Bul el túrki halyqtarynyń tarıhı ortalyǵy bolyp esepteledi. Uly dala álemge kóptegen jańalyqtardy syılady, olar búginge deıin óz mańyzyn joımaı keledi. Olardyń negizgileri: «atqa miný mádenıeti», «metallýrgııa», «ań stıli», «Altyn adam», «Uly Jibek joly».
Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda Qazaq eliniń tarıhı qundylyqtary jaıly aıtylǵan. Elbasynyń maqalasy qazaq halqynyń san ǵasyrlar boıy atadan balaǵa berilip kele jatqan qundy murasyn jan-jaqty qarastyrǵan. Álemde shalbardyń alǵashqy úlgileri qazaqtyń ata-babalarynda jasalǵany men úshin jańalyq boldy. Bul elde atqa miný úshin yńǵaıly kıim men aıaq kıimder oılap tabylǵan, olar qazirgi óksheli etikterge qatty uqsaıdy. Sonymen qatar tik jáne qıǵash júzdi qylyshtar da osy dalada jasalǵan.
Prezıdent N.Nazarbaev atalǵan maqalasynda qazaq dalasynyń jeti ereksheligin atap kórsetedi, sol arqyly óz eliniń tarıhyn baǵalaýǵa jáne onymen maqtanýǵa shaqyrady. Osyǵan baılanysty 6 jobany alǵa tartady, bul jobalar birneshe jyl ishinde sátti júzege asyrylyp kele jatqan «Rýhanı jańǵyrý» ıdeıasynyń jalǵasy bolyp tabylady.
Birinshi joba – «Arhıv-2025». Bul jobanyń aıasynda barlyq ýaqyttaǵy qazaqstandyq jáne sheteldik arhıvterdiń zertteýlerinen turatyn «Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn qurý josparlanyp otyr. Sondaı-aq ár jerde tarıhı-arheologııalyq murajaılardy ashý qajettiligi aıtyldy.
Kelesi tarmaq – «Uly dalanyń uly esimderi». Meniń oıymsha, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti osy maqalasy arqyly eldegi modernızasııanyń jalǵasyp jatqandyǵyn aıtqysy keldi. Tarıh – ár halyqtyń ajyramas bir bóligi. Bul tarmaqta osy jaıly sóz bolǵan.
Úshinshi tarmaq – «Túrki halyqtarynyń genezısi». Munda «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» jobasyn júzege asyrý qajettiligi aıtylyp, sonyń aıasynda 2019 jyly Astana qalasynda Túrkologtardyń dúnıejúzilik Kongresi men Túrki halyqtarynyń mádenıet kúnderin uıymdastyryp, onda ejelgi túrki halyqtarynyń artefaktilerin qoıý usynyldy.
Tórtinshi tarmaq – «Uly dala» atty ejelgi óner jəne tehnologııalar mýzeıi». Bul jobaǵa sáıkes, birneshe usynystar alǵa tartylǵan, olar: «Uly dala» atty ejelgi óner jəne tehnologııalar mýzeıin, «Uly dalanyń uly órkenıetteri» atty jalpyulttyq tarıhı rekonstrýksııalar klýbyn, ejelgi Otyrar qalasynyń birqatar nysandaryn qalpyna keltiretin týrıstik joba qurý.
Besinshi tarmaq – «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly». Elbasy «Dala folklorynyń antologııasyn» jasap, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarýdy jáne Qazaqstannyń túrli óńirleri men ózge elderge birneshe izdeý-zertteý ekspedısııalaryn uıymdastyrýdy usynady. Prezıdenttiń pikirinshe, mýzykalyq dybystar men əýender tabıǵı aspaptarmen ǵana emes, olardyń zamanaýı elektrondy nusqalary arqyly da shyǵarylýy tıis.
Sońǵy tarmaq – «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi». Tarıhı sanany jańǵyrtýdy sóz etken Elbasy tarıhtyń úzdiksiz damýyn kórsetetin derekti-qoıylymdyq fılmderdiń, televızııalyq serıaldar men tolyqmetrajdy kórkem kartınalardyń arnaıy sıklyn óndiriske engizý kerektigin aıtty.
Men joǵaryda aıtylǵan jobalar qazaq halqynyń baı tarıhı murasyn jandandyrýǵa múmkindik beretindigin aıtqym keledi. Nursultan Ábishuly aıtqandaı, bul máselelerdiń barlyǵy Qazaqstannyń ótkeni, búgini men bolashaǵyna qatysty.
Eshbir halyq óziniń tarıhyn bilmeı, bolashaqqa qadam basa almaıdy. Qazaq halqy óziniń tarıhyn bilip qana qoımaı, ony bolashaq urpaqqa mura etip qaldyrýy tıis. Elbasy halyqty óz ata-babalarynyń ulylyǵyn umytpaýǵa shaqyrady. En dalany tutas alyp jatqan saq jáne ǵun taıpalary Eýrazııadaǵy kóptegen elderdiń ata-babasy bolyp tabylady.
Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstannyń tarıhy Alys Shyǵys, Ońtústik Azııa jáne Ejelgi Shyǵys órkenıetinen bir kem emes degen pikirdi alǵa tartady. Qazaqstan sol kezdiń ózinde-aq álemniń órkenıetinde eleýli orynǵa ıe boldy. Kóptegen ǵalymdardyń pikirinshe, Memleket basshysynyń bul pikiri – óte durys pikir.
Menińshe, Elbasy usynǵan bastamalardyń barlyǵy túrki halyqtarynyń arasyndaǵy qarym-qatynasty kúsheıtýge múmkindik beredi. Osyndaı ǵajap maqalany oqyǵannan keıin, osy jobalardyń bolashaǵy zor ekendigine senimim mol. «Uly dalanyń jeti qyrynda» sıpattalǵan bastamalardy júzege asyrý «Rýhanı jańǵyrý» mádenı baǵdarlamasynyń sátti jalǵasy ispettes. El Prezıdenti N.Nazarbaev alǵa tartqan zertteý jumystary jaıly aıtqanda, atalǵan maqalanyń ulttyq sanany nyǵaıtýda jańa ári oń serpin bergenin alǵa tartqym keledi.
An San HÝN,
PhD doktor, professor
(Ońtústik Koreıa Respýblıkasy)
