Azamattyq qoǵamdy damytý – basym baǵyttardyń biri

Forýmdy ótkizýdegi negiz­gi maq­sat – zamanaýı aza­mat­­tyq qoǵamdy qalyptas­tyrý, memlekettik basqarý úde­ris­terinde azamattyq qo­ǵam ınstıtýttaryn nyǵaıtý já­ne azamat­tyq qaty­sý­dy jandan­dyrýǵa kúsh-jigerdi bi­rik­­tirý úshin azamattyq sek­­tor­­­­­dyń, mem­­leket­tik or­­­­­gan­­­dar­dyń, bıznes qury­lymdardyń, ha­lyq­­ara­lyq uıymdar men sarap­tamalyq qaýymdastyqtyń ózara ashyq únqatysýyn damytý.

Jalpy, Qazaqstan táýel­siz­­­diktiń alǵash­qy jyl­da­­­ry­­­nan bas­tap eldegi azamat­tyq qoǵamdy damytýdy bas­ty nazarda ustap keledi. Bul baǵytta arnaıy zań qa­byl­­danyp, aýqymdy sharalar qolǵa alyndy. Munyń barlyǵy óz jemisin berip otyr. Máselen, 1994-1997 jyl­dar aralyǵynda úkimet­tik emes uıymdar (ÚEU) sany 400-den 1600-ge ósti (qazirgi tańda elimiz boıynsha 20 myńnan astam ÚEU tirkelgen). Bul óz kezeginde «úkimettik emes uıymdar» degen ataýdyń qoǵamdyq sanada ornyǵýyna, sondaı-aq olardyń el áleýetin artty­rýdaǵy róliniń mańyz­dyly­ǵyn túsinýimizge jol ashty.

Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń bastamasymen 1994 jyly Azamattyq kodeks qabyldanyp, ol birin­shi kezekte úkimettik emes uı­ymdardyń baǵyt-baǵ­da­ryn, azamattar men zańdy tulǵa­lardyń qatysýymen paıda bola­tyn múliktik qarym-qatynas­tar men múliktik emes qatynastardy retteý joldaryn aıqyndady.

Úkimettik emes uıymdar men mem­­leket ara­syn­da­ǵy qa­­­­ty­­­­nas­­tardy júıeli túrde damytý ba­ǵy­tyndaǵy jumys­tardyń barlyǵyn zań aıasynda júrgizý taraptardyń ózara baılanystaryn ýaqyt talabyna saı júzege asyrýǵa múmkindik beretini belgili. Osy oraıda kommersııalyq emes uıymdar sanynyń arta túskeni, sondaı-aq mem­le­ket pen azamattyq qo­ǵam ara­­syndaǵy qarym-qa­ty­nas­­­tar­dy júıeli damytý qa­jet­tigi eskerile oty­­ryp, 2001 jyldyń qań­ta­ryn­da «Kommersııalyq emes uıymdar týraly» zań qabyldandy. Bul óz kezeginde saladaǵy maqsat-mindetterdi naqtylaýǵa múmkindik berdi ári memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy baılanystardy jańashyldyqpen damytýǵa jol ashty. 

Sonymen qatar Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tap­­­syr­masy boıynsha 2002 jyly Úki­met­tik emes uıym­dardy mem­lekettik qoldaý Tujyrymda­masy jarııalandy. Ol memlekettik organdar men qoǵamdyq sektor arasyndaǵy qatynastardyń turaqty jáne tıimdi júıesin qurýǵa, eldiń azamattyq qoǵamyn damytýǵa serpin berdi. Bul Tujyrymdama negizinde Úkimet tarapynan úkimettik emes uıymdardy mem­lekettik qoldaý maq­satynda 2003-2005 jyldarǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlama qabyldandy.

Bulardan bólek, elimizdegi azamattyq qoǵamdy damytý máseleleri Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan joldaýlarynda da jan-jaqty aıtylyp keledi.

Jal­­py, elimizdiń aza­mat­­­tyq qoǵamyn damytý ba­ǵy­tynda kóptegen is-sharalar ótkizilýde. Olar­dyń ara­syn­da eki jyl sa­ıyn uıym­­das­­ty­ry­lyp kele jatqan Azamat­tyq fo­rým­nyń orny er­ek­she. Bul forým­dar at­qa­rylǵan sharalardy qo­ry­tyn­dylap, aldaǵy maqsat-mindetterdi belgileýdiń bas­ty alańy bolyp tabylady.

Búginde Azamattyq forým úkimettik emes uıymdar men memlekettik organdar arasyndaǵy baılanys­­­ty ny­ǵaıtýdyń negizgi  ala­ńy retinde ózindik be­de­lin qalyptastyra bil­di. Forým­­nyń ta­rıhyna az-kem sholý jasar bolsaq, I Azamattyq forým Elbasynyń qatysýymen 2003 jyldyń qazan aıynda ótken bolatyn. Jıynda azamattyq qoǵamnyń elimizdi damytýdaǵy róli atap kórsetilip, úkimettik emes uıymdar men memlekettik organdardyń áriptestigin damytýdyń keń aýqymdy máseleleri qaraldy. Onyń ishinde qoǵamdyq kelisim, ishki birlik, demokratııalyq qun­dy­lyqtardy damytý jáne basqa da ózekti másele­ler qoz­ǵal­dy. Budan keıin ótken alty forýmda da azamattyq qoǵamdy da­my­tý baǵytyndaǵy negizgi mindet­ter kún tártibine shy­ǵa­­ry­­lyp, úki­met­tik emes uıym­dardy mem­leket tarapy­nan qoldaýdyń ba­sym baǵyttary belgilendi.

Biz sóz etken, ıaǵnı I Aza­mat­­tyq forýmda ótken 2003 jyl­­dan bergi aralyqta salany damytýdyń tıimdi jolda­ry naqtylanyp, bel­gi­len­gen mindetterdi atqarý maqsatynda qarjylyq tur­ǵyda kóptegen kómek jasaldy. Máselen, 2016 jyly 11 joba granttyq turǵyda qarjylandyrylsa (208 mln teńge), 2017 jyly osyndaı 57 joba qarjylyq qoldaýǵa ıe boldy (618,5 mln teńge). 2017 jyly úkimettik emes uıymdar arqyly arnaıy áleýmettik qyzmetter kórsetý úshin 1,1 mlrd teńge bólindi. Ol 3 933 adamdy qamtydy. Al 2018 jyly arnaıy áleý­met­­tik qyz­metter kórsetý úshin (adam saýda­syn­yń qur­­ba­ny bol­ǵan­darǵa, tur­mystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵandarǵa, úıinde arnaıy kútim qajet etetinderge jáne t.b.) 1,3 mlrd teńge qara­lyp, bul qarjy 4 328 myń adamnyń qajetine jumsaldy. Sondaı-aq «Invataksı» qyz­me­­tin damytý úshin de qar­jy­lyq qoldaýlar kórsetildi.

Sonymen, aldaǵy 27-28 qara­sha kúnderi Astana­da óte­tin VIII Azamat­tyq fo­rým­­da salaǵa qatysty ózek­ti má­se­leler talqy­lan­baq. Elimiz­degi azamat­tyq qo­ǵam­dy damytý maq­sat­­taryn kózdeıtin bul jı­yn­ǵa úki­mettik emes uıymdardyń, ha­lyqaralyq qurylymdardyń, memlekettik organdardyń, bıznes qaýymdastyqtyń, qoǵam­dyq keńe­sterdiń ók­il­­­deri qatysady. Forým aıa­­synda semınarlar, sheber­lik synyptary, dóńgelek ús­tel­der, pikir­talas alań­da­ry, mı­nıstr­likter men v­e­dom­stvolar basshyla­ry­men salalyq kezdesýler formatyndaǵy taqyryptyq sessııa­lar uıym­­das­tyrylmaq. Bul sharalar barysynda mem­­lekettik organdardy jań­ǵyrtý, medıa jáne ashyq­­tyq, ekologııa jáne qorsha­ǵan ortany qorǵaý, áleýmet­tik kásipkerlik jáne ınnovasııa, IT jáne Big Data, tutynýshylardyń qu­qyq­­taryn qorǵaý, belsendi aza­mat­tyq qoǵamdy qalyp­tas­­ty­rýdaǵy JOO men mek­tep­ter­diń róli jáne bas­qa da ózek­ti máseleler qa­ras­­ty­rylady. Budan bólek, qatysýshylar Azamat­tyq qoǵam ınstıtýt­ta­ryn damytýdyń 2020-2025 jyldar­ǵa arnalǵan tujyrymdamasynyń jobasyn talqylaıdy.

Fo­rým sońynda áleý­met­­tik má­se­lelerdi sheshýge úl­es qos­qan úkimettik emes uıym­­dardy marapattaý jáne «Ta­nym» júldesin (ÚEU, bıznes jáne elimizdiń áleýmettik damýyna eleýli úles qosqan mem­lekettik organdarǵa ar­nalǵan júlde) tapsyrý rásimi ótedi. 

Aıta keteıik, sharany Qo­ǵam­dyq damý mınıstrligi men «Qazaqstannyń aza­mat­­tyq alıansy» zańdy tul­ǵalar bir­les­tigi uıym­das­ty­­rýda.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»