Úndestik muraty – órkendeý

О́mirde eki adam renjisip qalsa da olardyń qaıtadan bir-birine senimmen qaraýy qıyn. Tipti eki dos renjisse de birin biri keshirýi múmkin, biraq ózara qarym-qa­tynasynda buryn­­ǵydaı alańsyzdyq, móldirlik bola qoımaıdy. Sol sııaqty, ártúrli qoǵamdyq nemese saıası kózqarastaǵy adamdar, olardyń uıym­dary aralyq­ta­rynda qaıshylyq, keıde kópe-kórneý bitispes qarsylyq bolsa, ony eńserip, bir-birimen kelisimge kelýi, eki jaqtyń birin-biri tyń­daýy, ózara keshirimge júginýi – múlde kúrdelenip-aq ketedi. Árıne, ony da kúrdelen­diretin adamdar, solardyń minez-qulqy, bilimdiligi, ómirge kózqaras dárejesi, ishki mádenıeti. Bul – tabıǵı quby­lys, óıtkeni, ártúrli toptar, birlestik, qoǵam jeke adamdardan turady. Ártúrli ult ókilderiniń ara­syndaǵy kıkiljiń de sondaı, tipti ondaı jaǵdaı bola qalsa, basylýy qıyn, bolmashy usaq-túıekten órshigen órt shyǵyp, bitispes kek keýlep, adamdardyń arasy alshaqtap keteri de haq. Al eki el, memleketter arasyndaǵy túsinistiktiń aqyry halyqtar arasyndaǵy orasan zor apattarǵa aparyp soǵaryn adamzat tarıhynan bilemiz.

О́mirde eki adam renjisip qalsa da olardyń qaıtadan bir-birine senimmen qaraýy qıyn. Tipti eki dos renjisse de birin biri keshirýi múmkin, biraq ózara qarym-qa­tynasynda buryn­­ǵydaı alańsyzdyq, móldirlik bola qoımaıdy. Sol sııaqty, ártúrli qoǵamdyq nemese saıası kózqarastaǵy adamdar, olardyń uıym­dary aralyq­ta­rynda qaıshylyq, keıde kópe-kórneý bitispes qarsylyq bolsa, ony eńserip, bir-birimen kelisimge kelýi, eki jaqtyń birin-biri tyń­daýy, ózara keshirimge júginýi – múlde kúrdelenip-aq ketedi. Árıne, ony da kúrdelen­diretin adamdar, solardyń minez-qulqy, bilimdiligi, ómirge kózqaras dárejesi, ishki mádenıeti. Bul – tabıǵı quby­lys, óıtkeni, ártúrli toptar, birlestik, qoǵam jeke adamdardan turady. Ártúrli ult ókilderiniń ara­syndaǵy kıkiljiń de sondaı, tipti ondaı jaǵdaı bola qalsa, basylýy qıyn, bolmashy usaq-túıekten órshigen órt shyǵyp, bitispes kek keýlep, adamdardyń arasy alshaqtap keteri de haq. Al eki el, memleketter arasyndaǵy túsinistiktiń aqyry halyqtar arasyndaǵy orasan zor apattarǵa aparyp soǵaryn adamzat tarıhynan bilemiz.

Dinder tarıhy da búkil adamzat tarıhymen tikeleı astasyp, baılanysyp jatqan ári tereń, ári qatpary qalyń kúrdeli tarıh. San ǵasyrlardan beri, myń­daǵan jyldar boıyna órkenıet­tiń órisi men damýyna tikeleı yqpal etip kele jatqan da, keıde bel­gili, keı­de qupııa, jumbaǵy men ashyl­maǵan syry mol qaýym – osy dinder qaýymdastyqtary. Dinniń yqpal­dylyǵy, myqty­lyǵy, qýat­ty­ly­ǵy – adam sana­syn­da. Din de barlyq quby­lystar sııaqty, adam­nyń sanasymen qabylda­na­dy, dinge adam sanasymen senip, beri­ledi. Din adam sanasyna Alla­­nyń atymen keledi. Alla bireý. Qa­sıet­ti Quranda da aı­tyl­­­ǵandaı, Alla jalǵyz. Al din sanalýan. Sol dinderdiń qaı-qaısysynyń shyq­qan tegi, júgi­ner sońy – bir Alla. Adamdar­dyń da, adam tań­da­ǵan din joly da, moıyn­daǵan jalǵyz Aqıqat ta búkil adamzat úshin de, búkil álemdik dinder úshin de jalǵyz Alla. Dúnıe júziniń musylman­dary da, ıýdeı­­­­­­leri de, hrıstıandary da, kato­lıkteri de, býddalary da Alla jalǵyz deıdi. Oǵan qazirgi zamanda eshkimniń talasy da, daýy da joq. Al tarıhta dinder ara­syn­daǵy kelispeý­shi­lik, qaıshy­lyq, tipti jaýlasyp, bitis­pes soǵys­tardy da adamzat basynan ótkizip keledi.

Qazir dúnıe júziniń ozyq oıly tulǵalary órkenıettiń búgini men erteńi týraly oı órbitip, pikir salystyrýda. Ártúrli boljamdarda san da, shek te joq. Din týraly tolǵamdar sol bol­jam­dar­dyń eń ózektisi turǵy­sy­nan sanalady. Ásirese, ótken ǵasyr­dyń sońynda aıtylǵan Samýıl Hantıngtonnyń «órkenıet­ter qaq­­­­tyǵysy» týraly bolja­my­nyń tóńiregindegi pikir­ta­lastar áli de tolastaǵan joq, qaıta mezgil-mezgil jańa tol­qyn­men órekpip turady. Jáne ol pikir­talastar negizsiz de emes.

Dúnıe júziniń geosaıası qu­by­­­­lystarynda órkenıetti qo­ǵam­­­dar, búkil álemdik qaýym­das­tyq­ty kóp jaǵdaıda qapy qaldyryp, shara­syzdyq kórse­tetin tosyn qaýip paıda boldy. Ol qaýip – terror – lańkestik. Lań­kestik – adamnyń adamǵa aramdyqpen jasaıtyn jasyryn, astyrtyn qas­tandyq áre­keti. Bul – ashyq so­ǵys emes. Batyr júrek adam­dardyń ashyq aıqasy emes.

Kóptegen din tanýshylar, saıasat sarapshylary ómirde bolyp jatqan kez kelgen lańkestik, qan tógýshilik áreketterdi dindermen baılanystyryp, baǵa berýdi ádet­ke aınaldyryp aldy. Qandy áre­ketterge kóbine din atyn jamylyp júrgen, dinge eshqandaı qaty­­nasy joq lańkestik toptar eke­nine de eshkim mán bermeıtin boldy. Shyn máninde eki myń­jyldyq toǵysyp, adamzat HHI ǵasyrǵa aıaq basqan shaqta Jer betindegi lań­kestik áreketter buryn-sońdy bol­maǵan sharta­rapqa jaıyldy. Jumyr jerdiń ár bólshegine or­nalasqan elder men memleket­terdiń keńistiginde eshkim boljaı almaǵan jaǵdaıda, eshqandaı so­ǵys nemese qaqty­ǵysqa qatynasy joq adamdardyń beıbit, beıkúná toptaryna as­tyrtyn lańkestik áreketter jasalyp, jazyqsyz qur­bandyqqa shalynýy dúnıejú­zilik qoǵam­das­tyqty qatty qobal­jytyp, alań­datary sózsiz. Lań­kestik áre­­­­ket­terge Allaǵa syıynyp, qulshy­lyq ete turyp, Alla­nyń ámiri dep barý – pendeniń, adam­nyń azǵyndaýy. Qazir adam­zat­tyń HHI ǵasyrda álemdik órke­nıettiń ór­kendegen tusynda dál búgingi­deı lańkestik soǵys dáýi­rine urynýy – jalpy damyǵan elderdiń ózin­degi tamyryn te­reń­ge jiberip, qoǵamdardy, adamı qun­dylyq­tar­dy, sanany iritip, shiritýge baǵyt­talǵan las nıette­riniń saldary. Lańkes­tik­tiń tamyry tereńde jatyr jáne ony belgili bir din ókilderimen baıla­nys­tyrýdyń esh­qandaı ne­gi­zi joq. О́kinishtisi – qolynda alapat kúsh, sheksiz qar­jysy, yqpaldy aqpa­rat qural­dary bar álemdik toptar lańkes­tik áreket­terge turmysy tómen, bilimi joq qandaı da úgit, nasıhat pen shamaly qarjynyń yqpalyna ońaı túsetin adamdardy jaldap alady da, sol beı­sharalardyń ózin qurban etip, solar arqyly búkil bir ult nemese din qaýym­das­tyǵyna telı salady. Mundaı «sanany jýý» tásili uzaq jyldardan beri aqaýsyz jumys jasap keledi. Kóp jaǵdaıda lań­kestik áreketter oryndala salysymen kóptegen álemdik BAQ-tar oǵan birden «ıslamdyq» sıpat berýge jantalasa asyǵyp, aqparat taratyp jatady. Bul da belgili josparmen jasalatynyna jaı ha­lyq eshqandaı mán berip jat­qan joq. Árıne, mun­daı pıǵyl, nıet álemdik qoǵam­dyq pikir turǵy­synda ıslam dinine kúdik týǵy­zyp, oǵan nuq­san kel­tirý úshin jasalatyny bel­­gili. Mundaıda lań­kestik kó­ri­gin aqpa­rattyq so­ǵys qozdy­ryp-aq baǵady. Alaıda, shyn­dyq, aqıqat ýaqyt óte kele bárin de ornyna qoıady. Biraq din ókilderin qa­ralaý nıeti birden kórinedi. Ha­lyqaralyq terrorızm tabıǵaty jáne olardyń ádis-tásilderi týraly halyq­ara­lyq dárejedegi polıtologtar Da­nıel Estýlın «Sekrety Bıl­­­derberg­skogo klýba», Dj.Parkıns «Ispoved ekonomıcheskogo ýbıısy», Nıko­laı Starıkov «Shershe lıa neft», Nıkolaı Zlobın «Vtoroı novyı mıroporıadok» atty eńbek­terinde kóp maǵlumat beredi. Ol eńbek­ter­­men tanysqan adam ter­ro­rızm­­niń eshqandaı da «ıslam­dyq» sıpaty, bet beınesi joq ekendigine kóz jetkize alady.

Qazaqstanda dinder arasyn­daǵy ózara túsinistik pen rýhanı keli­simdilik aýanyn qalyptas­ty­ryp, onyń shynaıy mazmuny men gýmanıstik ári beıbitshilik, qa­ıy­­rym­dylyq, izgilik kelbetin turaq­tandyrý maqsatynda utqyr ári salıqaly saıasat ustanyp, osy jolda naqty sharalarǵa bas­ta­mashy bolyp júrgen Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev­tyń qa­zaq­­tyń jas Astanasynda dinder kóshbasshyla­ry­nyń se­zin shaqy­rýdaǵy negizgi maq­saty da dinniń adamzat órkenıe­tindegi sheshýshi ári yqpaldy qyz­metin elimizdiń yntymaǵy men rýhanı tazalyǵy­men damýyna meı­linshe baǵyttaý, sondaı-aq álemdik din­der týraly qoǵamdyq pikirge de betburys jasaý edi.

Bizdiń Prezıdent Nıý-Iork qalasynda bolǵan áıgili 2001 jyl­dyń 11 qyrkúıegindegi ter­rorlyq, lańkestik áreket-apat­tan keıin de qandy oqıǵalardan soń búkil álem seskenip, demin ishine tartyp, ja­salǵan jaýyz­dyqtarǵa laǵnet aıtyp turǵan, áli naqty qylmys­kerler anyq­talmaı, keı­bir jańsaq saıasatshylar kúdigin ıslam dinine ba­ǵyttaǵan tusta eń alǵashqy saıasatkerlerdiń biri bolyp, «lań­kestikti ıslam dinine telý­diń esh­qandaı negizi joq» degen tujy­rymyn batyl jarııalap, óz dálelin ortaǵa salǵan. Prezı­denttiń bul sózine tek Islam ále­mi ǵana emes, búkil dúnıe júziniń salıqaly ortasy qulaq salyp, nazar aýdardy. Ol osy ustany­myn únemi naqty dálel­dermen joǵary dárejedegi memleket, úkimet basshylarynyń, dıplomattar men saıasatkerler, sa­rapshy­lardyń pikir alysý bas-qosýla­rynda aıtyp keledi.

Ekinshi myńjyldyq bastal­ǵan shaqta oryn alǵan kóptegen ǵa­lam­dyq qaıshylyqtar, terror­lyq áreketter órship turǵan shaq­ta bizdiń Elbasy álem ha­lyqta­ry­nyń ortaq júginisi, or­taq senimi – álemdik jáne dás­túrli din­der únqatysýyna sha­qyrdy. Ol 11 qyrkúıektegi soı­qandy oqıǵa­dan keıingi kúdik, senim­siz­dik dinder arasyn da daǵdarysqa ushyratyp, tosyr­qa­typ qalǵan kez edi. Aldyn ala 2001 jyldyń qyrkúıek aıy­nyń sońyna Asta­naǵa sapary jos­par­lanǵan qa­sıetti taq ıesi Rım Papasy Ioann Pavel II-niń kelýi de birneshe kún belgisiz kúıde qaldy. Sol jolda úndestik Qa­zaq­stan basshysy men katolıkter dininiń jetek­shisi arasynda boldy. Rım Papasy Pavel II Asta­naǵa keldi. Tarıhı kezdesý boldy. Dúnıe júzi katolıkte­riniń kósemi Qa­zaqstan Prezı­dentiniń gýma­nıs­tik kózqa­ras­­tary men usynys-pikirlerine qoldaý aıtty. Mun­daı kezdesý rýhanı ómirimizdiń maz­munyn baıytty. Elimizde din­aralyq ta­tý­lyq pen túsinistiktiń aýanyn keńitti. Adamdar arasyn­daǵy se­nimdi nyǵaıtty. Elimizdiń birligi kúsheıip, qoǵamnyń qa­rym-qaty­nasynda ashyqtyq pen ynty­m­aq­tastyq kúsheıdi.

Prezıdent bastamashyldy­ǵy­men eń alǵashqy dinder basshy­­larynyń sezine kelgen din qaı­ratkerleri men ókilderi áýel bas­ta bul basqosýǵa únsiz ǵana «álip­tiń artyn baıqaıyq» degen sy­ńaı­daǵy qalyptarynan Elbasymen kezdesip, dıdarlasqannan ke­ıin-aq ózara ashyla sóılesip, jahandaný zamanynda dinaralyq qatynas­tardyń sıpaty týraly oılaryn ortaǵa salyp, jas mem­lekettiń aıaq alysyna qyzyǵý­shy­lyq bil­dire bastady.

Osylaısha Eýrazııa keńisti­ginde úsh jylda bir ótkiziletin dúnıe júzi dinbasylarynyń ja­ńa ınstıtýty paıda boldy. Ár­bir sezden sezge deıin Astanada ótetin dinbasylarynyń ke­zekti sezine ynta, qyzyǵý­shy­lyq bil­dirýshilerdiń qatary, dá­re­jesi ósip, bul kezdesýdiń qoǵam­dyq sal­maǵy artyp keledi.

Ústimizdegi jyly mamyrdyń sońǵy kúnderinde Astanada óte­tin IV sezge álemniń 40-tan astam elinen júzge jýyq kór­nekti din qaıratkerleri qaty­nasady dep kútilýde. Bul alqaly jıynda da dinder, ulttar arasynda jalpy álemdik adamzat qoǵamynyń bú­gingi qaıshylyq­tary men olardy eńserý, dinder arasyndaǵy ózara túsinistik, qarym-qatynastyq, qo­ǵam da­mýy­nyń órkenıetti jolda­rynyń búgini men erteńi týraly sa­lıqaly pikir alysylmaq.

Dinniń bizdiń qoǵamdaǵy orny, yqpaldylyǵy memlekettik tá­ý­elsizdigimizben birge qaıta jandandy. Búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstı­tý­sııa­myzdyń arnaıy babynda «tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne mú­liktik jaǵdaıyna, jynysyna, ná­siline, ultyna, tiline, dinge kóz­qarasyna, nanymyna, turǵy­lyq­ty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵ­daıattar boıynsha eshkimdi esh­qandaı kemsitýge bol­maıtyn­dyǵy» jazyldy. Eli­miz­degi bar­lyq konfessııalar zań aıasynda kelisimdikpen, úndestik­pen teń ómir súrýdi ómir saltyna aınaldyrdy. Din konfessııalary ara­lyǵyndaǵy toleranttylyq pen ózara syılasymdylyq jaǵ­daıy ultaralyq tatýlyqpen tike­leı astasyp, bir shańyraq astynda jasampazdyq pen yn­tymaqtas­tyqty saqtap, órken­deý­ge bar­lyǵy birdeı yntaly bo­lýynyń arqasynda elimizdegi qoǵamdyq kelisim men turaqtylyq eń basty qundylyǵymyzǵa aınaldy. Elbasy óziniń árbir sózinde basa nazar aýdaryp aıtatyny da, elimiz­diń órkendeýine alǵyshart­ty sebep bolary da el arasynyń ty­nysh­tyǵy, adamdardyń qoǵam­daǵy ózara túsinistigi, syıla­sym­dy­ly­ǵy ekeninde eshkimniń de daýy joq. Halyq, qoǵam ty­nyshtyq pen beıbitshilikke, syı­lasym­dy­lyq pen túsinistikke múddeli. Tek osyn­daı birlik jaǵ­daıynda ǵana ekonomıkany órkendetip, turmys áleýetin jaq­sartýǵa bolatynyn halyq ózi túsinedi.

Kezekti IV álemdik dinder seziniń kún tártibinde talqy­­la­natyn basty taqyryp ta «Adam­zattyń tańdaýy – beıbitshilik já­ne kelisim». Qazir qandaı da qaı­shylyqty qubylystardyń tań­­qalarlyq jyldamdyqpen qys­­­­qa merzimde álemniń kóp­tegen elde­rin sharpyp ótýi bir jaǵy­nan aq­parattyq tehnolo­gııa­­­nyń ǵajap damýy bolsa, ekinshiden, jańa qoǵam, urpaq­tyń sondaı quby­lystarǵa asa sezimtaldyǵy. Qa­laı bolǵan kún­de de izgilikti, zaıyrly memleketter ártúrli qo­ǵam­dyq qaı­shylyqtardan dindi qorǵap, olar­dyń toleranttyǵyna kómek kórsetýi kerek. Memleket bizdiń Konstıtýsııamyzǵa sáıkes din isine tikeleı aralasa almaıdy. Biraq, zańdyq keńistiktiń saq­ta­lýyna árıne múddeli. Sol ar­qy­ly dinı konfessııalardyń ta­za­lyǵy saqtalmaq. Sol sııaqty din konfessııalary da memleket isi­ne ti­keleı aralasyp, memleket oryndarynda, mektepterde, jo­ǵa­ry oqý oryndarynda jastardy úgit­tep, ýaǵyz jumystaryn júr­gize almaıdy. Ondaı shekteýler partııalar jáne basqa qoǵam­dyq uıym­darǵa da qoıylǵan. Iаǵnı, adam quqyǵyna, adam tań­daýyna qol suǵylmaýyn qam­ta­masyz eter­lik quqyqtyq keńistik jaǵ­daıyn tý­ǵyzý – memlekettiń min­deti. Ási­rese, jas urpaqtyń ósip-ónýi, olar­dyń dúnıetany­my mem­­le­ket­ti beıjaı qaldyra almaıtyny anyq. Qazir jas ur­paq sanasyna talas kóp. Dinı uıym­dar men birlestikter de ártúrli ýaǵyz arqyly jastardy óz jaǵyna, óz­deriniń ıdeologııasyna tartqy­sy keletini qupııa emes. Ashyǵyn aıtý kerek, ási­rese, ártúrli dinı sektalardyń bel­sendi aralasýy bizdiń qoǵam­nyń birligine de, memleke­timiz­diń bo­lashaǵyna da kádimgideı nuq­san keltiretini anyq. Son­dyqtan da bizdiń eli­mizdegi dinı birles­tik­ter memleket táýelsiz­diginiń turaqtanýyna, qoǵamnyń, onyń ishinde dinı, mu­sylman qa­ýy­mynyń kózi ashyq bolýyna múddeli bolǵany abzal. Ǵasyr­lar boıy qazaq halqynda qa­lyp­tas­qan rýhanı qazynaǵa jatatyn ıgi dástúr, salt sanany da umyt­paǵanymyz jón. Ejelden aldymen Allaǵa júginip, qasıet­ti ata babalarymyzdyń, áke-anala­ry­myzdyń rýhyna taǵzym etý dástúri, salty bar. Odan eshkim jaman bolǵan emes. Kerisinshe, janymyzdyń, ary­myz­dyń taza­lyǵyna áser etetin rýhanı paryz emes pe? Atadan qalǵan asyl mura urpaq sanasy men sapasy emes pe? Ata-ana­myzdyń rýhyn syılap, olarǵa Quran baǵyshta­ǵannan esh­kim azyp ketken joq. Kerisinshe, arýaq attap, arýaq syılama­ǵan­dar teksizdikke, qaty­gez­dikke baryp júrgen. Keıbir ıeginiń astyna qaýǵa saqal qo­ıyp, sho­laq shalbar kıgender bilim­sinip: «Ákeń óldi jerlediń, endi umyt, jylyn berme, basyna barma», dep ýaǵyz júrgizetini kimge ónege, qandaı sana qalyp­tas­tyrmaq?

Din – aldymen sana. Bilim. Kez kelgen basyn sájdege qo­ıyp, ózi túsinbeıtin sózderdi bireýdiń aýzynan jattap alyp jatqan pende dindi tolyq túsi­nip, qul­shylyq etip júr dege­nimiz asy­ǵys­tyq bolar. Meshit – Allanyń qasıetti úıi. Meshitke adam tek qana adal nıetpen kirýge min­detti. Qudaıǵa qulshy­lyq etemin degen adam taza peıil, aq tileýi­men meshitke ke­ledi. Meshitte eshqandaı qaraý áre­ketterge, urlyq-qarlyqqa jol berilmeıdi. Meshit – pen­deniń aýyr oıdan seıilip, pen­deshilik kú­nákár­lik­ten jeńildep, Allaǵa qul­shylyq etip, kúná­lárine ke­shirim surap, tazaratyn qasıetti oryn. Meshit ejelden aryǵan jo­laýshyǵa pana, qorǵan­syzǵa qor­ǵan bolyp kele jatqa­nyn hal­qymyzdyń talaıǵy tarıhynan bilemiz. Al endi sondaı keıbir meshitterge áldekimder­diń ústem­dik júrgizip, oǵan kelgen adamdardy óz qalaýynsha kirgi­zip-kir­gizbeý áre­ketterin qa­laı tú­sinýge bolady? Ol ol ma, keı­bireýler tipti jınalǵan jas­tarǵa buıryq­qa parapar ámirmen ýaǵyz júr­gizip, Allanyń atynan sóı­legisi kel­genderdi qalaı «Ańqaý elge aramza molda» demes­siń? Árıne, bizdiń memle­ketimizdiń, qoǵamy­myzdyń múd­de­sinde, ty­nysh­ty­­ǵyn saqtaý maqsatynda mundaı «ózimshil­dik­terdiń» bol­ma­ǵany jón. О́z­de­rin «vahhabıt­termiz» deıtin keıbir toptardy eldiń tynysh­tyǵyna janashyr dep aıtý qıyn bolar. Olar qo­ǵamǵa, dinı bir­lestikterge iritki salýmen qoı­maı, saýatsyz sengish adamdar­dyń sanasyn ýlaýy áb­den múm­kin. Mun­daıda musyl­man qa­ýym­­­das­tyǵynyń basshylary da, dinı saýatty adamdar da eń al­dymen adamdardyń sana tazaly­ǵy úshin kúresýi qajet-aq. Bizdiń halyq óz tarıhynda talaı qý­ǵyn-súrgindi bastan ótkizdi. Keńes dáýiri ke­zinde meshitter jabylyp, qıra­tylyp, din ókil­deri, ımam­dar qý­dalandy. Tá­ýel­siz­dik­ke qol jet­kizgen tusta eki myń­nan astam meshitter jańadan salynyp, adam­­dardyń ıman­dyly­ǵyna qyz­met ete bastady. Endi, osyndaı erkindik jaǵda­ıynda ıslam dini­niń óz qura­mynan neshe túrli aǵym­dar, sektalar týyndatyp, bir aýyl­dyń adamdaryn bir­neshe topqa bólýge jol beril­genin biz­diń eldiń, ulttyq birligi­mizge bereke qosa­dy dep aıta almaımyn. Din memlekettiń tikeleı quzy­ryna kirmeıdi degenimizben, din aýanynda júrgen adamdar osy ózi­mizdiń memleketimizdiń azamattary. Son­dyqtan olardyń nanym, senimderi ártúrli óz er­kinde bol­ǵanymen, olardyń esh­qaı­sy­sy mem­leket múddesinen, memleket qaýipsizdi­ginen, el ty­nysh­tyǵyn qamta­masyz etýden tys qala almaıdy.

Meshit – qasıetti oryn. Onyń qasıettiligin qadirlep, qurmet kórsetip, saqtaı alatyn adam­dar­­dyń taza sanasy. HIH ǵasyr­dyń uly sýretkeriniń biri Mark Tven: «Syıynǵan sátte eshkim de ótirik aıta almaıdy», degen eken. Sol sııaqty meshitke kirgen sátte pende tym bolmasa óziniń aldynda ózi tazaryp turý­ǵa mindetti emes pe?

Biz, bizdiń ultymyz eki ǵa­syr­dyń toǵysynda zor baqytqa kenelip, ulttyq táýelsizdikke ıe bolyp, memleket qurýshy el boldyq. Eldik joryǵyn basta­ǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Nazarbaev álemdik din­der kósemderi men qaırat­ker­lerin Astanaǵa jınap, bastaryn qos­qan­daǵy basty maqsaty – óz elimizdiń tynyshtyǵy, birligi, yntymaǵy arqyly álemdik dinı qoǵamdastyqqa ún qosý. Bizdiń jas memleketimizdiń órkenıetke qosar óz joly, óz damýy bar ekendigin kórsetý. Jahandyq úde­risterge qatynasý arqyly óz eli­mizdiń bilimin, rýhanı dúnıe­tanymyn, sanasyn kóterý, dúnıe­júzilik qoǵamdastyqtaǵy belsen­di ornyn turaqtandyryp, qazaq degen ulttyń qabilet-qa­rymyn, bilimin, birligin álemniń ıgiligine qosý. Sondyqtan da Elbasynyń kórnekti bastamasyna túsinistik­pen, otanshyl­dyq­pen, ultshyl­dyqpen ún qosý – bizdiń qo­ǵam­nyń rýhanı mindeti desem artyq aıtqandyq bolmas edi. О́ıtkeni, álem dinder kósem­deriniń bas­qosýy – sońǵy on jyldaǵy bizdiń elimizdiń eń kórnekti rýhanı tabystarynyń biri. Bul – tek bizdiń sózimiz emes, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bastaǵan kóptegen halyq­aralyq dáreje­degi zııaly adam­dardyń, din qaı­ratkerleriniń, saıa­­satkerlerdiń, memleket bas­shylarynyń, dıplo­mat­­tardyń, ǵalymdardyń berip júrgen la­ıyqty baǵasy.

Din tarıhy órkenıet damýymen tyǵyz baılanystaǵy eń kúrdeli salalardyń biri. Adamzat tarıhyna da, órkenıet tarıhyna da dinniń yqpaly da, qos­qan úlesi de mol-aq. Sondaı-aq dinniń óz tarıhy men taǵdyry da qaıshy­lyqqa toly.

Bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda belgili sebepterge baılanysty din uzaq jyldarǵa sozylǵan daǵ­darystan shyǵyp, jańa órkendeý dáýirin basynan keshirip otyr dep aıtýǵa tolyq negizimiz bar. Dinniń qaıta jańǵyrýy tikeleı bizdiń memlekettik táýelsizdigi­mizben baılanysty. Biz táýelsiz memle­ket­tigimizdi jarııa etken kezeńde qoǵamnyń rýhanı erkin­digi dinge degen kózqarasy men yqylasy arqyly baıqaldy. Tá­ýel­sizdigimiz jarııalanǵan tusta buryn ózde­riniń dinı senimderin eshkimge bildirmeı, kórsetpeı, ishteı us­tanyp júrgen myńdaǵan adamdar jaryqqa shyqqandaı adam sanasynda dinniń úzilmeı saqtalyp, jalǵasyp kele jat­qan­dyǵyn, ómir­­sheńdigin kórset­ti. Ásirese, jas urpaqtyń dinge júginýi – bolashaǵymyzdyń adam­­dyqqa, ta­za­lyqqa, adaldyq­qa, jalpy rýhanı ıgilikke múd­deli ári soǵan umtylatyndyǵyn kórsetti. Kóp­tegen qalalarda, aýyldarda jer­gilikti jurttyń jumylýymen, jekelegen mese­nat­tardyń óz yqy­lasymen me­shitter salynyp, eldiń namazǵa kelýine jaǵdaı jasaldy. Buryn­ǵy ekonomıkalyq júıe kúırep, ásirese, aýyldarda jańa naryq­tyq ekonomıka, jeke men­shik sharýashylyqtar qalyp­tasa almaı, jurt daǵdarysqa ushy­rap júrgende olar meshitke bardy. Keıbir aýyldarda jumys­syz jastar sendelip, ishimdikke salyn­ǵan kezderinde olardyń esin jınap, zııandy ishimdikten tartynyp, tir­shilikke kirisýlerine osy meshit­terdiń de oń yqpaly boldy. Halqymyz ejelden qan­daı qıyn­dyqta da tózimdilik, sabyr­lylyq kórsetip, óziniń adam­dyq tul­ǵa­syn, qoǵam aldyn­daǵy aryn saq­tap qalýǵa aıryq­sha mán beretini de ultymyzdyń erek­she qasıeti. Daǵdarys jyldary biz­diń halqy­myz, ásirese, aýyldaǵy qazaqtar osy synnan da abyroıyn saqtap ótti.

Qazir dúnıe júzindegi, ási­rese, Eýropanyń damyǵan qýat­ty elde­rinde bolyp jatqan ekono­­mı­kalyq daǵdarys kimdi bolsa da oılantpaı qoımaıdy. О́ıtkeni, qazirgi ǵalamdyq qa­rym-qaty­nas­tyń sharyqtap tur­ǵan shaǵynda ásirese ekonomıka, turmys sala­syn­daǵy qubylys­tardy bizden alysta dep aıtýǵa da, beıqam­dyqqa da salynýǵa bolmaıdy. Bizdiń Elbasy óziniń sózderinde únemi osy týraly aıtyp júrgeni belgili. Ústimizdegi jyldyń basynda jarııa etken Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda aldaǵy ke­zeń­derde múmkin bolatyn tur­mys­tyq, ekonomıkalyq qıyn­dyq­­tarǵa egjeı-tegjeıli toq­ta­lyp, soǵan óz daıyndyǵy­myzben kelý qajet­tigin aıryqsha eskert­keni de esimizde. Mine, osyndaı syndarly kezeńderde eldiń birligine, qoǵam­nyń, bılik pen halyqtyń ózara túsinistigine tu­raqty mán beri­letini de el jaǵdaıynyń múddesi. Eldegi dinı birlestikter­diń halyq tur­mysyn jaqsartýǵa arnalǵan Prezıdenttiń kezekti Joldaýyn júzege asyrý úshin ózara ún­destigi men yntymaq­tastyǵy sóz joq qoǵamymyzdyń sapasyn arttyryp, memleketi­miz­diń áleýetin kótereri de haq. Elimizde, jeri­mizde Elbasynyń bastamashyl­dyǵymen halyqtyń suranysyna saı, halyqtyń óziniń turmysyn jaqsartý maqsatynda júzege asyrylyp jatqan shara­lardyń oıda­ǵydaı oryndalyp, el ıgili­gine aınalýy úshin, olarǵa qoǵam­nyń, memleketimizdiń bar­lyq áleý­met­tik toptarynyń qol­daýy qajet. El-jurttyń birligi, ynty­maǵy, halyq múddesindegi jasalyp jatqan áreket, shara­larǵa túsinis­tigi qajet.

Osy oraıda, Taıaý Shyǵys, Arab elderiniń qazirgi jaǵdaıy­na da toqtala ketkenimiz artyq bolmas. Ol óńirdiń elderinen ejelden din ajyramaǵany tarıhtan belgili. Alaıda, musyl­man, ıaǵnı ıslam dininiń aıasynda olarda kóptegen sektalar, radı­kaldyq aǵymdar ıslamnyń atyn jamylyp, ıslamǵa jat áreket­terdi, óz ýaǵyzdaryn júrgizip, ásirese jas­tarǵa yqpal etý arqy­ly, dinı bilimnen góri ár­túrli negizi joq saıası maqsat­tardy urandap, ózde­rin qol­daıtyn toptardy eks­tre­mıstik is-áreket­­ter­ge bastaıtyny da belgili. Qaýip­tisi – qazir olar toptar emes, tutas aǵym­darǵa aınaldy. Olar­dyń qostaý­shylary kóptegen musylman elderine ja­ıylǵan. О́kinishtisi – olar ıs­lamnyń atyn jamylyp, ıslamǵa qarsy, ıs­lamnyń bede­line nuq­san kelti­retin áreket­ter­ge baryp júrge­nin ne túsinbeıdi, túsingisi de kelmeıdi, ne ózderiniń túpki maqsattary bar. Tipti bas­qany aıtpaǵannyń ózinde búkil álem­de, jer júzinde «ıslam mem­le­ketin quryp, ıslamnyń ústem­digin júr­gizemiz» degen sózdiń ózi-aq esi durys adamnyń sózi emes eken­digin túsiný qıyn emes qoı. О́kinishke qaraı, jas dindar­lar­dyń arasyna bir saqaldy shyǵyp, sendirip, nandyryp, baýrap sóı­lep, jetkizip aıtyp, rýh uranyn urandasa, onyń mánine, tereńine boılap jatpastan áser­li sózge áserli sezimmen ún qata­tyn tyń­daýshylar toby keý-keýlep, qol­dap ketetini de ómirde, táji­rıbede bar jaǵdaılar. Al qazirgi arab elderinde ereýilder men kóte­rilister, keıbir memleketterde qandy qaqtyǵystar, soǵystar áýel basta demokra­tııa­lyq, qu­qyq­tyq talaptar turǵy­synan jap-jaqsy izgilikti maz­munda bolǵany da ras. Biraq, qoǵam san alýan. О́zderiniń arasy qarama-qaı­shylyqqa, qym-qýyt­qa toly. Sol qaıshylyq­tar­ǵa aldymen din aıasyndaǵy sektalar, uıymdar túrtki bolyp otyr­ǵany da belgili. Sol elder­diń kúni búgin ne boldy? Kezinde arab elderiniń ishinde turmysy jaq­sysy Lıvııa edi. Oqý, den­saýlyq saqtaý qyzmet­teri, gazdy paıdalaný sııaqty áleýmettik muqtaj­dar tegin bolatyn. Mu­naı túsi­minen árbir jańa týǵan balaǵa esep-shot ashylatyn, kóp balaly anaǵa belgili jár­demaqy tóle­netin. Lıvııalyqtar arab elde­riniń ishindegi ál-aýqaty jaq­sy memleketterdiń biri bol­ǵany shyndyq. Ras, bılikte demokratııa bolmady. Mýammar Kaddafı 40 jyldan astam bir ózi bas­qardy. Qoǵam osyny kóte­re almady. Bılikti demokratııalandyryp, nemese beıbit jolmen aýys­ty­rýǵa bıliktiń de, qoǵam­nyń da oıy men óresi, sabyrly sheshimi jetpedi. Lıvııa – Saýd Arabııasynan keıin­gi mu­naı, gaz qory baı el. Munaıǵa ıelikke dúnıeniń eń alpaýyt el­deri talasatyny bel­gili. Syrtqy óz maq­saty bar kúsh árýaqytta el ishindegi alaýyz­dyqqa súıe­netini tarıhtyń dás­túri. Olar maqsa­ty­na jetti. Kúı­zelip qal­ǵan halyq. El ishin­degi búlik ár kez dúmpýin toq­tatyp turǵan joq. Bul memleket mundaı kúı­zelisten qashan shyǵaryn bir Alla biledi. My­syr­daǵy jaǵdaı da áli shıe­lenisip tur. Áıgili «Mu­syl­man baýyrlar», taǵy basqa dinı uıymdar­dyń teketi­res­teri jal­ǵa­sýda. Mysyr ejelden ár­túrli álemdik dinderdiń – mu­syl­man­dardyń, hrıs­­tıandar­dyń, kato­lıkterdiń, ıýdeılerdiń sho­ǵyr­lanyp, toǵys­qan jeri. Din­der ara­synda da, halyqta da qaı­shylyq kóp, birin-biri tyń­dap mámilege kelý, birlik joq. Pre­zıdenttik saılaý ne ná­tı­­jege jet­­kizerin ýaqyt kórse­tedi. Ázir­ge, burynǵy týrızmnen túse­tin tabys on esege deıin tómen­dep, jappaı jumyssyzdyq jaılap, ekonomıka daǵdarysqa ushy­rap tur. Sırııa­daǵy jaǵdaı da kóz aldymyzda. Qaqtyǵysyp jatqan neshe túrli toptar, kúsh­ter, qyry­lyp jatqan halyq, tal­qany shy­ǵyp jatqan qalalar men eldi mekender.

Qysqasy, búlinip jatqan musyl­man elderi. Sebepteri kóp. Syrtqy yqpaldy kúshterdiń bar ekeni de qupııa emes. Eń bastysy – ár eldiń óz ishindegi saıasattyń halyq suranysyna jaýap bere almaýy, sondaı-aq el ishindegi bir­lik pen yntymaqtyń, otan­shyl­dyq­tyń, ózara túsinistik pen úndes­tiktiń, úılesimdiliktiń, tó­zim­diliktiń bolmaýy. Bul qun­dy­lyqtar qysqa merzimde ornaı da, kele de qoımaıdy. Oǵan eń aldymen bılik ınstıtýt­tary­nyń adal­­dyǵy, ádildigi, memle­ketshil­digi, tazalyǵy, bilimdiligi, bilik­tiligi qajet. Oǵan el múdde­sindegi naq­ty sharalar qajet. Jáne ol jumys erekshe tózim­dilikpen, úz­beı, halyqtyń bel­sendi qatyna­sýymen júrgizilýi tıis. Mundaı jumystyń der kezinde júrgizilip, el múddesine jaýap bere alatynyna memlekettermen birge eń aldymen din ókilderi, din qaırat­kerleri de jaýapkershilikpen qa­tynassa, adam­­zattyń órkenıet ke­ńisti­ginde ómir súrý múmkindigi de arta túseri haq.

Astanada tórtinshi ret shaqy­rylyp otyrǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shyla­ry­nyń sezi osyndaı damý maqsat­taryna úndestikpen úles qosa­ry­na senemiz. Úndestik óz­ara túsi­nis­­tikke jetkizip, órke­nıet jolyna bastary da ejelgi adamzat tarıhynan belgili. Dinder bas­shy­­la­rynyń Astana­daǵy ke­zekti se­­zinde de úndestik pen túsi­nistik tórelik etetinine sen­gimiz keledi.

Qýanysh SULTANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» HDP fraksııasynyń múshesi.