Igilikti izdenister nátıjesi

Sársenbi, 25 sáýir 2012 7:36

Kúni keshe adamzat ar­man­daǵan órkenıettiń ónege­sin­deı, áleýmettik damýdyń sha­ryqtaý shegindeı kórinetin kári dúnıe – Eýropa men Amerıka Qurama Shtat­tary­nyń aıaq astynan shaı­qalyp, astan-kesten bolý­dyń az-aq aldynda turǵan ekonomıkasy jaıly oqyp-bilip, dúnıe­jú­zi­lik daǵ­d­arystyń ke­lesi nó­pi­ri taqap qaldy degen boljamdardy es­tip, «Qazaq­sta­ny­myzdyń er­teń­gi jaǵdaıy ne bolar eken?» dep, kú­mán­danyp júrgen ke­zi­mizde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýyn jarııalap, kóńili­mizdi ornyna túsirdi.

Sársenbi, 25 sáýir 2012 7:36

Kúni keshe adamzat ar­man­daǵan órkenıettiń ónege­sin­deı, áleýmettik damýdyń sha­ryqtaý shegindeı kórinetin kári dúnıe – Eýropa men Amerıka Qurama Shtat­tary­nyń aıaq astynan shaı­qalyp, astan-kesten bolý­dyń az-aq aldynda turǵan ekonomıkasy jaıly oqyp-bilip, dúnıe­jú­zi­lik daǵ­d­arystyń ke­lesi nó­pi­ri taqap qaldy degen boljamdardy es­tip, «Qazaq­sta­ny­myzdyń er­teń­gi jaǵdaıy ne bolar eken?» dep, kú­mán­danyp júrgen ke­zi­mizde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýyn jarııalap, kóńili­mizdi ornyna túsirdi.

Táýelsizdiktiń jıyrma jy­­lynda týǵan elimizdi soq­tyq­paly, soqpaqty jolda adas­tyr­maı alǵa bastap, tórt­kúl dúnıe­ge túgel tanytyp, Eýropanyń tórine shy­ǵarǵan Tuńǵysh Prezı­denti­miz álem­dik qarjy daǵdarysy bas­tal­ǵan syndarly shaqta «Daǵ­da­rys­tan jańarý men damýǵa» atty Joldaý arnap, halqy­myz­ǵa dem berip, dúr silkin­dir­gen edi. Osy joly odan da aýqymdy mindetter belgilep, elimizdiń damýynyń jańa kezeńine qadam bas­qa­nymyzdy pash etti. Búginde bárimiz de qoltyǵymyzǵa qa­nat baıla­ǵandaı kúı keship, jasampaz isterge jumylý ústindemiz.

Elbasymyz kezinde kóre­gen­dikpen qurǵan Ulttyq qor­dyń mol qarjysy eli­miz­degi elektr energııasynyń tapshy­ly­ǵyn joıatyn Balqash jylý elektr stansasyn salý, Jez­qaz­ǵan – Beıneý, Arqalyq – Shu­barkól jańa temir jol je­li­leri qurylysyna kirisý, Jambyl oblysynda keshendi mıneraldy tyńaıtqyshtar ón­dirisin, Atyraý munaı óń­deý zaýytynda munaıdy te­reń óńdeý keshenin qurý, Qa­ra­shy­ǵa­naq ken ornynda qýat­ty gaz óńdeý zaýyty qury­ly­syn bastap, eldi gazdan­dy­rýǵa kirisý sııaqty jańa ǵa­lamat joba­lar­ǵa jumsalatyn bolyp otyr. Alla buıyrtsa, ata-babalarymyz aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushy­men qorǵap, keıingi urpaq­ta­ryna mıras etip ketken basty muramyz – keń baıtaq qazaq jeriniń baılyǵynyń ıgiligin halqymyz molynan kóretin aqjarylqap zaman alys emes.

Elbasymyz bıylǵy Joldaýynda da memlekettik til má­­selesin aınalyp ótpeı: «Qa­­zaq tili, bizdiń mem­le­ket­tik tilimiz ósip-órkendep kele­di. 2020 jylǵa qaraı mem­le­ket­tik tildi meńger­gen­derdiń qatary 95 paıyzǵa deıin jete­tin bolady. Eli­mizdegi barlyq mektepter men oqý oryndarynda qazaq tilinde oqytý úrdisi júrip jatyr. Osynyń bárine de­pýtattar men memlekettik qyz­­mettegiler óz úlesterin qo­sý­lary kerek» dep atap kórsetti. Keńes ókimeti tusynda ultsyz­dan­dyrý saıasaty erekshe ekpin­men júrgi­zil­gen Qyzyljar óńirinde de táýelsizdiktiń jıyrma jyly ishinde memlekettik tilimizge degen kózqaras túbe­geı­li ózge­rip, kóńilge zor úmit uıalatatyn eleýli betburys jú­rip jatyr. Sonyń dúmpýimen táýelsizdik jyldarynda Petropavl qa­lasynda jańadan bes qazaq mektebi ashylyp, olar­dyń sany altyǵa jetti. Buǵan qosa, oblysymyzda keńes óki­meti tusynda orys tilinde oqy­tý­ǵa kóshirilgen 94 qazaq mek­te­bi túgel qalpyna keltirildi.

Al ústimizdegi oqý jylynda óńirdegi 6 aralas mektep taza qazaq tilinde oqytýǵa kó­shi­rildi. Al qalada sońǵy salyn­ǵan 1100 oqýshyǵa arnalǵan qazaq mektep-gımnazııasy 2007 jyly paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Sodan keıin álemdik qarjy daǵdarysy kıligip, pe­tropavldyq ata-analar qolqa­lap surap júrgen jetinshi qa­zaq mektebin salýǵa qarjy bólinbeı qaldy. Osyny eskergen oblys ákimi Serik Bilálov 2008 jylǵy muǵalimderdiń dástúrli tamyz máslıhatynda qala basshylaryna oqýshylar sany azaıǵan orys mektep­teri­niń janynan qazaq synyptaryn ashý jóninde tapsyrma bergen edi. Sodan beri qala­da­ǵy 12 orys mektebiniń janynan qazaq synyptary ashylyp, olar aralas bilim mekeme­leri­ne aınaldyryldy. Olarda ót­ken oqý jylynda 400 qazaq balasy óz ana tilinde bilim aldy. Al ústimizdegi jylǵy aqpan aıynda bolǵan bilim basqar­ma­synyń keńeıtilgen alqa otyrysynda óńir basshysy aldaǵy ýaqytta qaladaǵy eki-úsh aralas mek­tep­ti birtindep qazaq­shaǵa tolyq kó­shirý, aýdandarda da qazaq mek­tepteriniń sanyn kóbeıtýdi qa­rastyrý týraly tapsyrma ber­di. Oblys ákimi­niń bul she­shimi de Elbasy Joldaýynan týyndaǵan oryndy sheshim dep bilemiz.

Osyndaı ıgilikti isterdiń nátıjesinde ótken oqý jylynda Qyzyljar óńirindegi jalpy orta bilim ordalarynda qa­zaqsha oqyǵan qazaq bala­larynyń sany 62 paıyzǵa deıin jetti. Al 1990-1991 oqý jylynda oblystaǵy qa­zaq balalarynyń nebári 25 paıyzy ǵana óz ana tilinde bilim alǵan bolatyn. Bul Elbasymyzdyń «Qazaqstan­nyń bolashaǵy – qazaq ti­linde!» degen qaǵıdaly sózi, salıqalylyqpen júrgizip kele jatqan til saıasaty óz jemisin bergendiginiń aıǵaǵy.

Qazaq tiliniń qoǵamdy biriktirýshi faktor retindegi róli de birtindep artyp kele jatqany kámil. Máselen, ústi­mizdegi oqý jylynda oblys ortalyǵyndaǵy ulty bas­qa 70 ata-ana ózderiniń ul-qyzdaryn qazaqsha oqytýdy jón kóripti. Al qyzyljar­lyq til janashyrlary 1990 jyly Petropavlda úı jaǵa­lap úgit júr­gizip, 15 qazaq ata-anany áreń kóndirip, ana tilimizdegi al­ǵash­qy synypty áreń ashtyr­ǵan edi. Sondaı-aq, ótken jyly Petropavl­daǵy qazaq klas­sı­kalyq gımnazııasy óz ǵıma­ratynyń tarlyǵynan qıyn jaǵdaıda qalǵanda, kórshiles №7 orys orta mektebiniń dırektory Tatıana Ansıbor tú­sinistik tanytyp, ózi bas­qa­ratyn bi­lim mekemesiniń bir qa­batyn túgel bosatyp ber­geni de ult pen ulystyń arasyn ja­qyn­dastyra túsetin ıgi­likti is, rızashylyqpen aı­týǵa turar­lyqtaı ónege emes pe?! Aıta bersek, uly Maǵjan eli – Qyzyljar óńirinde mun­daı jarqyn mysaldar jeterlik.

Árıne, ana tilimizdiń qol­da­nylý aıasyn keńeıtýde, mártebesin arttyrýda kemshin soǵyp jatqan tustar áli de az emes. Til janashyrlaryn, ási­re­se, irili-kishili memle­ket­tik qyzmetshilerdiń kópshi­li­giniń óz ana tiline shorqaq­tyǵy qynjyltatyny aıan. «Syn túzelse, min de túze­le­di» degendeı, ýaqyt óte kele mundaı olqylyqtardan da birtindep arylatyn bolarmyz. Sebebi, ótken jylǵy qyr­kúıek aıynda Kókshetaý qalasynda ótken Halyq­ara­lyq «Qazaq tili» qoǵamynyń V quryltaıynda sóılegen sózinde sol kezdegi Mádenıet mınıstri, búgingi Memlekettik hatshy Muhtar Qul-Muhammedtiń aldaǵy ýa­qytta qabyldanatyn til týraly jańa zańǵa memlekettik qyz­metshiler úshin memle­ket­tik tildi bilýdiń mindettiligi tý­raly bap engizýge kúsh salamyz dep ýáde bergeni kóńi­limizde mazdaǵan úmit otyn úrleı tústi. Mine, elimizdiń til­der jáne memlekettik qyz­met týraly zańnamalaryna osyndaı bap engizilip, jan-jaqty oılastyrylyp, kezeń-kezeńimen iske asyrylsa, mu­nyń ózi ana tilimizdiń qolda­nylý aıasyn odan ári keńeıtý baǵytyndaǵy kezekti bir asa mańyzdy qadam bolar edi dep oılaımyz.

 Káribaı MUSYRMAN, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Soltústik Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy.

PETROPAVL.