Táýelsizdik alǵaly beri «Tarıh tolqynynda», «Mádenı mura», «Uly dala», «Máńgilik el», tipti kúni keshegi rýhanı damýymyzǵa serpin bergen «Rýhanı jańǵyrý» sııaqty kóptegen irgeli baǵdarlamalar ómirge kelip, sanamyzda berik oryn alǵany belgili. Soǵan qaramastan tarıhı sanamyzdy qalyptastyrýda eń batyl, eń ushqyr, eń utymdy jáne búgingi saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq ahýaldy túzeýge suranyp turǵan taǵy bir óte mańyzdy maqala jaryq kórdi.
Qazaqtyń tarıhy, shynynda da eshbir eldiń tarıhyna uqsamaıtyn, tipti kórshiles jatqan ózbektiń de, qyrǵyzdyń da, qytaıdyń da, orystyń da tarıhyna uqsamaıtyn ózindik damýy bólek tarıh. Tipti onyń memlekettiligi de eshkimge uqsamaıdy. Áýelde «Qazaq handyǵy» degen atpen qazaq memleketin qurǵan halyqpyz. Bizdiń tarıhshy ǵalymdarymyz «qazaq» degen ataýdy ejelgi dáýirden izdestirip álek bolady. Prezıdent maqalasynda osy jaıttyń basyn ashyp, atap turyp kórsetedi. Halyq qalyptaspas buryn aldymen rýlar men taıpalar qalyptasqan, bul úderis san ǵasyrlar men myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan. Iаǵnı qazaq ataýy bizge deıingi ómir súrgen úısinderdiń, qańlylardyń, ǵundardyń, túrkilerdiń, olardyń qurǵan qaǵanattarynyń nátıjesi. Mine, búgingi qazaqty quraǵan 40-tan astam rý-taıpalar sol kezeńderde ómir súrdi. Biraq bul másele búginge deıin ǵylymdy shatastyrýmen keledi. Kásibı tarıhshy bola turyp, qazaq ataýyn rý-taıpalardyń ataýynan buryn qoıamyz. Iаǵnı Prezıdent aldymen qazaqty qalyptastyrǵan etnostyq qurylymdardyń tarıhyn zertteý qajet ekenine nazar aýdartady. Tarıhı kezeńderdiń san túrli buralań jolyn basynan ótkere otyryp, aqyry táýelsiz elge aınaldyq. Alǵashqy rýlyq-etnostyq qurylymnan bastalǵan túzilisten soń halqymyz paıda boldy, halqymyz paıda bolǵan soń «qazaq» degen atpen onyń memleketi paıda boldy, mine, sol memleketti damyta otyryp máńgilik elge aınalýdy murat tutqan táýelsiz el quryp otyrmyz. Endi Prezıdent usynyp otyrǵan osyndaı jańa konseptýaldyq júıemen Qazaq eliniń tarıhy jazylsa ıgi.
Sodan keıingi atap kórsetetin másele, qazaqtyń kóshpeli qoǵamynyń dástúrli qazaq qoǵamyna qaraı beıimdelip, qalyptasýynyń sandaǵan ǵasyrǵa sozylǵan uzaq tarıhynda bizdiń órkenıetimiz Uly dalada óte mańyzdy ról atqarǵan. Tipti kóptegen el úshin bastaý bolǵan. Uly dalada adamzat qurmetteıtindeı órkenıet, mádenıet qalyptasqan. Sol órkenıettiń basqa elderge taralǵanyn, ózgelerdiń sodan úlgi alǵanyn Prezıdent oraıly eske salady.
Mysaly, jylqy. Búgingi minip júrgen avtomobılderimizdiń ózi jylqynyń kúshimen esepteledi. Al sol jylqynyń alǵash Botaı mádenıeti dep atalǵan ejelgi qazaq dalasynda, búginde álemge áıgili tarıhı-mádenı keshende paıda bolǵanyn zertteýshiler anyqtap otyr. Iаǵnı, jylqy adamzat tarıhynda alǵash ret bizdiń Uly dalamyzda qolǵa úıretilgenin Prezıdent oryndy meńzedi. Jylqynyń kóshpeli órkenıettegi eldiń tarıhynda qasterli orny bolǵanyn álem tutas moıyndaıdy. Búginde tórtkúl dúnıe sanasyp otyrǵan Eýropa elderiniń bári jylqynyń arqasynda jaýlaý, qorǵaný soǵystaryn úırenip, myqty memleketke aınalǵan. Sondaı qyl quıryqty jylqylarymyzdyń qasıeti bizdiń jerimizde ashylyp, qolǵa úıretý mádenıeti bizdiń jerimizden óris alyp otyr.
Prezıdent atap kórsetken qadaý-qadaý qajet máseleni tutas tizip shyǵý múmkin emes, biraq tarıhshy retinde arhıv máselesi týraly aıtqan tusyna basa mán berdim. Ilgerirekte «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý kezinde bizde 5000-nan astam derek jınalyp úlgergenin Prezıdenttiń ózi aıtqan edi. Alaıda, sol tabylǵan derekter, sypaıylap aıtsaq, áli kúnge deıin shań basyp, ıgilikke qyzmet ete almaı otyr. «Shań basyp» degendi týra maǵynasynda qabyldaýdyń qajeti joq, biraq qolǵa túsken sol qundy derekterdi zerdeleýge zertteýshilerdiń tumsyǵy batpaı otyr. Onyń da sebebin Prezıdent «Uly dalanyń jeti qyrynda» jan-jaqty atap kórsetedi. Derekter san qyrly. Olar arheologııalyq, etnografııalyq, aýyzsha tarıh aıtý úlgisi, shejire sekildi ártúrli bolyp keledi. Al belgili bir qytaı deregin nemese arabtan alynǵan ǵylymı aqparatty aınalymǵa qosý úshin sol derekter, men ataǵan basqa da janama derektermen salystyra qarastyrýdy, keń kólemde taldaýdy qajet etedi. Bolashaqta árbir tarıhı derektiń qadirin bilip, ony álemdik negizde mańyzy bar basqa derektermen salystyra qarastyra otyryp, qazaqtyń eshkimge uqsamaıtyn tól tarıhyn jazý mindeti tur. Qazaq eliniń tarıhyn jazýda qazaq ultyn oqshaýlap, erekshelep kórsetýden aýlaq bolǵan jón. Prezıdent usynyp otyrǵan ǵylymı-konsepsııalyq ustanymdy júzege asyrý isinde mýzeıdiń, arhıvtiń derekterine, san qyrly basqa da derekterge súıenip, al eń bastysy basqa halyqtardyń jetistigimen salystyra qarastyryp, dúnıejúzilik tarıhı damýdyń zańdylyǵyna sáıkes ózindik ereksheligin kórsete otyryp, keń arnada, keń aýqymda jalpyadamzattyq negizde jazylsa, quba-qup. Shynyn aıtý kerek, Qazaq eliniń kóptomdyq tarıhy áli kúnge qalyptasa alǵan joq. Bizdiń tarıhymyz bar bolǵany bes tomnan aspaı keledi. Buǵan kim kináli? Kiná tek ózimizde. Táýelsizdik alǵaly beri tarıhshylardyń derekterdi ǵylymı aınalymǵa túsirýine eshkim de kedergi jasaǵan joq. Memlekettik tarıhty zertteýge qajetti qarjyny da bólip otyr. Alda da solaı bolady dep úmittenemiz, sebebi Prezıdenttiń jaryq kórgen jańa maqalasyndaǵy tarıh týrasyndaǵy tolǵamdy oıy osyny ańǵartady.
Talas OMARBEKOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
