– Aǵa, mereıtoıyńyz qutty bolsyn! О́nerdiń ózge salalaryna nazar burmastan, tek teatr ónerine qaltqysyz qyzmet etip kele jatqanyńyzǵa jarty ǵasyrǵa jýyqtapty. Jalpy, osy ýaqyt aralyǵynda shyǵarmashylyǵyńyzǵa berilgen, berilip kele jatqan baǵaǵa kóńilińiz tola ma?
– Bul endi árkimniń talap, túsinik-paıymyna baılanysty dúnıe ǵoı. Bireýge álemdi aıaǵynyń astyna tósep tastasa da az kórinedi. Al keıbireýlerge, kerisinshe, qolyndaǵy bary baǵaly. Jalpy, men bardy mise tutyp, joqqa kóp bas qatyra bermeıtin adammyn. Bolmaǵan dúnıeni peshenemnen kóremin. Solaı bolýy kerek dep qabyldaımyn. Shamam jetpeıtin nársege talpynbaımyn. Talabym men talantym jetip turǵan dúnıeni shegine jetkizbeı tynbaımyn. Bala kezimnen ádetim sol. Sondyqtan da bárine táýbe deımin. Adam mańdaıyna buıyrǵandy kóredi. Meniń baǵyma jarty ǵasyr sahna ónerine qaltqysyz qyzmet etýdi buıyrtypty. Shúkir, kásibim janymnyń qalaýymen qabysty. Árıne alda áli de talaı atqaratyn sharýalar jeterlik. Akter retinde el tanıdy. Al dıplomy bar kásibı rejısserligimdi biletinder az. Oǵan ózim de kinálimin. Bolashaqta osy salada da ózimdi synap kórgim keledi. Alla ǵumyr berse, barlyǵy da retimen oryndalady dep senemin.
– Akterlik pen rejısserlikten bólek, sizdiń qalammen de táp-táýir dos ekenińizdi bilemiz. Kórkem aýdarmalaryńyz da óz aldyna bir tóbe. Bolashaqta shyǵarmashylyq qarymyńyzdy jazý salasynda synap kórgińiz kelmeı me?
– Kópten beri kóńilimde júrgen oıdy dóp bastyń. Biraq ne deseń de, boıymda bir adamǵa jetetin, kejegemdi keıin tarta beretin jalqaýlyq deıtin dertim de bar. Sonyń saldarynan da jazýdy kóp qunttaı bermeımin. Kezinde belgili qalamger aǵa-inilerdiń aıtý, nusqaýymen túrtip qoıǵan biraz jazǵan-syzǵanym da bar. О́zim ónerlerine tánti bolyp, úlgi tutqan aǵa, dos, qurdas áriptesterim: Ánýar Moldabekov, Ydyrys Noǵaıbaev, Nurmuhan Jantórın, Qadyr Jetpisbaev, Ánýar Boranbaev jaıly jazǵan estelikterim de qoljazba kúıinde tartpada jatyr. Kezinde Áshiráli Kenjeev dosym týraly tolǵanysymdy oqyǵan Áshirbek Syǵaı: «Oıpyrmaı, seniń jazǵanyń Áshirálini tiriltip bergendeı boldy ǵoı!» degeni bar. Marqum Áshekeńniń ózi osylaı baǵa berip ketse, onda jazǵandarymda jylt etken jaryqtyń bolǵany da (kúldi). Budan artyq qandaı baǵa kerek. Birneshe pesany qazaq tiline aýdardym. 70 jyldyq mereıtoıymnyń qarsańynda sonyń barlyǵynyń basyn biriktirip, kitap etip shyǵarsam degen oıym da bolǵan. Alaıda túrli sebepterge baılanysty keıinge qalyp qoıdy. Biraq ol kitap túbi bir shyǵýy kerek. Bul – eń birinshi meniń asyl aǵalarym men sahnada birge júrip, birge eseıgen abzal dostarymnyń aldyndaǵy paryzym dep sanaımyn.
– Sizdiń áriptes aǵalaryńyzǵa kórsetken izetińiz ben qurmetińizdi rejısser Talǵat Temenov inińiz ádemi sabaqtap, «Úndemes» dep estelik jazdy.
– Rasynda da, men ózi bul jaǵynan Talǵatqa rızamyn. О́mirde de, shyǵarmashylyqta da etene aralasyp, tyǵyz qarym-qatynasta boldyq dep aıta almaımyn. Keıinirek teatrda birge qyzmet etip, áriptes bolǵannan bastap shyǵarmashylyq hám adamı baılanysymyz nyǵaıyp jatyr ǵoı. Talǵattyń maqalasyn oqyp otyryp, onyń adam tanı biletindigine shyn máninde tańǵaldym. Minezimdi dóp basqanyna qaıranmyn. Meni qashan, qaı ýaqytta zerttep úlgerdi eken dep oıladym. Máselen, óz basym olaı jaza almas edim. Qarańyzshy, alǵashqy jolynan-aq oqyrmanyn úıirip alyp ketedi: «Eger ony kósheden kórip qalsańyz, tanymaýyńyz múmkin. Jıyn-toıǵa barǵanda, tipti bir dastarqanda otyrsańyz da onyń artıst ekenin bilmeı qalýyńyz ǵajap emes. Sebebi, ol – sondaı. Sózge sheshen, pysyq emes. Qarapaıym... Kóbinde úndemes...».
Shynymen de mundaı jaǵdaı kúnde kezdesip jatady. Sahnadan tys ómirde keıbireýler tanymaı ótip ketedi. Al endi bireýleri kóshede kórip qalǵanda shyramytyp baryp, esine túsirip jatady. Osy bir minezime mán berilgendikten de bolar, maqalany oqyp otyryp ózimdi kórgendeı boldym. Keıde ishteı «О́ner zertteýshileri tek oınaǵan rólderiń jaıly derekterdi tizip, qurǵaq faktini talǵajaý ete bermeı, arasynda adamı minezge, bolmysqa tereńirek úńiletin jandy maqalalar jazsa ǵoı» dep oılaıtynmyn. Talǵattyń «Úndemesi» osy oıyma jaqsy jaýap boldy.
– Al ómirde osy bir «úndemes» minezińizdiń paıdasyn kóp kóresiz be, álde zııanyn ba?
– Negizinen men budan tek zııan shegip júrgen adammyn. Sebebi bir kisilik minez mende de bolǵan. Bala kúnimde shekten tys erke óstim dep aıta almaımyn. Biraq bir úıdiń jalǵyz uly bolǵannan keıin, eshkim betimnen qaqqan emes. Instıtýtty da jaqsy oqydym. О́nerdegi jolym da M.Áýezov teatrynan óte sátti bastaldy. Áıtse de, tańdaǵan mamandyǵym, sahnanyń jaýapkershiligi boıymdaǵy minezdi tejeýge áser etti. О́ıtkeni teatr bolǵannan keıin teketires kóp. Jumys barysynda kelispeı qalatyn sátter kezdesedi. Sondaı kezde ózińdi ishteı sabyrǵa shaqyryp, úndemeı qalýǵa týra keledi. Sebebi búgin renjisip, kóńiline kirbiń salǵan adammen erteń sahnada seriktes bolýǵa týra keledi. Al kóńilde kirbiń turǵanda, qalaı tyrbansań da spektakl shynaıy shyqpaıdy. Ony kórermen de birden sezip qoıady.
Men ózi adamnyń kóńiline qatty qaraımyn, renjitip almaýdy oılaımyn. Kóp jaǵdaıda únsiz qalýǵa tyrysamyn. Ashýǵa atymen joqpyn. Bárin ishime saqtaımyn. Syrtqa sırek shyǵaramyn. Adaldyqty pir tutamyn. Barlyq kisilik qasıet adaldyqtan týyndaıdy. Eń bastysy, osyny umytpaýymyz kerek.
Men úshin sahnadaǵy syılastyq eń birinshi orynda. Sondyqtan únemi bolmasa da, ózimdi tejep otyrýǵa týra keldi. Áriptesterimniń kóńiline qarap, kóp rette úndemeı qalǵan kezderim boldy. Biraq odan keremet bir paıda taptym, jaqsylyq kórdim dep aıta almaımyn. Jalpy, qandaı jaǵdaıda da aıtatyn kezde aıtyp, jasaıtyn kezde jasaý kerek eken.
– Bir suhbatyńyzda akter bolǵanyma ókinemin degen ekensiz. Mundaı sezimniń týýyna ne túrtki boldy?
– Iá, ol ras. Kezinde Áshirbek marqum bir suhbatynda sýyrtpaqtap otyryp ishimdegi bar syrymdy aıtqyzǵan edi. Sondaı bir kóńil kúı ústinde aıtylyp ketken sóz ǵoı. Bir-aq sáttik qana sezim ǵoı bul. Akter adam ásershil, shyǵarmashylyǵynda kezdesken keıbir qıyndyqty ásirelep te jiberýi múmkin. Áıtse de, osy tusta bir-aq dúnıeni aıtqym keledi, sahnadan bári sondaı ádemi, baqytty kóringenimen, árbir akterdiń ishinde jan balasyna aıtpaǵan óz muńy men syry, óz dramasy men tragedııasy jasyrynyp jatady. Sondyqtan da ártis adamnyń aýzynan mundaı sózdiń kóńil kúı aýanyna qaraı ara-tura aıtylyp turýy zańdylyq ta bolar. Jalpy, men óz taǵdyryma rıza adammyn. Mereıtoıyma arnalyp qoıylǵan F.Bordonnyń «Qardaǵy kógershinniń izi...» qoıylymynda keıipkerimniń aýzymen aıtylatyn «Men óz rólimdi adal oryndadym» degen sózi bar. Sizdiń suraǵyńyzǵa jaýap retinde osy replıkany ózime qatysty da qaıtalap aıtqym keledi. Iá, men óz rólimdi adal oryndadym! Sózsiz, bul – meniń jetistigim. О́ıtkeni men pendeshilikpen eshkimniń aldyna túspedim, jolyn kespedim. Shartpa-shurt minezge salynyp, áriptesterimniń kóńiline kirbiń salmadym. Qolymnan kelgenshe ónerdiń mánin syılasym men shyn mańdaıter eńbekten tabýǵa tyrystym. 48 jyl boıy taban aýdarmastan, tipti sol ýaqytta jalt-jult etip kózdi arbaǵan, tanymaldylyqqa, abyroı men bedelge kepildik bergen kıno salasyna da moıyn burmastan qasıetti sahnama adal qyzmet ettim. Osy turǵydan kelgende, men ózimdi teatrdyń tól balasymyn dep tolyqtaı aıta alamyn.
– Áıtse de, kóp áriptesterińiz teatr men kınony qatar alyp júrip te talaı belesti baǵyndyrdy. Qos salanyń qurmetti azamatyna aınalyp úlgerdi. Kezinde kınoǵa sırek kóńil bólgenińiz úshin búginde ishteı ókinish bolmaı ma?
– Shynyn aıtý kerek, jas kezimde kıno ónerin onsha baǵalaǵan joqpyn. Pirim – teatr boldy. Onyń ústine, teatrda oınaıtyn rólderim kóp bolǵandyqtan bolar, kınoǵa túsý jaıyn oılanýǵa ýaqytym da, onyń qajettiligi de bola qoıǵan joq. Biraq keıin oılap qarasam, adam ózin qolynan keletin ónerdiń qaı qaısysynda da synap kórýden tartynbaý kerek eken. О́mir bir-aq ret beriledi. Al taǵdyr usynǵan kez kelgen syıdy da, synaqty da adam qarsy alýǵa daıyn bolýy qajet.
– Shyǵarmashylyq ómirbaıanyńyzdan biletinimizdeı, M.Áýezov teatrynda qyzmet etken kezderi, naqty aıtar bolsaq, 1979-1986 jyldar aralyǵynda 7 jyl boıy bir de bir jańa rólge bekitilmegen ekensiz. О́zińiz aıtatyndaı, bul da akter adam úshin úlken synaq qoı. Shyǵarmashylyǵyńyzdaǵy osy bir toqyraý kezeńdi qalaı jeńdińiz?
– Áńgimemizdiń basynda aıtyp ótken únsizdigimniń arqasynda shyǵar. Ras, jeti jyl boıy jańa ról oınamaý shyǵarmashylyq ıesiniń izdenisin tejeıdi. Akter toqyraı bastaıdy. Bul kúıdiń shet jaǵasyn biz de basymyzdan keshtik. Atalǵan aýyrlaý kezeńdegi meniń jalǵyz ǵana ókinishim – teatrdaǵy osy bir uzaqtaý úzilisti paıdalanyp, ózimdi kıno salasynda synap kórmegenim boldy. Kınoǵa shaqyrǵan usynystar jıi kelip turdy. Biraq balalyq pa, álde ózime qoıǵan bıik talaptarymnyń tejeýi me, áıteýir, túsirý alańyna jolaı qoımadym. Áıtse de, kınoǵa múldem túspedim dep aıtpaımyn. Rejısser Vıktor Pusyrmanovtyń «Qosh bol, sulý», «Alataýdyń kúmis múıizi», mońǵoldarmen birigip túsirgen «Atqysh Hýmýchı», «Meıramnyń úsh kúni» syndy birneshe fılmine tústim. Slambek Táýekel «Jeruıyǵyna» shaqyrdy. Aqan Sataevtyń «Jaýjúrek myń balasynda» aqsaqaldyń rólin oınadym. Mine, osyndaı birneshe fılmde shyǵarmashylyq qarymymdy synap kórdim. Alaıda ishteı ózimde «Osy rólim táýir shyqty» degen bir rızashylyq sezim bolǵan emes. Esesine, teatrda ondaı rólderim kóp.
– Máselen?
– Jalpy, meniń jan dúnıem negizinen minezdi rólderge jaqyn, soǵan beıimmin dep esepteımin. Biraq teatrǵa alǵash kelgennen-aq rejısserler meni Qozy sekildi kileń lırıkalyq beınelerge saldy. Teatr tilimen aıtqanda, sahnada kópke deıin «jas geroılardy» keıiptedim. Máselen, teatrdaǵy tusaýymdy kesken alǵashqy rólim – 17 jasar Qozyny 42 jasyma deıin oınadym. Keıin Jantyq, Qarabaılarǵa aýystym. О́zim qalaǵandaı harakterli rólder tek ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynan bastap qana berile bastady. Shyńǵys han, Jáńgir han, Edil patsha sekildi psıhologııalyq turǵyda kúrdeli, beınelilik boıaýy qalyń kileń handar galereıasynyń minezin ashatyn rólderde ózimdi múldem basqa amplýada synadym. Keıin Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda Abaı (M.Áýezov «Abaı», rejısseri Á.Orazbekov), Vanıa aǵaı (A.Chehov «Vanıa aǵaı», rejısseri Á.Mámbetov), Lýkıanov (V.Ejov «Tyraýlap ushqan tyrnalar», rejısseri T.Temenov) sııaqty rólderde izdendim. Árbir rólim óziniń ereksheligimen ystyq. Birin ekinshisinen bólip qaraı almaımyn. Jalpy, meniń sahnadaǵy baǵymnyń janyp, birden kúrdeli rólderde kórinýime rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń úlken yqpaly boldy. Nebári 4-kýrstyń stýdentine Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» tragedııasyndaǵy basty keıipker – Qozy rólin senip tapsyrǵan sýretker odan keıin de qamqorlyǵyn aıaǵan emes. Keıinirek Astanaǵa qyzmet aýystyryp, Qallekı teatryna tez sińisip ketýime de Ázirbaıjan Mádıulynyń kómegi zor boldy. Uly ustazyma qashanda qaryzdarmyn.
– Ras, kez kelgen akter shyǵarmashylyǵynda «ákemteatr» mektebiniń róli úlken...
– Búginde ózim de aqsaqaldyq jasqa jetip otyrsam da, Áýezov teatryndaǵy Serke Qojamqulov, Sábıra Maıqanova bastaǵan aǵa-apalarymnyń meıirimin sumdyq saǵynamyn. Máselen, bizdiń kezimizde Serke Qojamqulovty Ázekeńnen (Ázirbaıjan Mámbetov. – avt.) bastap «Teatrdyń qyzyl qujaty» dep ataıtyn. Seraǵań teatrdyń tabaldyryǵyn attaǵannan-aq barlyq ujym tikesinen tik turyp qarsy alatyn. Syrttaı qaraǵanda da, áńgimelese ketseń de sonshalyqty bir qatal, mańaıyn qorqytyp, úrkitetin susty adam emes. Kerisinshe, úlkenmen de, kishimen de ázili jarasqan adamgershiligi mol, júzinen meıirimi tógilip turǵan sondaı jyp-jyly kisi bolatyn. Biraq ne qudiret eken, Seraǵańdy kórsek, barlyǵymyz boıymyzdy tez jınap ala qoıýshy edik. О́ńmenińnen óter kózqarasy, ózin ózi ustaýy mysyńdy basatyn. Keıin Serke aǵa ómirden ótken soń «Teatrdyń qyzyl qujaty» Sábıra Maıqanova apaıymyzǵa ótti. О́mirdegi qalpymyz ben azamattyq bolmysymyzdy aıtpaǵanda, sahnaǵa shyqqanǵa deıingi mádenıetimiz ben izdenisimizge de endi sol kisi tikeleı jaýap berdi. Rólimizdi oınap bolǵan soń aǵa-apaılarymyz ne aıtar eken dep, úlkender jaqqa qaraılaı beretinbiz. Ol kezde kórkemdik keńestiń ózi úlken jıyn sekildi ótetin. Sábıra Maıqanova, Sholpan Jandarbekova, Hadısha Bókeeva, Bıken Rımova apalarymyzdyń qazdaı tizilip jınalys zalyna ótýiniń ózi úlken oqıǵa hám tárbıe edi ǵoı. Sahnalyq kostıýmimizden bastap, rólimizdiń kórkemdik deńgeıine deıin keleli talqylaý bolatyn. Ol kisiler batyryp synasa da, aıaǵyńdy jerge túsirmeı maqtasa da, barlyǵyn solaı bolýy kerekteı qabyldaıtynbyz. Bir tosylyp, bir marqaıyp, san túrli kúıdi bastan keshýshi edik. Ol kezdegi Áýezov teatrynyń tárbıe mektebi de, bir-birine degen adamı qarym-qatynasy da ózgeshe bolatyn. Biz úlkenderdiń aldyn eshqashan kesip ótken joqpyz. Aǵa-apalarymyz da bizdiń atymyzdy ataǵan emes. Jas dep erkeletti, meıirimin tókti. Máselen, Seraǵań meni Keles dese, Səbıra apam ǵumyrynyń sońyna deıin О́lmes atap ketti. Mine, úlkendi úlken, kishini kishi dep qurmet tutatyn osyndaı bir erekshe syılasym boldy bizdiń aramyzda. Qazir baqsam, ol da bir úlken mektep eken.
– Mine, búginde ózińiz de úlken bir ujymnyń aqsaqalyna aınaldyńyz. Jastardyń tárbıesine kóńilińiz tola ma?
– Qallekı teatrynda Ázirbaıjan Mámbetov, Jaqyp Omarovtan qalǵan tamasha bir dástúr bar. Jalpy, Ázirbaıjan Mámbetovtiń Astanaǵa aýysyp kelýiniń ózi M.Áýezov teatryndaǵy sol bir tamasha dástúr men syılasymdy, adamı qarym-qatynasty, aıryqsha bir jylylyqty ózimen Q.Qýanyshbaev teatryna da ala kelgendeı bolyp seziletin. Sol qasıetti ujym boıyna da sińire bildi. Qazir Qallekı teatry qalyptasqan osy tártippen jumys istep keledi. Ujymymyzdyń da ózindik bultartpas qaǵıdalary men dástúri bar. Bastysy, kishileri úlkendi aǵa tutyp, úlkenderi kishige izet bildirer tamasha bir syılasym men meıirim shýaǵy bar munda. Bul da bolsa Ázekeńniń salyp ketken sara joly dep bilemin.
– Almatyny saǵynasyz ba?
– Almatyny saǵynbadym deýdiń ózi kúná shyǵar. Árıne, saǵynamyn! Ol jaqta meniń jastyǵym, ómirimniń eń bir qyzyqty, esten ketpes sátteri qaldy. Ol jerde meniń jan qıysar abzal kóńildi dostarym, syrlas áriptesterimniń izi saırap jatyr. Qalaı desek te, Almatynyń aýrasy báribir bólek. Ol jaqta ónerdiń júregi eshqashan toqtamaıdy, máńgilik soǵyp turady. Almaty degende, meniń kóńilimdi osyndaı bir ǵalamat sezimder kerneıdi. Áıtse de, Astananyń da óz ereksheligi bar. Osydan 10-15 jyl burynǵy kezben salystyrǵanda, elordamyz gúldenip, kórkeıip, shyn mánindegi óner men mádenıettiń rýhanı ordasyna aınaldy. Buryn rýhanı orta izdep Almatyǵa ketkim kelip tursa, búginde Astanany eshbir qalaǵa aıyrbastaǵym kelmeıdi. Munda biz jańa orta qurdyq, óz jolymyzdy qalyptastyrdyq. Sondyqtan da ujymyma aıtar alǵysym sheksiz.
– Aǵa, búginde 70 jastyń belesine shyqtyńyz. Oıyńyzǵa ne oralady?
– Bireýge az, bireýge kóp kóriner. Biraq 70 degen adam shoshıtyn jas emes eken. Alla kúsh berse, áli de qýatym boıymda. Alda jospar kóp. Talaı shyǵarmashylyq jumystar kútip tur. Sol izdenisterimmen kórermenimdi qýantqym keledi. Mereıtoıyma oraı súıikti ujymymnyń qoldaýymen Italııa dramatýrgi F.Bordonnyń «Qardaǵy kógershinniń izi...» atty jaqsy bir dramasyn kórermenge usynyp úlgerdik. Bul da bolsa meniń sahnadaǵy jarty ǵasyrlyq shyǵarmashylyq ómirimniń esep berýi bolsa kerek. Atalǵan qoıylymǵa daıyndalý men úshin úlken tájirıbe bolǵany anyq. Akter úshin eń qymbat dúnıe – kórermenniń qoshemeti desek, Alla meni sol baqytqa bóledi. Shúkir!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
