Reseı Dýmasyndaǵy qazaq qyzy

Jeksenbi, 30 jeltoqsan 2012 0:35

Budan bes-alty jyl buryn qolyma Máskeýde shyǵatyn “Jızn nasıonalnosteı” jýr­na­ly­nyń túskeni bar. Baıaǵyda Keńes Odaǵynyń shańyraǵy as­tyn­da bas quraǵan san alýan ult­tardyń tynys-tirshiligin keńirek kórsetý úshin Maksım Gorkııdiń bastaýymen dúnıege kelgen ba­sy­lym dál osylaı atalǵan edi. Ber­tinde jabylyp qalǵan sol jýrnaldy jańǵyrtyp, toqsanynshy jyl­dar­dyń basynda Reseı Federa­sııa­synyń Ult isteri men fede­raldyq qatynastar jónindegi mı­nıstrligi jańa jaǵdaıǵa oraı­las­tyryp, jaryqqa qaıta shyǵardy. Oǵan túrtki salyp, uıytqy bolǵan Memlekettik Dýmanyń Ult isteri jónindegi komıteti edi.

Jeksenbi, 30 jeltoqsan 2012 0:35

Budan bes-alty jyl buryn qolyma Máskeýde shyǵatyn “Jızn nasıonalnosteı” jýr­na­ly­nyń túskeni bar. Baıaǵyda Keńes Odaǵynyń shańyraǵy as­tyn­da bas quraǵan san alýan ult­tardyń tynys-tirshiligin keńirek kórsetý úshin Maksım Gorkııdiń bastaýymen dúnıege kelgen ba­sy­lym dál osylaı atalǵan edi. Ber­tinde jabylyp qalǵan sol jýrnaldy jańǵyrtyp, toqsanynshy jyl­dar­dyń basynda Reseı Federa­sııa­synyń Ult isteri men fede­raldyq qatynastar jónindegi mı­nıstrligi jańa jaǵdaıǵa oraı­las­tyryp, jaryqqa qaıta shyǵardy. Oǵan túrtki salyp, uıytqy bolǵan Memlekettik Dýmanyń Ult isteri jónindegi komıteti edi.

Jýrnaldy aýdara qarap aqtarǵanda, kózime aldymen túskeni “Tutas ǵa­syr­ǵa sozylǵan daý-talas” atty maqala boldy. HIH ǵasyrdyń aıaǵynan bas­tap, ótken júz­jyl­dyq­tyń uzyna boı­­ynda ult­tyq-mádenı avtonomııa má­selesi aıtys-tartys pen daý-talastyń burqaǵan daýy­lyn aýyq-aýyq týǵyzyp kelgeni belgili. Sondyqtan da Reseı dýma­sy­nyń “Azamat­tardyń ult­tyq-mádenı bir­lestigi tý­ra­ly” qabyl­da­ǵan zańy atal­mysh máselege qoıylǵan soń­ǵy núkte sııaq­ty edi. Onyń ústine qoǵam­daǵy qaýyrt ekono­mı­kalyq hám saıası re­forma­lar­dyń keń qulash jaıý­y mádenı-ult­tyq qa­ty­nas­tardyń mánin aı­shyq­taı túsip, erek­­she ekpin tý­ǵyz­ǵanyn aıta kelip, avtor Reseıdiń ultaralyq qaq­­ty­ǵystardan áli de ada-kúde aryla almaı otyr­ǵanyn atap kórsetip, sebep-saldaryn tarıh qoınaýynan izdep, ótken kezeńderge oı kózin jiberedi. Osy oraıda avtordyń el ta­rı­hyn te­reń bilip, ǵylymı turǵydan jan-jaqty tal­daı alatyn sheberligi, tyń pikirler túıýi tánti etti.

“Azamattyq qoǵamnyń ashyq­ty­ǵy ulttyq azshylyqtyń quqy­ǵyn shekteı almaq emes, – dep jazady ol. – Reseı Federasııasy az ult­tar­dyń quqyǵyn qorǵaý jó­ni­nen Eýropalyq keńestiń al­dyn­da jaýap beredi. Bálkim, ol jaýap jeke zań nemese deklarasııa tú­rin­de bolar. Árıne, ony ýaqyt kór­setedi. Al munyń mańyzdysy basqada: tarıhı jaǵdaılardy, eń bastysy, búgingi tańda qalyp­tasyp otyrǵan shynaıy ahýaldy esepteı kelgende, azamat­tar­dyń qoǵamdyq birlestikteriniń eń bire­geı túri – ulttyq-mádenı avto­no­mııa bolyp tabylady. Ol ánsheıin­de aıta beretin ulttyq damý degennen azamattyq qoǵamǵa tán mádenı qundy­lyqtardyń mándi máselelerine birtindep kóshýge járdemdesedi. Ulttyq-mádenı avtono­mııa degenimiz, adamnyń ulttyq mádenı qajet­te­rin aıqyndaýyna teń quqyq beretin qoǵam­dyq birlestiktiń bir túri. Sondyqtan oǵan dás­túr­li kóz­qaras sheńberinen shyǵyp, jańasha qaraý qajet”. Maqala avtory tarıh ǵylymy­nyń kan­dı­daty, Memlekettik Dýmanyń ult isteri jónindegi komıtetiniń keńesshisi Raýshan Qanapııanova eken.

О́z basym, Raýshannyń atyna da, zatyna da kópten qanyq bola­tynmyn. Kezinde ol Qazaq­stan Kom­partııasy Ortalyq Komıte­tin­de jaýapty qyzmette bolyp, keıin Aqmola oblat­komy tór­aǵa­sy­nyń orynbasary qyzmetine ji­berilgen. Odan KSRO Joǵarǵy Keńesiniń apparatyna qyzmetke shaqyrylyp, Odaq taraǵannan keıin ony Reseı Dýmasynyń Ult isteri jónindegi komıtetine alyp qalady. Onda alǵash keńesshi bolyp istegen Raýshan qazir komıtettiń apparat jetekshisi. Ult isteri jó­nin­degi kóptegen keleli máselelerge uıytqy bolyp júrgen Raýshan budan tórt jyl buryn túrki tildes halyq­tardyń salt-dástúrin saqtaýǵa yq­pal etý jóninde áıelderdiń aı­maq­aralyq qoǵamdyq uıymyn qurdy. Onyń uıym prezıdenti retinde atqaryp júrgen jumysy aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyqtaı.

1999 jyly osy uıy­mnyń muryndyq bolýymen Máskeýde Eýrazııa áıelderiniń Búkilreseılik jınalysy ótkizildi. Onyń taqyryby da eleń eterlikteı: “Aý­ma­ly-tókpeli álemdegi áıel: otbasy jáne mádenıet hám ulttyq dás­túr­ler”. Oǵan orys eliniń ár óńirinen: sonaý Sahadan bastap Qalmaq, Tatar, Bashqurt Respýblıka­lary­nan, Orynbor men Kamchatka oblys­tarynan, Qyrymnan ókilder qatysty. Ázirbaıjan, Qazaqstan jáne Ýkraınadan meımandar keldi. Jınalysta qazirgi qoǵamdaǵy áıelderdiń róli men orny, olardyń qoǵamdyq-saıası ómirge qatysýy, mádenıet pen otbasyndaǵy salt-dás­túrdiń saqtalý máseleleri tal­qy­landy. Eýrazııa áıelderiniń úki­met­tik emes uıymdarynyń assam­bleıa­sy týraly ereje bekitildi.

Atalmysh aımaqaralyq uıym Reseıdegi qazaq ulysynyń ǵana emes, kúlli túrki tektes halyqtar arasynda qyrýar aǵartýshylyq jumys júrgizedi. Túrki áıelderi kezdesý keshterine óz qandastaryn kóbirek tartýǵa tyrysady. Qazir Máskeýde qazaq tilin oqytý jó­nin­de jeksenbilik synyp jumys istep, onda jetiden on tórt jasqa deıingi balalar oqıdy. Qazaq qyzdarynyń horeografııalyq ansambli “Rossııa” konsert zalynyń sahnasynda jıi-jıi óner kórsetip, kórermen­derin dán razy etip júr. Keıde mundaı kon­sertterge Qazaqstan oblys­ta­ry­nan da ónerpazdar shaqy­rylady.

Burnaǵy jyly osy uıym­nyń bas­taýymen Almatyda “Qazirgi ult­tyq kıimniń asqaq sáni” atty halyq­aralyq birinshi konkýrs sátti ótti. Oǵan dos­tas­tyq elderinde tu­ra­tyn kóptegen túrki halyq­ta­ry­nyń ókilderi qa­tysty. Al byltyr kúzde ult­tyq kıim úlgisiniń osyn­daı halyqaralyq ekinshi baıqaýy Máskeý qalasynyń ózinde ótkizildi.

Bundaı baıqaýlardy ótkizý – ulttyq qoǵamdyq uıymdar­dyń sýretshiler men sángerler jáne dızaı­ner­ler­diń shyǵarmashylyq odaqtarmen yntymaqtasa jumys isteýiniń bir tıimdi túri, – degen edi Raý­shan Musaqanqyzy gazet til­shisimen suhbatynda. – Másele my­na­da: qazirgi sán úlgisiniń klassı­kalyq ejelgi kıim túrlerine zer salyp, nazar aýdarýy bizdiń baı­qaý­larymyzdyń kásibı ǵana emes, qoǵamdyq saıası mańyzyn da kúsheı­te tú­se­di. Ulttyq kıim úlgisin alǵa tartý jaı ǵana sán-salta­nattyń aýqymynan asyp, ulttyq-mádenı avtonomııa birlestiginiń shyǵarmashylyq arnadaǵy mańyzdy týyndysyna aınalǵaly tur. Saıyp kelgende, bul baıqaý áıel zatynyń óz qarym-qabiletin tanytýyna múmkindik týǵyzatyn utymdy shara.

Aımaqaralyq áıelder uıymy óz jumysyna Reseıde turatyn tany­mal qazaq qyz-kelinshekterin de keńinen tartyp otyr. Olardyń ara­synda Sankt-Peterbýrgtegi Mem­lekettik Polıar akademııasynyń rek­tory, professor A.Shaý­ken­baeva, Elısta qalasynyń vıse-premeri M.Tarabaeva, Álemdik ekonomıka ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri D.О́tegenova, Ombydan A.Jaqypova, Orynbordan R.Ahme­to­va, Altaı ólkesinen T.Muh­ta­sy­ro­va, Mırnyı qalasynan G.Beısenbaeva sııaqty ákimshilik qyz­metkerleri jáne O.Janaı­da­ro­va, G.Jeksenbına, A.Adamova se­kil­di máskeýlikter bar. Solardyń ynta-jigeri arqasynda Reseı astanasynda Naýryz meıramyn atap ótý qolǵa alynyp, qaıta qalpyna keltirildi. Bir jyldary bul meıram Odaqtar úıiniń Baǵandy zalynda da ótti.

Árıne, áıelderdiń qabilet-qarymy toı-tomalaq, oıyn-saýyq ótkizýmen, ne joǵaryda­ǵydaı ismer­ligimen, on saýsaǵynan óner tamǵan sheberligimen ǵana shektelmese kerek. Olardyń el basqarý isine de belsene qatysyp, memlekettik qyzmetti de dóńgeletip áketetinin ómirdiń ózi dáleldep otyr. Buǵan Reseıdiń Dýma komıtetindegi qaryndasymyz, hám jerlesimiz Raýshan Qanapııanovanyń kúlli eńbek joly aıǵaq. Ol ózin qyzmet tegershiginiń kóp tetiginiń biri sanaýdan áste aýlaq. Qashan, qaıda qyzmet atqarsa da óz isine asqan jaýapkershilikpen qarap, jańalyq izdep damyl-tynym tappaıdy.

Udaıy úırenip, izdenis ústinde júretin jerlesimizdiń qalamynan maǵynasy tereń, mazmuny kemel birneshe kitaptyń týýy da sodan. Osylardyń ishinen “Memlekettik qyzmettegi áıel: qazirgi saıasat jáne keleshek” pen “Ákimshilik basqarý elıtasy qurylymyndaǵy genderlik ara-qatynastyń fılosofııasy” atty eki eńbekti aıryqsha atap ótken abzal. Bul ekeýi de tarıhı, tanymdyq, derektik materıaldarǵa meılinshe baı eńbekter. Olardan orta ǵasyr oıshyly Kornelıı Agrıppanyń tápsirlerinen bastap, orys patshaıymy Ekaterına II men aǵylshynnyń “temir ledıi” Mar­garet Tetcherdiń qareket-qımyl­dary týraly tyń derekter men dáıek­ter tabasyń. Osylardy alǵa tarta otyryp, ol búgingi tańda el basqarý isinde áıelderdiń áli de az ekenin aıtyp, odan arylýdyń jol­da­ryn nusqaıdy. Otandyq jáne sheteldik tájirı­belerdi taldaý arqyly memleket pen qoǵamdy tek jappaı erler ǵana basqarýy HH ǵasyr­dyń aıaǵyna taman óz múm­kin­digin túgel saryqty. Eger adamzat endi áıelderdiń áleýmettik-eko­no­mı­kalyq jáne mádenı ómirge qosar úlesin memleket basqarýdaǵy eń­be­gimen teńestirmese, ondaı memleket órkenıet jolymen órleı almaıdy, degen batyl tujyrym jasaıdy ol.

“…Qoǵamda qazir áıelderdiń saıasattaǵy róli týraly kóbirek aıta bastady, – dep óz oıyn ny­ǵarlaı túsedi avtor. – Shynynda da, halyqtyń áıelder quramynyń saıasatqa den qoıýy ádettegi áıelder qozǵalysynan tys óz betinshe óristep barady. Munyń sebebi ne deısiz ǵoı. Eń al­dy­men, elde birtutas áıelder qoz­ǵalysy qalyptaspaǵan. Olar­dyń saıasatqa den qoıýy ákimshilik bas­qarý qury­lymyndaǵy erlerdiń kasta­lyq qarsylyǵyna tap keldi. Ázir­she áıelder bizde is júzinde mem­le­ket basqarýdan shettetilgen. Al búkil álem búginde fılosof B.Spı­­nozanyń: “Bılik basyndaǵy áıel – búkil álemge qater”, degen qaǵıdasyn silkip tastap, olardyń memlekettik máselelerdi sheshýine múmkindik týǵyzyp otyr. Sońǵy jyl­dary Reseıde áıelderdiń bol­ma­shy bılik qurylymyna qaty­sýy­nyń ózi ulǵaıýdyń ornyna azaıyp ketti. Qyz-kelinshekterdiń barlyq deńgeıdegi bılikten boıyn aýlaq salý úrdisi údep barady”. Shyn má­nin­de qazir Reseıde bılik basynda áıel zaty joq­tyń qasy. Sonaý Keńes kezeńindegi Ekaterına Fýrsevanyń kózindeı bolyp úkimet quramynda Valentına Matvıen­ko júr edi, onyń ózi de Sankt-Peterbýrgtiń gýbernatory bolyp ketti. Oǵan qaraǵanda úkimet quramynda úsh birdeı áıel mınıstr bar Qa­zaq­stannyń jaǵdaıy ıman-tarazy eken.

Úlken bir uly eldiń kemshilikterin osylaı­sha taısalmaı ashyp aıtyp, qaımyqpaı betke basyp otyrǵan qarynda­sy­myz­dyń batyl­dy­ǵy­na tánti bolasyń. Onyń eńbekteri búgin týyp, erteń es­ke­rý­siz qalatyndaı emes, qoǵamnyń kókeıkesti máselelerin kótergen usynarlyǵy, uǵynarlyǵy kóp dúnıeler. Qazirgi qyz-kelinshekter ómirdegi qıyndyqtardy qalaı jeńbek, olarǵa kómek­te­se­tin kim bar, tabıǵı da­ryn qabileti men múmkin­dikterin kádege qalaı asyrýy kerek, álde otbasy, oshaq qasy bo­lyp otyra bergeni jón be, bol­masa bárine qoldy bir-aq siltep, mádenı, saıası jáne kásibı jaısańdardyń ortasynan óz ornyn oıyp alýǵa beldi bekem býǵany abzal ma? – degen sııaqty san alýan saýaldar samsap aldan shyǵa keledi. Bizdińshe, onyń jaýabyn eń aldymen áıelderdiń ózi biledi, tek olarǵa bóget bol­maı, qol ushyn berý qajet. Qa­ryn­dasymyz Raýshan Qanapııa­no­vanyń kitaptary toqsan taraý sol másele­ler­diń túıinin tabýǵa kómekteserine kúmán joq.

Esimine erteden qanyq, eńbe­gimen kópten tanys sol qaryn­da­sy­myzben byltyr kúzde Kók­shetaýda, han Keneniń 200 jyldyq mereıtoıy kúnderi kezdesýge týra keldi. Ol da tóre tuqymynyń bir tuıaǵy kórinedi. Túbi Abylaı hannyń nemere aǵasy Sultanbet tóreden taraıdy. О́zi qyrqynshy jyldardyń aıaq sheninde Kók­she­taý qalasynda muǵalimder otba­synda dúnıege kelipti. Ákesi sol óńirge áıgili ustaz Musaqan Qana­pııanov on bes jyldaı oblystyq oqý bólimin basqaryp, partııalyq qasań tártipke bas ımegeni úshin qýdalanyp, aqyry aýyr naý­qas­tan Ertis boıynda dúnıe salǵan. Odan qalǵan úsh ul, úsh qyzdyń bári de búginde elimizdiń betke us­tar sanatker azamattary. So­lar­dyń biri – Raýshan Musaqanqyzy qazir Reseı Memlekettik Dýma­sy­nyń Ult isteri jónindegi komı­teti­niń apparatyn basqaryp otyr. Ol ejelden kórshi eki eldiń ara­sy­na ǵana dáneker bolyp  qoı­maı búkil Dostastyq memle­ket­terin meken etken túrki tildes baýyrlarymyzdy baılanystyryp otyrǵan altyn kópirdeı kórinedi maǵan. Mereıi ústem qaryndasymyz­dyń mártebesi dáıim óse bergeı!

Sarbas AQTAEV, 
jazýshy.

Almaty.

6 qańtar, 2004 jyl.