Dagvaadorjıın Súhbaatar: Kóshpendiler órkenıetiniń kókjıegin keńeıtken

Uly dala órkenıeti kósh­pen­dilerdiń mem­le­ket­tik dástúrinen tikeleı bastaý alady. Álemdik tarıhty túbegeıli ózgertken kóshpeli ulystar men elder ornatqan alyp ımperııalar sońyna orasan zor mura qaldyrdy.  Osynaý dala memleketteri qura­mynda etnıkalyq turǵydan  túrikter, mońǵol­dar, tuńǵys-manjur tekti rý-taıpalar odaǵy bol­ǵan jáne olar Eýrazııa keńistiginde uzaq ýaqyt boıy  alma-kezek bılik júrgizip kelgen. Qys­qasha aıtqanda, Uly dalada ǵasyrlar bederin­degi dástúr sabaqtastyǵyn negiz etken  óreli órke­nıet, baıandy ómir-tirshilik qaınap jatty. Qazirgi ar­heologııalyq-etnologııalyq  zertteýler sonyń zattaı jáne rýhanı aıǵaǵyn jarııalap keledi. Alaıda osynaý Uly dala mádenıetin bólip-ja­ryp, tek aımaqtyq erekshelikterin basty belgi etip zertteıtin bolsaq, onda zertteýdiń máni shashy­rańqy sıpat alyp, kilti ońaılyqpen tabylmaıtyny taǵy da bar.  

Bul oraıda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» degen maqalasy  ǵylymı qaýymǵa, ásirese tarıhshylarǵa tereń oı salady. Prezıdent maqalasynyń basynda Altaı órkenıeti týraly aıtýy tegin emes. Altaı kóshpeli halyqtardyń tarıhı altyn besigi ǵana emes, sol elderdiń ókilderi búgin de aınala ómir súrip otyrǵan qasıetti mekeni. Búginderi úsh memlekettiń shekarasy túıisken alyp Altaı adamzat órkenıetiniń jaýhar oshaqtarynyń biregeıi, geosaıası mańyzdy alań. Úzeńgi men er-turman, shalbar men saýyt-saıman, qylysh pen sarja úlgileri  rasymen kóshpendiler órkenıetiniń adamzatqa syılaǵan baǵa jetpes baılyǵy. Osy oraıda túrki, mońǵol elderiniń mýzeılerindegi úzeńgilerdiń kolleksııasynan taqyryptyq arnaıy kórme ótkizip, ǵylymı katolog shyǵarsaq, mádenıetimizdiń qanshalyqty biregeıligi men san alýan qyry ózinen ózi jarqyrap kóriner edi degen de oı keledi. Jartastarda syzylǵan úzeńgi túrleri de qyzyqty. Jipten, qaıystan, aǵashtan, temirden jasalǵan úzeńgi úlgileri de keremet emes pe?!

Maqalada materıaldyq máde­nıetke den qoıylyp, ásirese arheo­logııalyq muralarǵa tereń mán berilýi mańyzdy mánge ıe. Sebebi kóshpeli memleketterdiń tarıhyn zertteýshiler, ásirese sheteldik jıhankezderdiń qaldyrǵan derekterine bas shulǵyp qabyldap, sol arqyly tarıhymyzdy dáýirlep, dáıektep keldik. Tipti tarıhı zertteýlerimizde shyǵys derekteri arqyly bar dep maquldanyp, taldanyp kelgen keıbir etnostardyń eshqandaı materıaldyq aıǵaqtary, qorymdary men molalary jerimizden tabylmaı otyr. Budan shyǵatyn qorytyndy: shyn máninde ólkelerimizde tabylǵan arheologııalyq muralardy júıelep, sol  aıǵaqtardy negiz etsek, onda búgingi qalyptasqan tarıhı júıe men  hronologııa edáýir ózgeriske ushyraıtyny anyq. Sebebi arheologııalyq jádigerler jerimizde naqtyly qandaı jurttar men ulystar ómir súrgeninen, olar nemen aınalysqanynan, qansha ǵasyr jasaǵanynan bultartpas habar beredi.  

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń mýzeı isine de tereń mán berip, ortaq kórmeler men zertteýlerdi zamanaýı tuǵyrǵa kóterý kerek ekenin aıtýy qýantady. Mońǵolııa Ulttyq mýzeıi men Halyq­aralyq Túrki akademııasynyń birlesken «Kerýlen» ekspedısııasy Mońǵolııanyń Kentaı aımaǵynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip keledi. Bıyl jazǵy maýsymda birlesken ekspedısııa Qııaqudyq, Gúnbúrd keshenderinen tapqan túrki muralary kóshpendiler tarıhynyń bastaý­laryna sáýle túsiretin aıshyqty oljalar boldy deýge negiz bar. Túrki ǵuryptyq kesheniniń qorǵan orynynyń túbinen eki metr tereńdikten tabylǵan  er adam men áıeldiń tas músinderi bılik ıesi aqsúıektiń osy óńirde uzaq ýaqyt saltanat qurǵanyn aıǵaqtaıdy. Álbette, ortaq qazba jumystan tabylǵan túrki muralarynyń ǵylymı kóshirmeleri  jaqyn ýaqyttarda Halyqaralyq Túrki akademııasyndaǵy Túrki mýzeıi ekspozısııa­syna tabys etiletin bolady. 

Prezıdenttiń Túrkologııa kongresin ótkizý usynysyn da ǵalymdar qyzý qoldaıdy. Rasymen qa­zirgi túrkologııa pánaralyq, elaralyq keshendi ǵylymǵa aınalýy tıis, al Astananyń halyqaralyq túrkologııa ortalyǵyna aınalýyna tolyq negiz qalandy dep aıta alamyz. 

Dagvaadorjıın SÚHBAATAR,

Mońǵolııa Ulttyq mýzeıiniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory