«Máńgilik qazaq kalendary»

Nıet jaqsy. Nátıjesin kórsek deımiz

Árıne, bul zor maqtanysh oqıǵaǵa aınalar edi. Qazaq deıtin halyqtyń aty máńgilikke qalar edi. Ony búkil álem halyqtary, qalasyn-qalamasyn, únemi eske alyp otyrar edi. О́ıtkeni bul kúnde kalendarsyz ómir joq. Ol ár adamnyń, halyqtyń, memlekettiń kúndelikti qajetine aınalǵan. Biraq qazir ómirde qoldanysta júrgen kalendarlardyń barlyǵynyń da (olar birnesheý) kemshilikteri bar. Al qazaq ǵalymy Saılybaı Bekbolatov ǵylymı negizdelgen «Máńgilik qazaq kalendaryn» jasap shyǵardy. Eger ol resmı túrde halyqaralyq deńgeıde qabyldanar bolsa, álem jurtshylyǵy birden-bir durys kalendarǵa ıe bolmaq.

Nıet jaqsy. Nátıjesin kórsek deımiz

Árıne, bul zor maqtanysh oqıǵaǵa aınalar edi. Qazaq deıtin halyqtyń aty máńgilikke qalar edi. Ony búkil álem halyqtary, qalasyn-qalamasyn, únemi eske alyp otyrar edi. О́ıtkeni bul kúnde kalendarsyz ómir joq. Ol ár adamnyń, halyqtyń, memlekettiń kúndelikti qajetine aınalǵan. Biraq qazir ómirde qoldanysta júrgen kalendarlardyń barlyǵynyń da (olar birnesheý) kemshilikteri bar. Al qazaq ǵalymy Saılybaı Bekbolatov ǵylymı negizdelgen «Máńgilik qazaq kalendaryn» jasap shyǵardy. Eger ol resmı túrde halyqaralyq deńgeıde qabyldanar bolsa, álem jurtshylyǵy birden-bir durys kalendarǵa ıe bolmaq.

Ǵylymı jáne qoǵamdyq zııaly qaýymnyń bir tobynyń osynaý úlken ǵylymı, tipti qoǵamdyq dese de bol­ǵandaı, jańalyqty qoldanysqa engi­zý jóninde bastama kóterip, jurtshy­lyq nazaryn aýdaryp júrgeni de barynsha túsinikti. Eń aldymen, buryn­ǵy kalendarlardyń ornyna durys kalendardyń qoldanysqa engeni jaqsylyq ekeni óz aldyna, ol sonymen birge elimizdiń, halqymyzdyń atyn álemge jaıatyny jáne bar.
Sol bastamashy top ǵalym Saılybaı Bekbolatov ashqan jańalyq­tyń jaı-japsaryn jan-jaǵynan qa­rap, myqtap zerttep baryp, anyq-qany­ǵyna kózderi jetken soń ǵana jalpy jurtshylyq qaýym nazaryna usynypty. Bul jerde olar álemdik kalendarlar tarıhyna da sholý jasaıdy, olardyń jetistikteri men kemshilikterine de toqtalady.
Adamzat óz tarıhynda ártúrli kalendarlardy paıdalanǵan. Árıne, olar tabıǵattyń zańdylyqtaryna, eń aldymen Kúnniń, Aıdyń, Jerdiń qoz­ǵalystaryna negizdelgen. Biraq ómir bolǵan soń bári birdeı saı kelmeıdi ǵoı, kalendarlar jasaýda kemshilik­terge de jol bergen. Sol áttegenaı­lar búginge deıin sozylyp kele jatyr. Durysy jasalmaǵandyqtan, jurt kemshiligi bolsa da, baryna qana­­ǵat etip keledi.
Qazirgi kóbirek qoldanylyp júr­gen álemdik kalendardyń negizin jasaýshy Rım qolbasshysy jáne jazýshy Gaı Iýlıı Sezar (bizdiń dáýiri­mizge deıingi 100-44 jyldar) boldy. Ol Egıpet astronomdarynyń bilimi­ne súıengen. Onyń negizine kúndik jyl alynyp, onyń uzaqtyǵy 365,25 táýlikke sozylatyn boldy. Jyl tek bútin táýlikterden turýǵa tıis bolǵandyqtan, ár tórt jyldyń úsheýi 365 kúnnen, al tórtinshisi 366 kúnnen bolýy qabyldandy. Sóıtip, «kibise» jyl degen paıda boldy. Bul kalendar bizdiń dáýirimizge deıingi 45 jyl­dyń 1 qańtarynan engizilip, ıýlıı­lik dep ataldy.
1582 jyly katolık shirkeýiniń papasy Grıgorıı HIII bul kalendarǵa ózgertý engizip, kúnderdi alǵa qaraı on táýlikke jyljytý jóninde sheshim qabyldady. Sonyń arqasynda kún men túnniń teńelýi qaıtadan 21 naý­ryzǵa sáıkestendi. Jańa kalendar grıgorıandyq nemese jańa stıldik dep atalsa, ıýlıılik kalendar eski stıldik dep ataldy. Grı­gorıandyq kalendardy kóptegen el qabyldaǵan. Ony keńestik Reseı 1918 jyly qabyldap, sol dástúrmen muny bizdiń elimiz de qoldanyp keledi.
Kóptegen kalendar boıynsha jańa jyl da ártúrli kúnderge sáıkes. Aı – kún – ıýpıter kalendaryna la­ıyq­talyp, Qytaı, Japonııa, Vetnam elderinde jańa jyl 13 qańtar men 24 aqpan aralyǵynda, al Izraılde 6 qyrkúıek pen 5 qazan aralyǵynda toılanady.
Jyl sanaýdyń basy da árqıly. Qazirgi Batys (Eýropa jáne Amerıka) ony ańyzdyq «Hrıstostyń týǵan kúninen» bastaıdy. Jalpy dúrmek­pen biz de sony ustanamyz.
Kalendarlyq jylǵa kelsek, ol grıgorıandyq kalendar boıynsha 365 kúnge, al kibise jyly 366 kúnge sozylsa, musylmandyq aı kalendary boıynsha 354 kúnge, kibise jyldary 355 kúnge sozylady. Sonyń saldarynan musylman (hıjra) kalendary árbir 33 jylda grıgorıandyq kalendardan bir jylǵa alǵa ozyp ketedi. Al aı – kún – ıýpıter kalendarynyń jyldary 353, 354, 355, 383, 384, 385 kúnderge sozylyp, esepteýge qıyn­dyq týǵyzady.
Sodan da qaı jyl degende ár elderde ártúrli jaýap aıtady. Árkim ózinikin durys sanaıdy. Al búgin­gideı álem elderi, onyń halyqtary bir-birimen aralasyp jatqanda, jalpy ekonomıkalyq ómir tereń ınte­grasııaǵa túskende, jyl esepteýle­riniń, kalendardyń ortaq bolǵany qolaılylyq týdyrar edi.
Búgin ǵana emes, kalendardy reformalaý, ony ǵylymı negizde óz­gertý, jańartý máselesi birazdan beri kún tártibine qoıylyp kele jatyr. Budan 100 jyldaı buryn, 1923 jyly Jenevada Ulttar Lıgasynda quryl­ǵan Kalendarlardy reformalaý jó­nindegi halyqaralyq komıtet qury­lyp, aldyna bir-aq maqsat – álemdik biregeı, ózgermeıtin kalendar jasaý mindetin qoıdy. 1956 jyly másele BUU-nyń Ekonomıkalyq jáne áleý­mettik keńesiniń HHI sessııasyna shy­ǵaryldy. Osy ǵasyrda Halyqaralyq álemdik kalendar assosıasııasy qu­rylyp, bul máseleniń ótkirligi kú­sheıe tústi. Assosıasııa grıgorıan­dyq kalendardy almastyrý qajet­tigi týǵanyn aıtyp otyr.
Biraq ony almastyratyndaı jańa kalendar jasala qoımaǵan edi. Endi soǵan jaýap dep Saılybaı Bekbola­tovtyń oılap tapqan jańalyǵy – «Máńgi qazaq kalendaryn» aıtsaq, ábden negizdi. Oǵan 2011 jylǵy 2 qyrkúıektegi Qazaqstan Respýblıka­synyń Ádilet mınıstrligi Zııatkerlik menshik quqy jónindegi komıtetiniń №24785 patenti berilgen.
Keıde jańalyqtyń da joly qıyn bolatyny bar. Onyń tıisti baǵasyn alýy úshin, tanylýy úshin oǵan qu­zyr­ly oryndar tarapynan da qoldaý qajet. Bul kalendardy engizý jónin­degi bastamashy toptyń maqsaty da osyǵan kelip saıady. Osy kalendar óz elimizde qoldanylsa eken, álemdik turǵyda baǵaǵa ıe bolsa, soǵan memleket tarapynan qoldaý kórsetilse eken deıdi.
Endi qazaq ǵalymy Saılybaı Bekbolatov jasaǵan «Máńgi qazaq kalen­darynyń» mánine úńileıik. Ýaqytty ólsheý negizine astronomııa aspan deneleriniń qozǵalysyn paıdalanady. Olar: Jerdiń óz osinen aınalýy, Aıdyń Jerdi aınalýy jáne Jerdiń Kún aınalasynda qozǵalýy. Endi osy úsh planetanyń qozǵalysyn úıles­tire kalendar jasaý qıynnyń qıy­ny. Sodan da búginge deıin olardyń jeke-jeke kalendarlary jasalyp keldi. Joǵaryda keltirilgendeı, bu­lar­dyń qaıshylyǵy, qolaısyzdyǵy kóp.
Búkilálemdik kalendar assosıasııasy grıgorıandyq kalendardy kúnderi, aptalary, aılary durys sáı­kesetin, aıtalyq, jyldyń basy apta­nyń bir kúnine keletin jańa kalendarmen almastyrýdy qajet sanaıdy. Biraq qazirge deıin usynylǵan kalendarlar jobalarynyń eshqaı­sysy da Jerdiń Kúndi aınalýy basyn kún men túnniń kóktemgi teńel­gen sátindegi nóldik núkteden almaı keledi. Sondaı-aq, jańa kalendarlar avtorlary bizdiń dáýirge deıingi IV ǵasyrda kalendar jasaý kezinde «kibise» jylǵa baılanysty ketken qa­telikti qaıtalaı beredi. Al tabı­ǵat­ta «kibise» jyl degen joq, ol kirgiziler bolsa, sózsiz jańsaqtyqqa ushyratady.
Qazaq ǵalymy usynyp otyrǵan «Máńgilik kalendar» jobasy – tabı­ǵat zańdaryna sáıkes keletin ǵylymı negizdelgen kalendar. Ýaqyttyń basy qaıdan degende, kóp halyq negizge dinı nemese ańyzdyq uǵymdardy alsa, Bekbolatov tabıǵat zańyna súıe­nedi. Onyń jobasynda jańa jyldyń basy retinde kóktemgi kún men túnniń teńdesý núktesi alynady. Bul kezde Kún aspan ekvatoryn ońtústik jartylaı sferasynan soltústik sferasyna qaraı qıyp ótedi, onyń ortalyǵynyń koordınaty 0 (nól) gradýsqa teń. Dál osy sátte Jerdiń soltústik jarty sharynda astronomııalyq kóktem bas­talady.
Aspan sferasyndaǵy bul núkte kalendarlyq jyldaǵy ýaqyt pen táýlikterdi esepteýdiń nóldik (bas­tap­qy) núktesi dep alynǵan. Teńesý kúninde Jerdiń óz osinen bir táýlik­tik aınalýy kún men tún ýaqytynyń qosyndysynan turady, olardyń ár­qaısysy 12 saǵatqa teń. Kún men tún­di bir keńistiktegi perpendıký­lıardyń boıyndaǵy eki núkte dep eseptep, kúndi + (plıýs), túndi – (mınýs) dep tańbalasaq, olardyń bir táýliktegi kólemi 0-ge teń bolady. Bul kóktemgi teńesý kúni – naýryz dep atalady. BUU ony beıbitshilik jáne halyqtar dostyǵynyń kúni – jyl saıynǵy halyqaralyq mereke dep ataǵan.
Sodan da, ár jylǵy birinshi aı esepteýdiń nóldik núktesinen bastalyp, barlyǵy 29 táýlikten turady jáne ol Aıdyń Jerdi aınalý keze­ńine sáıkes keledi, sondaı-aq bul bir aıdyń týýynan ekinshi aıdyń týýyna deıin 29 táýlik merziminen ótedi. Al jyl 13 aıdan turady. Onyń birinshi aıynda 29 táýlik, basqa 12 aıynda 28 táýlikten bolady.
Jyl osylaısha 13 aıdan, al aı 4 aptadan, al apta 7 kúnnen turady. Jyl tórt toqsanǵa bólinse, ár toq­sanda 13 apta, 91 kún bar. Bir jyl­daǵy táýlik sany 365 = (91h4) +1= 364+1 =365. Osy merzimde Jer Kúndi bir ret tolyq aınalyp shyqsa, óz osinen de 365 ret aınalady. Jerdiń óz osinen bir aınalýy táýliktik esepteýdiń negizine alynǵan. Kez kelgen kalendarlyq júıe sol táýliktik ýaqyt birligine negizdelgen. Apta, aı, jyl, sıkl, ǵasyr bolyp jalǵasa beredi.
Saǵattyq ýaqyt esebiniń júıesi Jerdiń ústindegi 24 saǵattyq endik­terge (merıdıandarǵa) bólýge negiz­delgen. Olardyń árqaısysy 15 gra­dýs­tyq boılyqqa teń. Saǵattyq endik Grınvıch observatorııasy arqyly óte­di. Jáne ony nóldik merıdıan dep esepteý kelisilgen. 0 saǵattyq endik + 1 saǵattyq endik + 2 saǵattyq endik + … 23 saǵattyq endik = 24 saǵat. Táý­liktik ýaqyt 0 saǵattan 24 saǵatqa deıin sozylady.

Bul jerde «0» sıfrynyń aıtarlyqtaı máni bar. Qazir bar kalendardaǵy jáne usynystardaǵy esepteý barysy Jerdiń Kúnnen aınalý basy kóktemgi kún men túnniń teńesýiniń nóldik núktesi alynbaǵan. Tipti grıgorıandyq kalendar jasal­ǵan kezde rım jáne latyn nómirle­ýinde 0-dik sıfrlyq belgi de bolm­a­ǵan edi. Olar kalendarlaryn «0» núktesinen bastamaǵandyqtan da, Jerdiń 0-den 1-ge deıin bir aınalym ýaqyty eseptelinbeı qalǵan.
Barlyq kalendarlarda «kibise» jyl degen bar. Al tabıǵatta ondaı uǵym joq. Bir jyl ekinshi jyldan uzaq bolmaıdy. Kúnniń aspan sfera­sy­nyń úlken sheńberinen tolyq jú­rip ótýi birdeı merzimge teń. Biri artyq, biri kem emes. Osy jolynda kún 13 astronomııalyq shoqjuldyz­dan ótedi. Aılardyń aty sol shoq­juldyzdarmen atalǵan. «Máńgilik qazaq kalendarynda» aılardyń sany 13 bolýy da sodan.
Jalpy jyldaǵy aılardyń sany 13 te, 12 de bolýy múmkin. Aı sanynyń 13 bolýy barynsha qolaı­ly, onda ár aıdaǵy kúnder, aptanyń birinshi kúninen bastalady. Al 12 aılyq kalendarda apta bir aıda bastalyp, kelesi aıda bitedi.
«Máńgilik qazaq kalendarynyń» artyqshylyǵy týraly kóp aıtýǵa bolady. Basty jetistigi – onyń ǵylymı negizdiligi. Sonan soń jyldyń árbir mezgili, túrli oqıǵalar, júrgiziletin sharalar jyl saıyn bir kúnge kelip otyrady. Bul búgingi aqparattyń aı­ryqsha tasqyny artqan zamanda úl­ken qolaılylyq týǵyzady. Tipti basqa­syn bylaı qoıǵanda, bir ret shyǵarylǵan kalendardy talaı jyl qatarynan paıdalanýǵa bolar edi.
Qazaq ǵalymy, akmeologııa ǵyly­mynyń bilgiri Saılybaı Bekbolatov tabıǵattyń zańdylyǵyna súıene oty­ryp, úlken ǵylymı jańalyq ashyp, álemdi tańdandyryp, mereıi­mizdi ósirip otyr deýimizge bolady. Bul jańalyqtyń erte me, kesh pe, áıteýir búkilálemdik ıgilikke jaratylatynyna kóńil senedi.
Osy jerde ǵalym jaıynda da az-kem aıta ketkenniń artyqtyǵy joq. Ol barlyq ýaqytta izdenis ústinde júretin adam. Keshegi keńestik zamanda sharýashylyqty basqara júrip, mal semirtýdiń jańa ádisin tapqany úshin «KSRO ónertapqyshy» ataǵyna ıe bolǵan. Sońǵy kezde búkil adamzat aldynda turǵan úlken mindet – jańa zaman talabyna saı kalendar jasaý isine bel sheshe kirisýi, onyń táýekel­shildigin ǵana emes, ózine degen seni­min de, zor daıyndyǵyn da ańǵar­tady. Bul iske ol 20 jyldaı ómirin arnapty. Nátıjesinde álemdik máni zor jańalyq dúnıege kelip otyr.
Endi jurttyń báriniń nazaryn aýdaratyn másele – onyń álemdik tur­ǵy­da tanylýy jáne ómirge engizilýi. Bul rette bastamashy toptyń áreketi quptarlyq. Sol áreket arqasynda bul jańalyq jaıynda elimizdiń tıisti oryndary da habardar bolyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıtetiniń saraptamasy da negizdi kórinedi. Olardyń pikirinshe, jurt nazaryn aýdaryp otyrǵan bul joba­nyń is júzinde qoldanylýy aıtar­lyqtaı kúrdeli bolatyny, qoǵam ómirindegi ǵasyrlar boıy qalyp­tasqan júıeni buzý ońaıǵa soqpaı­tyny belgili. Son­dyqtan jobany aqparat qural­dary arqyly nasıhattaý qajet degen pikir­leri de kóńilge qonady.
Árıne, bul jańalyq qanshama kó­ńilimizden shyqqanymen, patrıottyq maqtanysh sezimine bólegenmen, ony basqa elderden bólinip, óz elińde qoldaný kúrdeli ǵana emes-aý, múmkin de emesteı kóriner edi. Búgingideı basqalarmen barlyq salada ınte­grasııalyq baılanystaǵy jaǵdaıda jeke-dara óz kalendaryńdy engizemin degenge basqalardyń túsinistikpen qaraýy ekitalaı. Ol úshin olarǵa ókpe de aıta almaısyń.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.