Aımaqta aýyl sharýashylyǵy ónimderin molaıtýdyń negizi retinde sýarmaly alqaptar kólemin ulǵaıtý kózdelgen. О́tken qazan aıynyń ortasynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń óńirge sapary kezinde oblys ákimi Berdibek Saparbaev sýarmaly alqaptar kólemin 100 myń gektarǵa jetkizý josparlanyp otyrǵanyn aıtqan bolatyn. Árıne bul ońaılyqpen alyna bermeıtin bıik meje. Buryn-sońdy bolyp kórmegen kórsetkish. О́ńir basshysy bul jospardy qandaı múmkindikke súıenip aıtty?
Aqtóbe oblysy aýmaǵynda úsh sý qoımasy bar. Bul sý qoımalary joǵaryda aıtylǵan 100 myń gektarlyq mejeni baǵyndyrýǵa negiz qalaı almaıdy. Degenmen aldaǵy jyldary aımaqta taǵy on sý qoımasy salynatynyn eskersek, óńir basshysynyń sózi tekten tek aıtylmaǵanyna kóz jetkizemiz.
Alaıda osy basy dyrdaı istiń aıaǵy qyldaı bolyp bara jatqanyn da aıtpaı kete almaımyz. Buǵan deıin jasalǵan esepterge qaraǵanda on sý qoımasynyń áldeqashan tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi jasalyp, jobalaý-smetalyq qujattary ázirlenýge tıis edi, biraq áli daıyn emes. Tipti bul gıdroınjenerlik nysandardyń aldyn ala belgilengen alǵashqy qazyǵyn qaǵatyn kún de ótip barady. Bir sózben aıtqanda, istiń qarqyny baıaý, kidiris kóp. Oǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstaryn paıdalaný jónindegi komıteti taǵy bir qozǵaý salǵany jón bolar edi.
Sýlandyrý máselesin sý qoımalardyń qurylysynan bastaýymyzdyń sebebi bar. Atalǵan gıdroınjenerlik nysandar iske qosylǵan kezde oblysta sýarmaly jerlerdiń kólemin eki-úsh esege deıin ulǵaıtýǵa múmkindik týmaq. Aqtóbeni shóleıt aımaqta ornalasqan dep oılaıtyndar az emes. Shyntýaıtyna kelgende óńir ózen-kólge kende emes. Aıtalyq «QazSýShar» RMK Aqtóbe oblystyq fılıalynan alynǵan derekterge súıensek, oblys aýmaǵynda otyzǵa jýyq úlkendi-kishili ózen men júzge tarta kól bar. Osy aıdyndardaǵy sý resýrstaryn ysyrapqa jol bermeı tıimdi paıdalana bilse, munyń ózi yrystyń molaıýyna alǵyshart bolmaq.
El óńirlerinde keńestik kezeńde paıdalanylǵan, keıin aýylsharýashylyq qurylymdary ydyraı bastaǵanda bos qalǵan sýarmaly alqaptardy qalpyna keltirýdiń qajettiligi aıqyn kórinedi. Sebebi qazirgi tańda respýblıka boıynsha alǵa qoıǵan mindet – 600 myń gektarlyq buǵan deıingi sýlandyrylǵan alqapty qalpyna keltirý. О́ńirlerge tıesili úles te osyǵan kiredi. Al sýlandyrý qarajatty kóp qajet etetin salalardyń biri bolǵandyqtan, ony jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetterdiń múmkindigi kótere bermeıdi. Sondyqtan Aqtóbe oblysynda bul iske qajet qarjynyń bir bóligi Eýropa qaıta qurý jáne damý bankinen alynbaq. Atap aıtqanda, osy bank zaımy 16 myń gektarǵa jýyq jerdi sýlandyrýǵa jumsalady dep josparlanǵan.
– Mundaı tıimdi tásil men qarjylandyrý kózi arqyly jobalyq júıeni jańǵyrtýdyń orny erekshe. Osy arqyly qurylys-montaj jumystaryn der kezinde ári sapaly júrgizýge jol ashylady, – deıdi «QazSýShar» RMK Aqtóbe oblystyq fılıalynyń dırektory Bekzat Mámetov.
Osy álemdik normatıvter men standarttarǵa sáıkes keletin ozyq jobalardy iske asyrý arqyly oblys aýmaǵynda sýarmaly alqaptardyń jalpy ónimdiligi jylyna 35 mıllıard teńgege deıin jetedi dep kútilýde. Bul istiń turǵyndarǵa tıgizetin taǵy bir úlken paıdasy – jobany júzege asyrý 8 myńǵa jýyq adamdy turaqty jumys ornymen qamtýǵa jaǵdaı jasamaq.
Buǵan deıin oblysta qoldanystaǵy sýarmaly alqaptardyń aýmaǵy qosymsha 21,5 myń gektarǵa ulǵaıǵan bolatyn. 2019 jyly taǵy 9 myń gektarǵa jýyq alqappen tolyqpaq. Buǵan da Eýropa qaıta qurý jáne damý banki qarajaty tartylady.
Keńestik kezeńde oblysta 40 myń gektardan astam sýarmaly alqap ıgerilgen eken. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy jekeshelendirý naýqany tusynda sýarý júıeleri men ınjenerlik-gıdrotehnıkalyq nysandar isten shyǵyp, alqaptardyń aýmaǵy tarylyp qalǵany belgili. Sońǵy jyldary osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin jumys atqarylyp jatyr. 4-5 jyl buryn oblysta 12 myń gektar ǵana sýarmaly jer bolǵan. Sodan beri bul úsh esege deıin ulǵaıdy. Bul jaqsy kórsetkish, áıtse de ony qanaǵat tutýdyń, múmkindik shegi dep túsinýdiń reti joq. О́ńirde alqaptardy keńeıtý men tıimdi paıdalanýdyń múmkindikteri mol. Áıtse de ony ónim óndirýshilerdiń bári birdeı tıimdi paıdalanyp júrgen joq. Máselen, mal azyǵyn ázirleý isinde «Aıs», «Aktep», «Prıgorodnyı», «RadAgro» sekildi saýsaqpen sanarlyqtaı az agrofırmalar ǵana sýarmaly ádisti turaqty túrde paıdalanyp keledi. Al qalǵan agroqurylymdar she? Attary atalǵan seriktestikterdiń tájirıbesin oblystaǵy ózge de aýyl sharýashylyǵyn óndirýshiler meńgerýge tıis.
Túıip aıtqanda, sýarmaly jerler júıesin keńeıtý – agroónerkásip kesheniniń áleýetin tolyq paıdalanýdyń bir tutqasy bolmaq. Osynaý ıgiligi men ıirimi mol istiń óńirdegi keıbir qyrlary osyndaı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
