Iá, Qazaqstannyń týrıstik áleýeti orasan dep jıi maqtanatynymyz ras. Alaıda, týrızm salasyn áli kúnge deıin qaryshtap damyta almaı otyrǵanymyz da jasyryn emes. Geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Djordj Vashıngton ýnıversıtetiniń túlegi Kenenbaı Mámbetálıev munyń sebebin bylaı dep tarqatady:
− Kez kelgen memleket belgili bir salany damytý úshin onyń bolashaqtaǵy damý josparyn arnaıy strategııalyq qujat arqyly aıqyndaıdy. Bul qujat memlekettik organdardyń, ǵalymdardyń jáne salaǵa qatysty múddeli taraptardyń barlyǵynyń qatysýymen jasalýy kerek. Biz elimiz táýelsizdik alǵannan beri qabyldanǵan barlyq týrızm baǵdarlamalary men tujyrymdamalaryn AQSh-tyń týrızm salasynyń ǵalymdarymen birge tolyq zerttedik. Sondaǵy anyqtaǵanymyz, bizdegi kóptegen baǵdarlamalar men qujattarda naqty ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjesi paıdalanylmaǵan. Tipti 2017 jyly qabyldanǵan Týrıstik salany damytýdyń 2023 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda da týrıstik áleýetimiz durys zerttelmegen. Bul jaǵdaıda týrızmniń damýy týraly aıtý qıyn.
Osy salany zerttep júrgen mamannyń aıtar naqty dálel-dáıekteri de bar. Onyń pikirinshe, Týrıstik salany damytýdyń 2023 jylǵa deıingi tujyrymdamasy senimsiz aqparattar negizinde jazylǵan. Mysaly, qujatta týrızmdi damytýǵa qıyndyq keltiretin negizgi sebepterdiń biri retinde «Týrızm salasynda bilikti kadrlardyń, onyń ishinde akademııalyq bilim sıpatynyń jetispeýshiligi, bilim baǵdarlamalarynyń eńbek naryǵynyń talaptarynan, óndiris qajettilikterinen, jumys berýshilerdiń kútýinen birshama alshaqtyǵy» kórsetilgen. Bul oraıda, Tujyrymdama avtorlary týrızmniń damymaýyna basty kemshilik retinde mamandyq berý mekemelerin negizsiz aıyptaǵan.
– Sonymen qatar Tujyrymdama boıynsha kempıngtik týrızm, avtotýrızm jáne karavanıng týrızmin damytý josparlanǵan. Qujatty ázirleýshilerdiń paıymyna salsaq, osy salany damytý elimiz úshin óte qolaıly-mys. Sebebi týrızmniń bul túrleri barlyq maýsymda damı beredi deıdi. Shyny kerek, bul aqylǵa qonbaıdy. Sebebi elimizdiń keıbir aımaǵynda qys mezgilinde tabıǵat aıasynda serýendeý turmaq, jumys pen úıdiń arasyna qatynaý muń bolady emes pe?! Aıaz, boranda, tumanda, kóktaıǵaq kezde mańyzdy qalaaralyq trassalar da jıi jabylady. Qatty sýyqta kóptegen mekemeler jumysyn toqtatatynyn bile tura, qysqy mezgilde de týrısterdiń saıahatyn josparlaý tipti kúlkili kórinedi. Elimizdiń tabıǵı erekshelikterin eskermegenine qarap, Tujyrymdama avtorlarynyń geografııalyq bilimine kúmándanyp qaldym,– deıdi K.Mámbetálıev.
Onyń aıtýynsha, dál qazir Qazaqstanda kempıngtik týrızm, avtotýrızm jáne karavanıng týrızmin damytýǵa múmkindik az. Tujyrymdamadaǵy osyǵan qatysty bólim Germanııa, Qytaı jáne Reseıdiń týrızmin damytýǵa arnalǵan sııaqty. Sebebi sol memleketterdiń áleýeti týraly málimetter berilip, Qazaqstannyń áleýeti nazardan tys qalǵan. Qazaqstanǵa sheteldik týrısterdiń barlyǵy birdeı óz kólikterimen kelmeıtini belgili. Mysaly, Aýstralııa men Amerıkadan, Eýropa men Azııanyń damyǵan memleketterinen keletin týrısterdiń óz kóligimen kelmeıtini túsinikti. Al bizde, ókinishke qaraı, olarǵa jalǵa kólik beretin ortalyqtar óte az. Onyń ústine, týrızmniń bul salasyna kez kelgen kólik jaramaıtyndyqtan, jol talǵamaıtyn, qaýipsizdigi joǵary myqty avtokólik qajet.
Alys shetelderden keletin týrısterge myqty avtokólik bermek túgili, TMD kóleminde óz avtokóligimen keletinderdiń kóligi buzylǵan jaǵdaıda tehnıkalyq kómek beretin ortalyqtar da kóp emes.
– Qazirgi tańda týrızmniń bul túrine ulttyq deńgeıde kóńil bólýge áli erte. Sebebi bizde birinshi kezekte týrızmniń daıyn turǵan nysandarynyń kópshiligi bos tur. Osy nysandar paıda ákelýi úshin qajetti týrısterdi áli tartqan joqpyz. Alys shetelden keletin týrısterdiń sany on bes-jıyrma mıllıonnan asqan soń ǵana týrızmniń kempıng, avto, karavanıng sııaqty túrlerin damytý týraly aıtýǵa bolar. Al qazir ony qolǵa alýdan buryn, elimizde kólikter júretin joldardyń sapasyn retke keltirip alǵan jón,– deıdi ol.
Sońǵy kezderi Qazaqstannyń medısınalyq týrızmdegi áleýeti joǵary baǵalanyp júrgeni belgili. Buǵan da kúdikpen qaraýǵa týra keledi. Týrızmdi damytýǵa qatysty qujat avtorlary medısına salasy boıynsha basqa memleketterdiń kóshbasshy ekenin moıyndaıdy. Soǵan qaramastan, Qazaqstanda jasalǵan nebári 40 júrek transplantasııalaý jáne 5 ókpe transplantasııalaý operasııasyn úlken jetistik retinde qarastyryp, osy eldermen medısınalyq týrızm salasynda básekelesýge shaqyrady. Árıne, bir operasııanyń ózi úlken jetistik. Alaıda, joǵaryda atalǵan operasııalar qansha naýqasqa shaqqanda sátti jasaldy? Eger avtorlar Tujyrymdamada sońǵy bes jyldyń statıstıkalyq derekterin paıdalandy desek, jylyna bir transplantasııa jasaý otandyq medısınanyń joǵary dárejede ekendigin aıqyndaı ma?! Otandyq medısına el azamattaryn emdep bolyp, basqa eldiń azamattaryn emdeý jaǵdaıyna jetti me?! Erteń sheteldik týrısterdi emdeý sátsiz bolǵan jaǵdaıda Qazaqstannyń álem aldyndaǵy bedeli qalaı bolady? Sátsizdikke ushyraǵan klıenttiń qorǵaýshylary halyqaralyq nemese jergilikti sottarǵa júgingen jaǵdaıda Týrızm ındýstrııasy komıteti qandaı ról atqaryp, qanshalyqty jaýapkershilik arqalaıdy?! Osy tektes salmaqty máseleler áli sheshilmegen.
K.Mámbetálıev keıingi jyldary týrızm salasyna jasalyp jatqan memlekettik qoldaýdy erekshe baǵalaıdy. О́kinishtisi, ony týrızm salasyna jaýapty mekemeler tıimdi paıdalana almaı otyr. Álemde Qazaqstan sııaqty týrızmdi qoldap jatqan elder kóp emes. Jaǵymsyz saıasattyń áserinen týrızm salasynan túsetin tabystan aıyrylyp jatqan memleketter de bar. Mysaly, birer jyl buryn AQSh prezıdenti jeti musylman eldiń azamattaryna elge kirýge ýaqytsha tyıym salǵan-dy. Al AQSh ekonomısteriniń deregine qaraǵanda, bul eldegi týrızm salasyndaǵy 40 myń jumys ornynyń joıylýyna jáne mıllıardtaǵan dollar tabystan aıyrylýyna sebep bolǵan. Osydan keıin AQSh týrıster kóp keletin memleketter arasynda Fransııadan keıingi ekinshi ornynan túsip qaldy. AQSh-qa musylman týrısterden ǵana emes, Eýropa azamattarynyń da kelýi azaıyp ketken. Tipti Eýropanyń keıbir damyǵan memleketteri óz azamattaryna AQSh-qa barmaýǵa keńes berip, ulttyq týrıstik portaldarynda qaýipti elder sanatyna engizdi.
Buǵan keri mysal retinde Saýd Arabııasyn tilge tıek etýge bolady. Konservatıvti memleket retinde bul el buryn tek musylman týrısterdi qabyldaıtyn. Qazirgi taq murageriniń saıasaty boıynsha barlyq týrısterdiń elge erkin kirýine ruqsat berildi. Osy arqyly Saýd Arabııasy munaı taýsylǵannan keıingi kezeńde de ekonomıkalyq damýdy tómendetpeý jaǵyn qazirden bastap qolǵa alyp otyr. Osy eki mysalǵa qaraı otyryp, týrızmge saıasattyń tikeleı yqpaly bar ekenin kórýge bolady. Elimizdegi saıası jaǵdaıdyń qolaılylyǵyna qaramastan Týrızm ındýstrııasy komıteti týrıstik áleýetimizdi paıdalana almaı, salany tıisti dárejede damyta almaı otyr.
Sheteldik týrısterdi kóbirek tartý úshin ne isteý kerek? Bul saýalǵa K.Mámbetálıev:
− Eń birinshi, týrızmniń qandaı túrlerin damytý qajettigin anyqtaý kerek. Sheteldik týrısterdiń basym bóligi tabıǵat aıasynda (ulttyq parkter, ulttyq saıabaqtar men qoryqtar jáne t.b) saıahattaǵandy unatatynyn eskergen jón. Ekinshiden, qaı eldiń týrısterin tartý el ekonomıkasyna paıdaly ekenin anyqtap alý kerek. Tıisti Tujyrymdama avtorlary elimizge keletin týrısterdiń basym bóligi TMD memleketterine tıesili ekendigin, olardyń Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstannan ekenin kórsetken. Menińshe, olar bizdiń ekonomıkaǵa jumsaǵan qarjysynyń biraz bóligin qaıtadan ózderi alyp ketedi. Bul týrısterden elimiz aıtarlyqtaı paıda kórmeıdi. Sondyqtan bizge Aýstralııadan, AQSh-tan, Eýropa men Azııadaǵy damyǵan elderden keletin týrısterdi tartý mańyzdyraq, – deıdi.
Sarapshy atap kórsetkendeı, azamattaryn elge tartqymyz keletin memlekettermen tııanaqty túrde jumys jasaý jaǵy da óte ózekti. Demek, osy elderde Qazaqstan týrızmin tıimdi, arzan jáne nátıjeli tásildermen nasıhattaý kerek. Osy aıtylǵandardy ǵylymı túrde júıelep, sol jospar boıynsha jumys istesek, jaqsy nátıjege qol jetkize alamyz.
Baýyrjan MUQAN,
«Egemen Qazaqstan»
