Kesel: órshý emes, kemý bar

Juma, 2 qarasha 2012 7:11

Barshaǵa aıan, týberkýlez, qazaqyuǵymda qurt aýrýy búgingi tańdadensaýlyq saqtaý salasynyńózekti máseleleriniń birineaınalyp otyr. Máselen, DDU-nyńmálimetteri boıynsha tórtkúldúnıede kún saıyn 9 mıllıonǵajýyq adam týberkýlezge shaldyqsa, 2 mln-ǵa taıaý naýqas odan kózjumady eken. Týberkýlez – bul tek qana medısınalyq emes, sonymen qatar qoǵamdyq problema. Endeshe, bul jaǵdaı Qazaqstanda qalaı, ony emdeý, aldyn alý joldary jaıynda keńinen maǵlumat alý maqsatynda búginde seksen jyldyq tarıhy bar elimizdegi baıyrǵy emdeý oryndarynyń birinen sanalatyn Týberkýlez máseleleri Ulttyq ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tileýhan ÁBILDAEVQA jolyqqan edik.

Juma, 2 qarasha 2012 7:11

Barshaǵa aıan, týberkýlez, qazaqyuǵymda qurt aýrýy búgingi tańdadensaýlyq saqtaý salasynyńózekti máseleleriniń birineaınalyp otyr. Máselen, DDU-nyńmálimetteri boıynsha tórtkúldúnıede kún saıyn 9 mıllıonǵajýyq adam týberkýlezge shaldyqsa, 2 mln-ǵa taıaý naýqas odan kózjumady eken. Týberkýlez – bul tek qana medısınalyq emes, sonymen qatar qoǵamdyq problema. Endeshe, bul jaǵdaı Qazaqstanda qalaı, ony emdeý, aldyn alý joldary jaıynda keńinen maǵlumat alý maqsatynda búginde seksen jyldyq tarıhy bar elimizdegi baıyrǵy emdeý oryndarynyń birinen sanalatyn Týberkýlez máseleleri Ulttyq ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tileýhan ÁBILDAEVQA jolyqqan edik.

– Ádilhan Tileýhanuly, ót­kensiz búgingige baǵa berý qı­yn­daý bolar, aldymen seksen­niń seńgirine shyqqan meke­me­niń tarıhy, ıaǵnı negizi qalaı qalan­dy, alǵashqy uıymdas­­­ty­­rýshy­lary, basshylary jaı­­­ly qys­qasha toqtalyp ketseńiz…

– Qazaqstanda týberkýlez ıns­tıtýty 1932 jyly 9 naýryzda KASSR Halyq komıssarıatynyń sheshimimen qurylǵan. Alǵash­­­­qy­da bar bolǵany 25 tósek-oryndy qam­tysa, sol ýaqytta respýblıkada 790 aýrýhanalyq tósek-oryn bo­­­la­tyn. Instıtýttyń al­ǵashqy dırektory medısına ǵy­lymdarynyń dok­tory, professor V.I.Zıýzın bol­sa, Otan soǵysy jyldary Qaz­KSR-dyń eńbek si­­­ńirgen dá­­ri­­­geri A.M.Zadvornyh, keıinnen G.M. Var­­shavskıı, D.Ý.Tó­­lemisov, 1963-1982 jyldary ǵylymǵa eń­begi sińgen qaıratker, professor Aıqan Ter­likbaev, 1982-1997 jyl­dary professor Áldesh Júnis­be­kov, 1997-2012 jyldary professor A.A. Jáń­­gi­reev, Sh.Sh.Ismaılov, Ǵ.B. Raqy­shev basqardy. Bú­gin­de orta­lyq­ta 400 tósek-oryn, al jalpy elimizde 13498 tósek qory bar. Ortalyqta 7 ǵylym doktory, 5 pro­fessor, 19 medısına ǵyly­m­­­da­ry­­­nyń kandıdaty jumys jasaıdy.

– Derekterdi sóıletip kóri­ńiz­shi, búginde Qazaqstanda qan­sha adam esepte tur? 1991-2000 jyldary Qazaqstan týberkýlezge shaldyǵýshylyqtan dú­­­­­nıe júzi boıynsha 12-shi, al TMD elderi arasynda aldyńǵy oryn­­dy ıemdenýiniń ózi talaı jaıdy aıǵaqtasa kerek…

– Ulttyq ortalyq qazirgi tańda Qazaqstan týberkýlez ǵy­lymı zertteý ınstıtýty basta­ǵan óte áleýmettik mańyzdy min­det­terdi sheshýdi nátıjeli atqa­ryp keledi. Instıtýttyń naqty tá­jirıbelik, ǵylymı izdeniste­ri­niń, ozyq tájirıbeni barlyq óńir­lerge endirýge jetekshili­gi­niń ná­tı­je­sinde 60-jyldar­daǵy ýshyq­qan epıdemııal­ogııa­lyq jaǵdaıdy tu­raqtandyryp, jaǵdaıdyń edáýir jaqsarýyna qol jetkizildi. Ins­tıtýt Keńes Odaǵy kezindegi odaqtas respýblıkalar arasynda nátıjeli ju­mystarmen erek­she­len­di. 60-shy jyldardyń ba­syn­da týber­kýlezdiń alǵashqy syr­­qattaný kórsetkishteri 100 myń adamǵa shaqqanda 300-di, al ólim kór­set­kishi 60-ty quraǵan. 80-shi jyl­dary jaǵdaı aıtar­lyqtaı jaqsarǵan edi. Alaıda, táýelsiz­dik alǵan jyldardaǵy áleýmettik- ekonomıkalyq turaq­syzdyqtar ta­ǵy da týberkýlezden ahýaldyń nasharlaýyna yqpal etti. 2002 jyly syrqattaný kórsetkishi 165,5, ólim kórsetkishi 24,4 qura­dy. 1998 jyly Elba­sy­nyń Jar­lyǵymen qabyldanǵan maqsatty is-sharalar, týberkýlezben kúres máselelerine sony pár­men berdi. Nátıjesinde 10 jyl ishinde syr­qattaný kórset­ki­shi 1,9 esege, ólim 3 esege azaıdy.

– Búginde ortalyqta qansha naýqas emdeledi? Ulttyq orta­lyq bolǵandyqtan respýblı­ka­daǵy jaǵdaıdy da úılesti­rip otyratyn shyǵarsyzdar? Endeshe, aımaqtaǵy ahýal qan­daı, qaı oblysta aýrý kórset­kishi basym? Qandaı túrleri kóbirek beleń alǵan?

– Qazirgi tósek qorymen Ult­tyq ortalyq jylyna 1300-1400 aýrýdy emdep shyǵarady. Orta­lyq­­ta negizinen aýrýdyń kúrdeli túrleri – kóptegen dárige tózimdi týberkýlez emdeledi. О́kpe hırýrgııasy bólimshesinde terapııa­lyq emge kónbegen, ókpe tesigi bar aý­rý­larǵa ota jasalady. Statıs­tı­kaǵa súıensek 85 paıyz jaǵ­daıda ókpe týberkýlezi, al 15 paıyzynda ókpeden tys týberkýlez kezdesedi.

Ortalyq elimizdegi barlyq ob­lystarǵa úılestirý, ádiste­me­lik, je­tekshilik, keńes berý min­det­te­rin atqarady. Osyndaı qyz­mettik kómekti qylmystyq atqa­rý júıe­sine de kórsetedi. Nátı­je­sin­de jyl ótken saıyn jaǵdaı jaqsa­ryp, syrqattaný jáne ólim kórset­kishteri tómendep keledi. Degenmen de Aqmola, Atyraý, Shyǵys Qa­zaq­stan oblystary men Astana qala­synda syrqat­taný kórsetkishteri respýb­lıka­lyq orta kórsetkishten joǵary. Ortalyq barlyq óńir­ler­de jylyna 2 ret monıtorıngtik ba­qy­laý jasap, ke­shendi is-shara­lar ba­rysyna baǵa berýmen, nor­ma­tıv­ti qujattardy ýaqyt talabyna sáıkestendirýmen aınalysady.

– Mýltırezıstenttik týberkýlez – qurt aýrýynyń óte qa­ýipti, emge kónbeıtin túri sońǵy kezderi turaqty ósip kele jat­qan kórinedi. Oqyrman­darǵa tú­sinikti bolsyn, keńirek toqtal­sańyz?

– Kóptegen dárige tózimdi týberkýlez (mýltırezıstentti) óki­nishke oraı, respýblıkamyzda alǵash syrqattanǵandar arasynda – 19, qaıtalap aýyrǵandar arasynda 53 paıyzdy quraıdy. Emdelip jazylý nátıjeligi elimizde 73 paıyzdan joǵary. Emdelý nátı­jesi aýrýdyń uzaq emdelý kýrsyna shydaýyna, úzbeı emdi jal­ǵastyrýǵa tutastaı baılanysty. Bir qaýipti jeri, aýrýdyń osy túrimen aýyratyn adamdar qaýip­sizdik sharalaryn saqtamasa, bas­qalar osy qa­ýipti aýrýdy juq­ty­rady. Sondyq­tan sanıtarlyq aǵartý, psıholo­gııalyq qoldaý ju­mystary qatar júrgizilýde. Emdeý nátıjesine bas­qa da qo­symsha aýrýlardyń qo­sarlanýy (qant aýrýy, basqa da sozylmaly aýrýlar) óz áserin tıgi­zip jatady. Qazaqstanda týber­ký­lez­diń kóptegen dárige tózimdi túrimen aýyrǵandardy emge alý deńgeıi 85 paıyzǵa jetti, bul DDU standartyna saı, 2011 jyl­dyń qo­ry­tyn­dysy boıynsha aýrýdyń bul túri­men syrqattaný 3,8 paıyzǵa azaıdy. Bul jaǵdaı turaqtana basta­ǵan­nyń kórinisi deýimizge bolady.

– Ortalyq respýblıkadaǵy osy baǵyttaǵy ǵylymı zert­­­teý­ler júrgizetin biregeı mekeme bolǵandyqtan ǵylymda qol jetkizgen qandaı jańalyq, je­tistikterińizben bólise alasyz?

– Ortalyqta ǵylymı jumys­tar udaıy júrgizilip keledi. Tıim­di nátıjeleri is-tájirıbede qol­da­nysqa engizilýde. Ulttyq orta­lyq joǵary kásibı mamandar daıarlaý máselesine úlken kóńil bó­lip keledi. 80 jyl ishin­de 40 ǵy­lym doktoryn, 168 ǵy­lym kandıdatyn daıarlap shy­ǵar­dy. 67 ǵy­lymı jınaqtama, 8565 ǵylymı maqala, 135 emdeý dıagnostı­ka­lyq ádisti jetil­dirý isi boıynsha qujattar ja­ryq kórdi.

Ortalyqta aýrýdyń asqynǵan túrlerine ota jasaý, plastı­ka­lyq qaıta qurylymdaý otalary júze­ge asyrylady. Sońǵy ýa­qyt­tarda Reseı hırýrgtarymen birlesip az jaraqat keltiretin bronhoskopııa­lyq otalardy jasaý qolǵa alyndy. 80 jyldyń aıasynda ótkizil­gen konferensııada jańa tehnologııalardy paıdalaný, jańa zertha­nalyq tásil­derdi eńgizý, hırýr­gııalyq emdeý tásilderin talqy­lap, tájirıbe almasý másele­le­rine úlken mán berildi.

– Týberkýlez órkenıettiń damýymen birge kelgen áleý­mettik aýrý. Sondyqtan olarǵa memleket jaǵdaıynda jeńil­dik­­ter qarastyrylǵan. Solardy atap kórsetseńiz… Jáne ózderińizdiń taraptaryńyzdan emdelý­shi­ler­ge qandaı jaǵdaı jasalyp otyr. О́ıtkeni, bul kesel tez arada aıyǵyp kete­tin aýrý emes, naýqastarǵa aılap, jyldap emdelýge týra keledi…

– Týberkýlez áleýmettik ma­ńyzy bar juqpaly aýrý. Son­dyq­tan memleket tarapynan búginde aýrýdy anyqtaý, emdeý tolyqtaı tegin. Bıylǵy jyly tek qana arnaıy týberkýlezge qarsy dári- dármekterdi ortalyqtan satyp alýǵa 4 mıllıard teńge qarjy bólindi. Týberkýlezge qarsy emdeý mekemeleriniń materıaldyq- tehnıkalyq bazasy jyl ótken saıyn jaqsarýda. 2000 jyldan beri 46 jańa tıptik týberkýlezben kúres aýrýhanalary iske qosyldy. Jergilikti atqarýshy bıliktiń kó­me­gimen 2011 jyly 258 mln. teń­geniń kóleminde aýrý­larǵa ambý­latorlyq emdeý kezinde jol aqy­syna, tamaǵyna qosymsha kómek kórsetildi. 34 páter berildi. Bul baǵyttaǵy jumystardy jandandyra túsý qajet dep sanaımyn.

– Eger júregińiz, bolmasa aıaǵyńyz aýyryp emdelmeseńiz – ol árkimniń jeke basynyń sharýasy, al eger siz juqpaly týberkýlez dertine shaldyǵyp emdelmeseńiz – keshirińiz, ol me­niń de, ózgeniń de, memle­ket­tiń de sharýasy. О́ıtkeni, ondaı kesapatty keseldi kez kelgen jerde, kez kelgen jaǵdaıda ózi­ńizge juqtyryp qoımaı, ózgege de juqtyrýyńyz múmkin. Iаǵnı…

– Aýrýdyń aldyn alý, aýyryp qalǵan jaǵdaıda úzdiksiz emde­lip, jaqsy nátıjege jetý árbir adamnyń óz jaýapkershiliginde bolý kerek. Sonda ǵana bul iste joǵary nátıjege jetýge bolady. Bul iste medısına qyzmetkeriniń aýrýdyń jan dúnıesin túsine bilý, minez-qulqyna áser etý qabileti qajet-aq. Al kerekti aldyn alý sharalary: balalar arasynda egý jumystary júrgi­zi­ledi. Aýrý qaýpi joǵary toptardy jylyna keminde bir ret tekserý sharalary atqarylady. Al qylmystyq atqa­rý júıesinde jy­lyna 2 ret pro­fılaktıkalyq tekserýler júrgi­ziledi. Jasóspi­rimder arasynda buıryqqa sáıkes jylyna keminde 1 ret flıý­rografııalyq tekserýden ótki­ziledi. Al árbir eresek turǵyn óz qalaýymen jylyna 1 ret tekserýden ótýi abzal.

Jalpy, týberkýlez aýrýymen kúres máselesi durys baǵytta. Osyndaı memlekettik qoldaý aıasynda jaqyn jyldary syrqat­taný jáne ólim kórsetkishterin tómendetýde úlken jetistikterge jetýge tolyq múmkindikter bar.

– Ádilhan Tileýhanuly, or­ta­lyqtyń seksen jyldyq me­reıli jasyna oraı halyq­ara­lyq konferensııa ótkizip jatyr ekensizder…

– Konferensııanyń maqsaty basqa memleketterdiń ozyq is-tájirıbesin Qazaqstanda júrgi­zilip jatqan týberkýlezge qarsy is-sharalarmen salystyrmaly túrde talqylaý, aýrýǵa dıagnos­tıka qoıý jáne emdeý tıimdiligin joǵarylatý maqsatynda jańa tehnologııany qol­daný arqyly emdeý sapasyn kó­terý joldaryn qaras­tyrý bolyp tabylady. Al jıyn­nyń negizgi má­se­leleri: aza­mattyq jáne qyl­mys­tyq atqarý júıesin­degi kópte­gen dárige tó­zimdi týberkýlez máse­le­lerin tal­daý; ambýla­torııalyq emdi paı­dalaný aıasyn keńeıtý; aýrý­­lardyń úzdiksiz emdelýge yntasyn joǵarylatý; aýrý­dyń kúrdeli túrle­rin anyqtaý; búgingi tańda ózekti máselege aınalyp jatqan týberkýlez jáne adamnyń ımmýndy tapshylyq vırýsy aýrýlarynyń qa­tar kezde­sýin anyqtaý bolyp tabylady. Konfe­rensııaǵa Reseı, Ázer­baı­jan, О́z­bekstan, Grýzııa, Qyrǵyz­stan, Kolýmbııa ýnıversı­tetteri­nen álem­ge tanymal ǵalym­dar men professorlar shaqyryldy.

Týberkýlez problemalarynyń Ulttyq ortalyǵynda 31 qazan men 1 qarasha kúnderi sheberlik sy­nyp­­­tary ótkizilip, 10-nan as­tam adam­­ǵa kúrdeli otalar jasaldy. Arnaıy bilimin jetildirý sa­baq­tary júrgizildi. Bul is-shara­larǵa bar­­lyq oblys pen qala­lar­dan mamandar qatysty. Bola­shaq­ta ma­man­dardyń kásibı sheber­li­gin kóte­rý maqsatynda osyndaı is-shara­lar udaıy júrgiziletin bolady.

Áńgimelesken

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».