sattyqovanyń aıtýynsha, búginde ózgertilip jatqan tarıfter qaǵazdaǵy sıfrlardy manıpýlıasııalaýmen ǵana shekteledi. Tarıfti bekitý kezinde tabıǵı monopolııa sýbektileriniń tehnıkalyq saraptamasy, sharýashylyq qyzmetterdiń taldaýy joq. Nátıjesinde qoldanystaǵy tarıfter ózin-ózi aqtaıtyn bolsa da, báribir tarıf kezekti ret kóteriledi.
Sonymen qatar memleket tarapynan tabıǵı monopolııalar sýbektileri qyzmetiniń tıimdilik deńgeıine baqylaý da joq. Sonyń nátıjesinde keı monopolısterdiń asyra paıda tabýy qazir qalypty nársege aınalǵan.
Tarıf qymbattyǵynyń taǵy bir sebebi, energııa taratýshy kompanııalar arasynda básekelestiktiń joqtyǵy. «Aqyrǵy tutynýshyny energııamen qamtamasyz etetin taratýshy kompanııalardyń negizgi qojaıyndary tabıǵı monopolııalar nysandarynyń basshylyǵy jáne taratýshy kompanııalardy memleket bekitedi. Osydan keıin bul salada qaıdan básekelestik bolsyn», deıdi K.Sattyqova.
Energııamen qamtamasyz etýshi uıymdar stansamen tikeleı kelisimge otyryp, halyqqa ózderiniń baǵasyn aıtady. Bul tutynýshylarǵa jalǵyz ǵana tańdaý qaldyrady. Munyń úlken mysaly – «Astanaenergosatý» JShS. Bul kompanııa Astana qalasynda elektr taratatyn jalǵyz kompanııa deýge bolady. Bul óz kezeginde Úkimettiń 2009 jyldyń 3 sáýirindegi №465 «Elektr energııasyndaǵy naryqtyq qatynastardy ary qaraı jetildirý tujyrymdamasy» Qaýlysynyń negizgi maqsatyna qaıshy keledi. Bul qaýlynyń negizgi maqsaty elektr energııasy naryǵyndaǵy kóterme jáne bólshek saýdadaǵy básekelestik baǵa bekitýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý bolatyn.
Qundy qaǵazdar shyǵarý arqyly damytýǵa bolady
Jalpy, energııa óndirýdegi profısıttiń basty sebebi óndiristegi qurylǵylardyń eskiligi ekeni jasyryn emes. Mamandardyń pikirinshe, eski qurylǵylardy jańartyp, óndiris qýattylyǵyn arttyrý úshin qurylǵylardy jóndeýge ınvestısııa tartýdy ınvestorlarǵa tartymdy etý kerek.
Osy oraıda, «Samuryq-Energo» AQ óndiris jáne aktıvterdi basqarýshy dırektory Serik Tútebaev eldegi energııamen qamtý salasyn tıimdi júıege keltirý úshin elektr energııasyna bırjalyq saýdany engizý qajettiligin atady. Iаǵnı elektr stansalary básekelestik ortaǵa shyǵarylyp, energııa taratýshy kompanııalar energııany satyp alý men halyqqa taratýda naryqtyq jolmen jumys isteýi kerek.
«Qazaqstannyń elektr energııasy qaýymdastyǵy» basshysy Shaımerden Orazalınov ta bul turǵyda energetıka naryǵyndaǵy kompanııalardyń qundy qaǵazdar shyǵaryp, salaǵa memlekettiń aralasýyn azaıtyp, elektr energııasynyń saýdasynda taza naryqtyq joldy usynady. «Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń habarlaýynsha Qazaqstan ekonomıkasynyń naqty ósimi aldaǵy ýaqytta jylyna 6-7 paıyzdy quraıtyn bolady. Demek, 2030 jyly Qazaqstandaǵy elektr energııasyna suranys 144,7 mlrd KVt-ty quraıdy. Bul degenińiz qazirgiden 58 paıyz artyq. Olaı bolsa, salaǵa úlken reforma kerek», deıdi qaýymdastyq basshysy.
Atap aıtar bolsaq, 2030 jylǵa deıin arnaıy salalyq baǵdarlama qabyldap, onda elektr óndirýshi nysandardaǵy qurylǵylardyń tozý máselesin sheshýdiń balamaly jolyn usynady. «Tozǵan qurylǵylardy tarıfti kóterý arqyly jóndeý múmkin emes. Jańa qarjylandyrý kózderin izdeý kerek. Mysaly, baǵaly qaǵazdardy shyǵaryp ınvestısııa tartýǵa bolady», deıdi maman.
Jańa tehnologııa men
ony biletin maman kerek
1991-2016 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń elektr energetıkasyn reformalaý barysynda ǵylymı-tehnıkalyq mamandyqtardyń mańyzdylyǵy umyt qaldy. Jyl saıynǵy reforma men basshylyqtaǵy adamdardy aýystyrý kezinde elektr energııasy salasyndaǵy kompanııalardyń basshylyǵyna ınjenerler emes, saladan múlde habary joq top-menedjerler keldi. Búginde saladaǵy keıbir keleńsizdikterdiń bir sebebi de osy «mamandardyń» biliktilikteriniń tómendiginen kórinedi.
Jalpy, bul saladaǵy mamandardy daıyndaýda qurylǵy jasaý, elektr qýatyn óndirý men taratýda joǵary tehnologııalyq mashyqtar kerektigi jasyryn emes. Al sońǵy kezdegi avtomattandyrý men sıfrly óndiriske kóshý kezinde jańa tehnologııany biletin sala mamandaryna suranys tipti artatyny anyq.
Sala mamandarynyń aıtýynsha, qazirden bastap energetıka salasyna sıfrly tehnologııany engizýge qajettilik joǵary. Sıfrly qosalqy stansa degenimiz − elektr energııasyn esepteý, taratý men qorǵaýda biryńǵaı aqparattyq jelimen qamtamasyz etilgen qosalqy stansalar. Mundaı jańa tehnologııa energııany tıimdi taratý men esepteýge jáne qaýipsizdikke kepildik beredi. Sıfrly qosalqy stansalar sonymen qatar montaj ben retteý jumystaryn 50 paıyzǵa, kútip-ustaý shyǵyndaryn 15 paıyzǵa azaıtyp, qashyqtyqtan 100 paıyz jedel qosylýǵa múmkindik beretin aqparatty tehnologııamen qamtamasyz etilgen. Eń bastysy, sıfrly tehnologııany engizgende qosalqy stansalar maksımaldy jumys isteıdi eken.
Baýyrjan MUQAN,
«Egemen Qazaqstan»
