Gımalaı asqan qazaqtar

Bul oqıǵa budan 13 jyl buryn, ıaǵnı 1999 jyly Úndistanda bolǵan edi. Sodan ol jaıly áne jazamyn, mine jazamyn dep júrgende, osynsha jyl syr­ǵyp óte shyqty. Áıtse de ol týraly qalaıda oqý­shy qaýymǵa jetkizsem degen oı eshqashan esimnen shyqqan emes. 

Sonymen…

Bul oqıǵa budan 13 jyl buryn, ıaǵnı 1999 jyly Úndistanda bolǵan edi. Sodan ol jaıly áne jazamyn, mine jazamyn dep júrgende, osynsha jyl syr­ǵyp óte shyqty. Áıtse de ol týraly qalaıda oqý­shy qaýymǵa jetkizsem degen oı eshqashan esimnen shyqqan emes. 

Sonymen…

Saýd Arabııasy Koroldigindegi jańadan ashyl­ǵan elshiligimizde qyzmet etip júrgen kezim. 1998 jyldyń sońynda qazaqtyń tuńǵysh tarıhshysy, kórnekti memleket qaıratkeri, ǵalym, aqyn Mu­ham­med Haıdar Dýlatıdiń zıratyn izdep Úndi­stan­ǵa, odan ári Gımalaı taýlarynyń bir silemi – Pır Pandjal jotalarynyń arasyndaǵy jazyqtaǵy Jammý Kashmır shtatynyń astanasy Srınagarda boldym. Ondaǵy «Mazar-ı salatınnen» – «Sul­tan­dar zıratynan» atalmysh úlken parasat ıesiniń zıratyn tapqan soń, ol haqynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri Q.K.Toqaevqa jáne elimizdiń Ulttyq ǵy­lym aka­demııasynyń prezıdenti V.S.Shkol­nık­ke elshilik atynan arnaıy hat jazdyq. Sodan M.H.Dýlatıdiń zıratyn qalaı tapqanym týraly elimizdiń birqatar gazetteri jazyp, jurt jaqsy jańalyqtan qulaǵdar bolyp qalǵan. Bul zor ýaqıǵaǵa qyzyǵa qaraý­shylar da kóbeıdi.
1999 jyly M.H.Dýlatıdiń 500 jyldyq toıyn IýNESKO sheńberinde atap ótý úshin memleket qaıratkeri, Dýlatı qoǵamdyq qorynyń prezıdenti A.Asqarov aǵamyz Úndistanǵa baratyn Qazaqstan delegasııasyn uıymdastyrýǵa uıytqylyq etip, bir top azamat Úndistanǵa resmı saparǵa shyǵatyn bolypty. Ol delegasııanyń jetekshisi M.H.Dýlatı atyn­daǵy Taraz ýnıversıtetiniń rektory, professor Ý.Bıshimbaev, qoǵam qaıratkeri mesenat M.Daıyrbekov, M.H.Dýlatı qorynyń dırektory M.Qa­zy­bek, Tıgrahaýd fırmasynyń bas dırektory Á.Jaý­júrek, Taraz ýnıversıtetiniń ustazy A.Ábdý­áli, Jambyl oblystyq «Aqjol» gazeti re­dakto­ry­nyń orynbasary B.Ábildaev, Shyǵystaný ınstı­tý­ty­­nyń qyzmetkeri T.Beısenbıev Úndistan­ǵa, odan ári qaraı Kashmırge baryp qaıtýǵa jınalypty. Asanbaı Asqarov aǵamyz Er-Rııadtaǵy ma­ǵan hat joldap, oıshyl zıratyn tapqanyma rıza­shylyq bil­dire kele, Almatydan jolǵa daıyndalyp jat­qan topty bas­tap Kashmırge taǵy da baryp qaıtýǵa usynys jasapty. Men kelistim. Syrtqy ister mı­nıstrligi de usynysty qoldady. Sonymen, 1999 jyl­dyń maýsymynda men Er-Rııadtan Bombeı ar­qy­ly, al Qazaqstannan shyqqan top Qyrǵyz­stan­nyń Manas áýejaıynan ushyp shyǵyp, Delıde kezdestik.
Áýejaıdan Qazaqstannyń Úndistandaǵy elshi­li­giniń sol kezdegi ekinshi hatshysy Mursalnábı Tuıaqbaev inimiz qarsy aldy. Alǵash kelgenimde de osy azamat maǵan úlken qolǵabys jasaǵan edi. Almatylyqtar menen jarty kún buryn kelgen eken. Ekinshi kúni aldyn ala josparlanǵandaı, Delı ýnıversıtetinde kezdesý ótti. Onda Qazaq­stan­nyń tarıhy, mádenıeti men ádebıeti, árıne, Mu­ham­med Haıdar Dýlatıdiń ómir joly sóz boldy. Delılikter óte jyly qarsy aldy. Suraq­tary­nan elimizge degen qurmeti bilinip turdy. Sodan De­lı­degi tarıhı jerler – Qyzyl qamal, Humaıyn ke­senesi, sondaı-aq Tuǵlaqabad qalashyǵyna bar­dyq. Osylardyń barlyǵynyń da Ortalyq Azııa men onda turatyn halyqtardyń tarıhy hám máde­nıe­timen de tikeleı qatysy baryn aıta ketken jón.
Kelesi kúni tańerteń bılet joq bolǵandyqtan, eki ushaqqa bólinip, Indıra Gandı áýejaıynan Kashmır shtatyna ushyp shyqtyq. Bir jarym sa­ǵattan soń Pır Pandjal jotalarynan asyp, Srınagar shaharynyń áýejaıyna jaıly qondyq. Bizdi Kashmırdiń resmı kisileri kútip aldy. Delıde mı qaınatar ystyq bolsa, munda taýly aımaq bol­ǵandyqtan, qońyr salqyn. Srınagardyń soltústik shyǵysynda sozylyp jatqan Dal kóliniń jıegine baılanǵan sandal aǵashynan jasalǵan, kisige erekshe tabıǵı ahýal jasaıtyn keme-otelderdiń birine kelip jaıǵastyq. Áýejaıdan qarsy alǵan kisi­ler­men birge bizder otyrǵan árbir mashınanyń aldynda, júrgizýshiniń qasynda qolynda avtomaty bar sarbaz jaıǵasty. Shtat áskerı jaǵdaıda turǵanyn sezdik. Árbir júz metr saıyn qarýly soldat jaǵdaıdy baqylap tur. Kashmır jáne Jammý shtaty mazasyz jaǵdaıda eken. Aýyq-aýyq áskerı qaqtyǵys, áýedegi ushaqty atyp túsirý oqıǵalary jıi qaıtalanyp, aımaqta tynyshtyq joq kórindi. Bul Pákstanmen eki aradaǵy kelispeýshiliktiń saldary ekenin bildik. Delegasııanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etip júrgeniniń mánisin túsindik.
Uly ǵalym jerlengen «Mazar-ı salatın» – «Sultandar zıratyna» kelesi kúni tańerteń shyq­tyq. Ol Gımalaıdan bastaý alatyn Jelam ózeniniń buralańdap aǵatyn tusynda. Ol jerge eski shahar­daǵy bir kósheni jaryp ótip jettik. «Mazar-ı salatındi» ótken 1997 jyly jeltoqsanda osynda arnaıy kelgenimde kórgenmin. Muhammed Haıdar­dyń zıratyn osy qabyrstannyń soltústik jaǵyn­daǵy bıikteý jerden tapqanmyn. Sonymen, «Sul­tandar zıratyndamyz».

Uly baba zıratynda

Myrza Haıdar 1551 jyly qaza tapqan soń qoıylǵan áýelgi qulpytasty byltyr kórgenimde etek jaǵy synyp qulap jatqan edi. Ol jóndelipti. 1822 jyly Anglııa patshaıymynyń Úndistandaǵy atbegisi, saıahatshy Ýılıam Mýrkraft osy zıratqa aıaldap, arnaıy tapsyrma berip qoıdyrǵan ekinshi qulpytasqa beton rama jasalypty. Qazaqstannan arnaıy delegasııa keledi degen soń úkimet oryndary Myrza Haıdardyń zıratyn sál de bolsa kútimge alǵany baıqalady. Bizder zıratta 27 mamyr kúni bolyp, babamyzdyń basynda rýhyna arnap Quran baǵyshtadyq. Kashmırlikter dástúr bo­ıynsha shamdy tútindetip, zırattyń betine le­gen­degi raýshannyń alqyzyl japyraqtaryn sebeledi. Zırat betine alqyzyl raýshan gúliniń japy­raq­tary jaýǵandaı áserde turdyq.
Mazar-ı salatınde uzaq kidire almadyq. Bizdiń qaýipsizdigimizge jaýap beretin kashmırlikter:
– Tez keteıik, «Mazar-ı salatınde» shetel­dik­ter bar degendi estip, lańkester shabýyldamaqshy kórinedi. Bul jerden jyldam ketpesek bolmaıdy, – deıdi. Biz úrpıisip qaldyq.
Ýálıhan Bıshimbaev otyra qalyp Asanbaı Asqarovtyń ótinishi boıynsha dep Muhammed Haıdar babanyń rýhyna arnap Quran oqı bastady. Rıza bolyp qaldyq. Kashmırge attanarda Asanbaı aǵamyz Ýálıhan Bıshimbaevqa Srınagarǵa barǵan soń, uly ǵalym zıratynda meniń atymnan da Quran oqy dep amanattaǵan eken. Rıza bolǵany­­myz, Ýálıhan baýyrymyzdyń qaýipti sát týsa da ýádesine beriktik tanytyp amanatty oryndaǵany.
Erteńine Kashmır ýnıversıtetinde IýNESKO-nyń, Úndistannyń ǵylym jáne bilim mınıstrligi men Qazaqstannyń Úndistandaǵy elshiliginiń uı­­ymdas­tyrýymen halyqaralyq konferensııa ótti. Bul, shynynda da, kashmırlikter kútpegen, oıla­ma­ǵan tarıhı oqıǵa boldy. О́lgenimiz tirilip, óshke­nimiz qaıta jandy. Bizder Myrza Haıdar Dýlatı týraly, al kashmırlikter osynda patsha bolǵan kemeń­ger týraly oılaryn ortaǵa saldy. Biz bile ber­meıtin biraz jáıtterge qanyq boldyq. Myrza Haıdar Kashmırge úlken óner, órkenıet, bilim, máde­nıet ákelgen. Baq, baý-baqsha, aǵash ekkizgen ǵalym baba Kashmır balalary úshin mektep ashtyryp, oqýǵa túgel barýyna deıin qadaǵalaǵan. Myrza Haıdardyń osyndaı jáne taǵy da basqa ıgilikti isterin Kashmır ǵalymdary úlken rızashylyqpen baıandady. Al biz olardyń Myrza Haıdardy umytpaı, zıratyn kútimge alyp otyrǵandary úshin rahmetimizdi aıtyp, rızashylyǵymyzdy bildirdik.
Tarazdan Dýlatı eskertkishiniń túbinen alyp kelgen topyraqty uly ǵalym zıratyna salyp, dańqty babamyz jatqan jerdiń topyraǵyn týǵan jerge alyp qaıtý úshin aldyq. Sondaı-aq zıratqa bir túp jýsandy da qoıdyq.
Ýnıversıtet holyna Myrza Haıdardyń qyzyl barqytpen kómkerilgen «Tarıh-ı Rashıdıiniń» XVI ǵasyrda kóshirilgen qoljazbalarynyń bir nusqasy qoıylypty. Qoljazbanyń úlken taraýlary túrli-tústi etip órnektelipti. Sol kún sóıtip ǵylymı jınalyspen ótti.
Kól jaǵasyndaǵy qonaq úıimiz Srınagardyń soltústik jaǵynda taý etegine jaqyn eken.
Kóldiń ústin lotos gúlderi jaılap alǵan. Tipti jaıyla óskeni sonsha, úlken kóldi «tunshyqtyra» bastaǵan deýge bolady.

Ǵulama júrgen jer

Kelesi kúni Kashmırdiń bas mınıstri Abdýlla Farýh myrza rezıdensııasyna shaqyryp, arnaıy qonaqasy berdi. Oǵan shtattyń oqý, ǵylym, bilim, týrızm, densaýlyq, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da birneshe mınıstrleri men Kashmır ýnıversıtetiniń rektory M.Qadırı jáne birqatar ǵalymdar, Jammý jáne Kashmır shtatynyń gýbernatory Trısh Salsına qatysty.
Abdýlla Farýhtyń ákesi de 1950-jyldary Kash­mırdiń premeri bolǵan. Ol Qytaıdaǵy alasapyran kezinde qashyp shyǵyp jol azabyna ushy­raǵan, tosqaýyldarǵa kezigip, azyp-ashyp ólgeni ólip, qal­ǵany qalyp Tıbet arqyly Kashmırge áreń súlde­lerin súıretip jetken qytaılyq qandas­ta­ry­myzdy jaqsy qarsy alǵanyn, qamqorlyq jasa­ǵa­nyn keıi­nirek Hasen Oraltaı men Halıfa Altaı­dyń ózderi­nen estip, jazbalarynan oqyǵanym bar. Sóıtip, Kash­mırdiń osy kúngi basshysyna sá­tin taýyp áke­si­niń qazaqtarǵa kórsetken adam­gershilik qyzmeti úshin rahmet aıttym. Sonymen qatar, 1532-1551 jyl­dary osynda kelip, Kashmırdi bılegen baba­myz­dyń zıratyn kútimge alǵany úshin de alǵys aıttyq.
Kashmır astanasyn biraz aralap kórdik. Srınagarda kanal kóp. Onyń eki jaǵalaýy qaptaǵan úlkendi-kishili qaıyqtar. Olar qonaq úı qyzmetin de atqarady eken.
Qala shetinen Gımalaıdyń bıik taýlary asqaq­taı kórinedi. Shahardyń shyǵys jaǵyn da osy taý si­lem­­deri qorshap jatyr. Ońtústigindegi Pır Pandjal jotalary bizdiń Qarataýǵa uqsaıdy. Al Kash­­­mırdiń batys jaǵy Pákstanmen shektesip jatyr. Sol aımaq bir kezderi Pákstannyń qaraýyna ótip, «Azat Kashmır» dep atalǵan. Kashmır úshin Úndistan men Pákstan arasynda talaı ret áskerı qaqtyǵys boldy. Áli de qyrǵı-qabaq dúr­daraz. Anda-sanda lań­kes­­­tik áreketter boı kórsetip qalady. Kashmırdiń sol­tústik jaǵyndaǵy Gımalaı taýlary silem­deri­niń biraz bóligine de Pákstan ıelik etip otyr. Sol sebepti onda biraz áskerin shoǵyrlandyrǵan.
Srınagardyń soltústik-shyǵysy men Gımalaı taýlarynyń etegi úlken ádemi baq. Onda aǵashtar­dyń san alýan túri ósip tur.
Srınagardyń soltústigindegi talaı oqıǵalar­dyń kýási bolǵan, ári Myrza Haıdardyń izi qalǵan osy Gımalaı taýlaryna oılanyp uzaq qarap qalsam kerek, bizben birge erip júrgen Kashmır ýnıversıtetiniń tarıhshy ǵalymy Sıkandar Myrza meni Myrza Haıdar jaıly oılanyp tur degen bolýy kerek:
– Myrza Haıdar bastaǵan ásker Kashmırge osy jaqtan kelgen. Jolaı olar Lar shatqalymen júrip otyryp, Zýjı asýynan asqan, – dedi.
– Ol jerler qazir de solaı atala ma?
– Solaı atalady. О́zgergen eshteńe joq. О́tken jyly Tıbettiń Úndistan ıeligindegi ortalyǵyna bir sharýamen barý úshin atpen júrgenimde, men de sol shatqalmen júrip otyryp, sol asý arqyly asqanmyn. Basqa joldyń reti joq. Myrza Haıdar da sóıtip sol jerlermen júrgen.

Taǵdyr synaǵy

Myrza Haıdar Kashmırge alǵash 1532 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda kelgen. Olar áýeli Qashǵar hany, jezdesi Saıd han bastap, Tıbet halqyn musylman etý úshin ǵazaýat joryǵyna shyqqan edi. Sodan Tıbettiń biraz jerine tý tikken. Islamdy qabyldatqan. Sóıtip, joryqta júrgende Tıbetke qar jaýyp, kún sýytyp ketedi de endi qaıtemiz degen másele kese-kóldeneńdeıdi.
Saıd han aqyldasý úshin barlyq ámirlerin jınap keńes ashady. Árkim ártúrli usynys aıtady. Ol týraly Myrza Haıdar «Tarıh-ı Rashıdıdiń» birneshe taraýlarynda jazǵan (qarańyz: «Tarıhı-ı Rashıdı», 464, 466, 477-482 better).
Kashmırden úlken tabyspen oralǵan Myrza Haıdarǵa Saıd han Tıbettiń shyǵysynda jatqan astanasy, osy kúngi Lhasany alýdy tapsyrady. Myrza Haıdar jolaı Tıbette tunshyqpa aýrýynan Saıd hannyń Qashǵarǵa jete almaı qaıtys bolǵanyn estıdi. Myrza Haıdardyń dushpandary Qashǵarda qalǵan hannyń balasy Ábdirashıdke ákeńniń ólimine Muhammed Haıdar kináli, Saıd handy ǵazaýat soǵysyna shyǵarǵan sonyń ózi, endi ol taqty senen tartyp almaq dep jamandaıdy. Ábdirashıd myrza Haıdardyń ákesiniń inisi Seıit Muhammedti otbasymen qyryp salǵan soń, Tıbet joryǵyndaǵy sarbazdarǵa Qashǵarǵa qaıtýdy buıyrady. Eger Qashǵarǵa qaıtsa, aǵasynyń kúıin keshetinin paıymdaǵan Myrza Haıdar biraz kisilermen Tıbette qalyp qoıady.
Muhammed Haıdar men onyń áskeri, sol kezderi bolǵan shym-shytyryq oqıǵalar esime orala berdi.
Sıkander ekeýmiz áńgimelesip otyrmyz.
– Muhammed Haıdar «Tarıh-ı Rashıdıde» óziniń otbasy týraly óte az jazǵan ǵoı, – deımin ony áńgimege tartyp.
– Iá, durys aıtasyz. Áıtse de onyń birneshe inileri bolǵan. Bireýi Muhammed shah. Qashǵardyń bıleýshisi Ábý Bakr ony ashý ústinde ishine shashlyqtyń istigin tyǵyp óltirgen. Ekinshisi Abdolla Muhammed Haıdardyń Lhasa joryǵynda tıbettikterge kómekke kelgen osy kúngi nepaldyq jasaqtarmen qaqtyǵysta qaza tapqan.
– Ol týraly «Tarıh-ı Rashıdıde» birer jol­dyń bary ras. Al Muhammed Haıdar Ábdirashıdtiń qoqaıyna baılanysty Qashǵarǵa qaıta almaı, Tıbette az áskerimen júrgende, Zanskar degen jerde qaza tabatyn myrza Mahmud she?
– Ol da ǵalym babanyń ákesiniń inisi Seıit Muhammedtiń balasy.
– Al Muhammed Haıdardyń ózi 1551 jyly kashmırlikterdiń kóterilisi kezinde túnde qaza tapqan ǵoı. Sonda ózi olaı-bulaı bolyp ketse, ornyma bılik taǵyna qalsyn dep inisi Ábdirahmandy taǵaıyndaǵan degen derek bar emes pe?
– Ol da Seıit Muhammedtiń balasy dep oılaımyn.
Joǵaryda aıtylǵandaı, Tıbette júrgende Abdolla men Mahmud myrza da joryqta qaza tabady. Myrza Haıdar ol týraly «Tarıh-ı Rashıdıde» bylaı dep jazady:
«(Marıýlge) [Batys Tıbettiń astanasy – qazirgi Leh qalasy – Á.D.] barar bir kúndik jol qaýipti bolǵandyqtan men nemere aǵamnyń balasy Mah­mud myrzany sol jerden adamdardy alyp ótýge jiberdim. Túnde ol sol mańda túnegen, bul jer sondaı qaýipti bolǵandyqtan atyn alysqa jiber­meı janynda ustaǵan. Ol uıyqtap jatqan ýaqytta at onyń bas jaǵyna kelip jaıylǵan. At árirek jaıylsyn dep ol dybys bergen kezde, at osqy­ry­nyp onyń mańdaıyn tarpyp jibergen. Bas súıegi at tuıaǵynyń izindeı mólsherde ishke kirip ketken. Erteńine ol maǵan keldi. Men onyń jarasyn kórip, mońǵol synyqshylarynyń ádisimen synǵan súıe­gin sıpalap, emdeýge kiristim…
Mahmudtyń jarasy asqyna tústi. Myna sýyq­ta Zangıskarda (Gımalaı taýlary arasyndaǵy jer – Á.D.) qalý oǵan qıyn boldy. Men sharasyzdan Mahmudty Marıýlge jiberdim de ózim Zangıskarda aıaldadym. Mahmud aman-esen Marıýlge jetken soń, Sýrýǵa (Gımalaı taýlary arasyndaǵy jer – Á.D.) jol tartyp, ómir yryzdyǵyn sonda tabarmyn dep oıladym.
Mahmud basyn at tarpyǵan jerge jetip, sol jerde túneýge qalady da tańerteń atqa minerdiń aldynda basynyń jaraqatyn qaıta tańbaqshy bolady. Sóıtkenshe sýyq aýa jaraly mıynan ótip, onyń basy aınalyp, esinen tanyp qalady. Besin namazy kezinde maǵan bir adam kelip, osy jaıdy aıtty. Men jedeldetip júrip kettim. Tún ortasynda jetsem, es-tússiz jatyr eken. Kelesi kúni esin jıdy. О́z-ózine tolyqtaı keldi. Ekinshi kúni de tolyq esin bilip jatty, al úshinshi kúni sandyraqtaı bastady. Kelesi [osydan keıingi] kúni tiriler suhbatynan toıyp, ólilermen suhbattasýǵa, kelmes saparǵa attandy.
Kózimniń qarashyǵyndaı bolǵan Rashıd sultan sulý-zalymnyń kirpigindeı zulym qylyshymen nemere aǵam men bala-shaǵalaryn óltirip, jan-júregimdi jaralady. Sol jaraqat áli jazylmaı jatyp [Mahmud] qazaǵa dýshar boldy. Myna asaý taǵdyr japa shektirýdi, qatygezdikti oǵan úıretti me álde ózi odan úırendi me men bilmedim.
Taǵdyr osy jaraqattardyń ústine taǵy da aspandaǵy jarqyraǵan juldyzdaı otty daǵyn saldy. Denemdegi otty juldyz daǵynyń kúıigi azdaı, jaraqattyń ústine opasyz zulymnyń qylyshymen Abdollanyń azap daǵyn qosyp, burynǵy jarany tyrnap ashyp, kúıigine jańadan tuz septi.
[Taǵdyrdyń] jaǵasynan silkip, kúsh kórseter qudiretti qol joq, ne odan kórgen japadan saqtar kúsh joq.
Taǵdyrdyń tasada jatqan búkil qaıǵy-qasireti ǵúmyr jasym otyzdan asyp, qyryqqa jetpegen ýaqyt kezeńinde tap kelip, bárin birden maǵan joldaǵandaı boldy…
Men Mahmud myrzanyń denesin Marıýlge alyp kelip, sol jerden onyń atalary jerlengen mazarǵa, Qashǵarǵa jiberdim. Bul oqıǵa aqyrap (Saryshaıan) maýsymynyń basynda boldy» [«Tarıh-ı Rashıdı», 505-507 better].
Kashmırdi Muhammed Haıdardan buryn Babyr­dyń balasy Kamrannyń áskeri de kelip alǵan. Biraq olar da munda uzaq turaqtamaǵan. Ekinshi ret Myrza Haıdar Kashmırge 1540 jyldyń kúzinde kelip, eldi bir oq ta shyǵarmastan aldy. 1541 jyly jergilikti aýyzbirligi joq Kashmırdiń shıashyl ákimsymaqtaryna Úndistannan Babyr (1483-1536) men Humaıýnnyń ejelgi jaýy Shershah 10 myń ásker jiberedi. Myrza Haıdar olardy da talqandap, Kashmırdi 10-11 jyldaı bılegen.

«Mynaý bizdiń Kashmır ǵoı»

Ǵalym baba bul ǵajaıyp ólkeni erekshe jaqsy kórgen.
Srınagardyń ońtústik jaǵynda bıik qyrda jat­­qan Galmarg atty aımaqqa da bardyq. Bul da bir ǵajap, ásem jer eken. Srınagardan shyqqan jol qala shetindegi baýlar arqyly bıikke kóte­ril­di. Almatydan Medeýge bara jatqandaı áserde bol­dyq. Bul jaqty úkimet oryndary osyndaı ásemdigine bola ári týrıster tartý úshin saıahat aımaǵy etipti.
Bizdiń delegasııa qurmetine dastarqan jaıylypty. Bıikten tómenge Srınagarǵa qarap turmyz. Kashmır jazyǵynyń eni 20, al uzyndyǵy 200 shaqyrymdaı desedi. Srınagardyń bıikten de kór­kem kórinetinin baıqadyq. Osy jerde, árıne, Mu­hammed Haıdardyń da at basyn tirep, Kashmırdiń sulýly­ǵyna, kórkem tabıǵatyna tánti bolǵan­dy­ǵyna kúmán joq.
Dinmuhamed Qonaev «О́tti dáýren osylaı» degen kitabynda 1956 jyly Úndistannyń basshysy Djavaharlal Nerý qyzy Indıra Gandımen birge Almatyǵa kelgen saparynda ásem qalamyzǵa tań­da­nyp: «Mynaý bizdiń Kashmır ǵoı» dep tań­qalǵa­nyn jazady. Muhammed Haıdardyń da Kashmırdi jaqsy kórip, tipti osynda qalǵysy kelýiniń mánisi de tekten tek emes ekeni túsinikti bolar.
Úndistan men Kashmır shtatynyń tabıǵatynda aıyrmashylyq bolǵanymen, halyqtyń turmys-tirshiligi birdeı. Delıde kóshe-kóshelerde qaıyr suraǵan adamdar qaptap júrse, munda da alaqan jaıǵan kisilerdi ushyrastyryp otyrasyz, áıtse de el ál aýqatynyń endi-endi kóterilip kele jatqa­nyn baıqaý qıyn emes.
Kóshelerde de Delıdegi sııaqty rıkshalar, jeńil kólik kóp.
Kashmırdiń tabıǵatynan basqa saıahatshylardy erekshe qyzyqtyratyny Kashmırdiń jibek kilem­deri. О́ıtkeni, bul elde tut aǵashy kóp ósiriledi.
Sóıtip, Kashmırde bolǵan eki-úsh kún lezde óte shyqty. Tańerteń Delıge qaıtamyz dep daıyndalyp jatqanymyzda teledıdar men radıodan sýyq habar dúńk ete qaldy. Pákstan men Kashmır arasynda qaqtyǵys burq ete qalypty. Pákstan Kash­mırdiń soltústigindegi Gımalaı taýlaryna desant túsirip, olar Kashmırdiń biraz jerin basyp alǵan. Srınagardy da atqylaýy múmkin. Kashmır shtaty­nyń áýe keńistiginde eki ushaqty atyp túsirgen. Sodan áýejaı jabylǵan. Resmı mekemeler Delıden ushaqtardy qabyldaı da, Delıge ushyra da almaıtyny jaıly málimdedi. Úkimet oryndary aqyl­dasa kele bizge mıkroavtobýs bóldi. Ony kúzetip alyp júretin soldattar bólingen. Sóıtip, biz alda, olar djıpke minip sońymyzdan júrip otyrdy. Jol jónekeı olar ár jerde toqtap, aldaǵy joldyń qaýipsizdigin rasııa arqyly bilip otyrdy. О́ıtkeni, Úndistan men Kashmırdiń qonaqtaryna lańkester qaýip tóndirip qalýy múmkin desti.
Avtobýs birte-birte bıikke órlep keledi. Srınagar tómende, artta qalyp barady. Pır Pand­jaldan buryndary Kashmırge asatyn osy kúngideı jol bolmaǵan. Al myna joldardyń salynǵanyna asa kóp bolmaǵan kórinedi. Birazdan soń aldymyzdan tonnel kórindi. Onyń bir-aq jaǵy isteıdi eken. Bir jaqtan kólik jolǵa tússe, ekinshi jaq ol kólik tonnelden shyqqansha kútip turady. Sonymen bir kezderi bizge júrýge ruqsat etilgen soń, tonneldiń tar jolymen alǵa jyljydyq.
Birer shaqyrymnan soń jaryq kórindi. Sodan keıin tonnelden shyǵyp edik, jol shetinde turǵan polıseıler toqtatty. Syrtqa shyqsaq, joldyń sol jaq shetinde qoldary artyna qaıyrylǵan 5-6 kisi tizerlep otyr. Kózderi tańýly.
– Bular kimder? – deımiz ábirjip.
– Bular tonneldi jaryp jibermek bolǵan lań­kester.
– Nege?
– Negesi sol, sizder Úndistannyń qonaqtary­syz­dar. Al bular lańkester. Kashmırdi Úndistan­nan bólip, Pákstanǵa qosqysy nemese óz aldyna memleket bolýdy kókseıtinder.
Ol jerden de ári qaraı ilgeri júrip kettik. Jol tar. Anda-sanda jol shetinen shaıhanalar, kofehanalar ushyrasady. Olar jar jaǵasynda tur. Tómende ózen aǵyp jatyr. Kókpeńbek. Taý sýynan jınalǵan ózen ekeni sózsiz. Gımalaıdan shyqqan Jelam, Ind jáne taǵy basqa biraz ózender Úndi muhıtyna baryp quıady. Olardyń keıbiri týraly ataqty Babyr Úndistandy jaýlap alý barysynda, «Babyrnamesinde» aıtyp ótken.
Pır-Pandjaldyń bıik jerine jetken soń endi qaıtadan tómen túse bastadyq. Úndistan men Kash­mırdiń arasynda XV-XVI ǵasyrlarda jol bolma­ǵanyn aıttyq. Alyp elden Kashmırge baratyndar osy Pır Pandjaldyń ártúrli asýlarynan asatyn.
Kún batty. Áli kelemiz. Jol jetkizer emes. Taýdyń etegine jaqyndaǵan saıyn qystaqtar ushy­rasa bastady.
Keshki saǵat toǵyz shamasynda Pır Pand­jal­dyń etegindegi qalashyqqa jetip atbasyn tiredik. Meıramhanaǵa kelip demaldyq. Bul týrıster úshin salynǵan qonaq úı eken. Onda birer saǵat aıalda­dyq. Ál jınap alǵan soń ilgeri júrip kettik. Kashmır men Pır Pandjal taýynda kún salqyndaý. Endi eńiske jetip, jazyq bastalǵaly kúnniń ystyq lebi biline bastady. Mashınanyń terezeleri ashyq. Soǵan qaramaı qapyryq. Aıtpaqshy, tonnelden ótken soń, bizben ilesip, kúzetip kele jatqan djıptaǵy áskerler qoshtasyp qalyp qoıdy. Ári qaraı jol qaýipsiz dedi me eken dep oıladyq. Shynynda da solaı bolyp shyqty.
Gımalaıdan astyq demekshi, Muhammed Haıdar Dýlatı zamanynan beri Gımalaı taýymen júrgen, ataqty taýdan asqan qazaqtar biz shyǵarmyz degen oı keledi. Shynynda da solaı-aý. Maqalamyzdyń atyn «Gımalaı asqan qazaqtar» dep qoıǵa­nymyzdyń mánisi de sondyqtan.
Jol jetkizer emes. Aspanda juldyzdar jy­myń­daıdy. Sálden keıin jol eki jolaqqa bólindi. Endi júrisimiz jyldamdaıtyn shyǵar. Júk mashınalary kóbeıdi. Olar Úndistannan Kashmırge júk apara jatsa kerek. Sálden soń jol shetinen Sımla degen jazý kórindi. Ol bizge Úndistannyń «Lıýbov v Sımle» atty fılminen belgili. Úndis­tannyń «Lıýbov v Kashmıre» deıtin de fılmi bar. Olar negizinen Úndistan men Kashmırdiń ásem taýlaryn, ádemi tabıǵatyn, kýrortty aımaqtaryn nasıhattaý úshin de túsirilse kerek.
Endi birde Panıpat degen jazýy bar baǵana jylt etti.
– Bul «Babyrnamede» aıtylatyn Panıpat emes pe?»
Iá, 1526-1527 jyldary Babyr Úndistandy alý úshin dál osy Panıpatta Úndistannyń sol kezdegi patshasy Ibrahım Lodımen qııan-keski shaıqasyp, aqyrynda ony óltirip, áskerin talqan­daǵan soń, tý tikkeni belgili. Sol jeńisiniń qurm­e­ti­ne ol Panıpatta meshit saldy. Sol meshit bar ma eken deımin oıǵa berilip. Áı, saqtalmaýy da múmkin-aý. Áıtse de aıta keteıik, 2002 jyly Delıde ótken qasıetti Quran jarysyna qatysý úshin osy elge barǵanymda Alla taǵala qalap, kezdeısoq osy Panıpatta bolǵanym bar. Babyr saldyrǵan meshitti de taptym. Ol din aman tur eken. Ol týraly kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde «In­dııa­daǵy Quran jarysy» atty maqalamda jazǵanmyn.
Al endi Myrza Haıdardyń Kashmırdi ekinshi ret qalaı alǵany, 10 jyl patshalyq etkeni, qaza­sy, sebebi týraly meniń «Tarıh-ı Rashıdıge» (2003) jazǵan alǵysózimde baıandalǵan. Sondyqtan da ony bul jerde qaıtalaýdy qajet kórmeı otyrmyn.

Keleli kezdesýler

Tań ata Nıý-Delıge kelip kirdik. Sodan 2-3 saǵattaı demaldyq. Túski 12-de Djavaharlal Nerý ýnıversıtetinde kezdesý ótýi kerek-tin. Onda bizdi kózildirikti, qońyr tústi rektor kútip aldy. Atyn qazir umytyppyn. Stýdentter demalysqa tarap ketkendikten, shákirtter bolmady. Kezdesýge Orta­lyq Azııa tarıhymen aınalysatyn oqytýshylar ǵana qatysty. Ushyrasý óte ǵıbratty, ári qyzyqty ótti. Bolashaqta Nerý ýnıversıtetinde qazaq tili men ádebıeti bólimin ashý máselesi sóz boldy.
Odan keıin Qazaqstannyń Úndistandaǵy elshiliginde suhbat ótti. Eki jaq ta delegasııanyń Kashmırge saparynyń nátıjeli bolǵanyn aıtty. Sonymen, 23 mamyrda bastalǵan saparymyz 30 mamyr kúni aıaqtaldy. Eki el arasynda mádenı baılanysymyzdyń bastaýynda turǵan Dýlatı babamyzdyń rýhy qaıta jańǵyrdy. Osyndaı mámilemen delegasııa Almatyǵa, men taǵy da Bombeı arqyly Er-Rııadqa ushyp kettim.
Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI,
Qazaqstan musylmandary dinı
basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı.