Bul sport túri qazir halyqaralyq deńgeıge kóterilgen. Jyl saıyn álem jáne qurlyq chempıonattary ótip turady. Jeńimpazdarymyz da barshylyq. Sonyń biri – álemniń 8, elimizdiń 13 dúrkin chempıony Ásel Dalıeva. Toǵyzqumalaqshy qaryndasymyzdyń jetken bıigine teńeser adam álemde ázirge joq. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Sport jáne deneshynyqtyrý isteri komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri jáne «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy Ásel Egizbaıqyzyn ult meıramy qarsańynda áńgimege tarttyq.
– Ulttyq oınymyz toǵyzqumalaqqa qalaı keldińiz?
– Toǵyzqumalaq oınyna alǵash anam alyp keldi. Men ol kezde 9 jasta edim. Oǵan deıin ol kisi meniń toǵyzqumalaqqa qyzyǵýshylyǵymdy baıqap, oıyn taqtasyn satyp alyp bergen-tin. Tipti, oıynnyń erejelerin de ózi úıretti.
– Sizdi qazir kásibı toǵyzqumalaqshy retinde álem tanıdy. Osyndaı dárejege jetkizgen bapkerińiz kim?
– Meniń baǵymdy ashqan bapkerim – Erketaı Imambaev. Osy kisi maǵan oıynyń alǵashqy álippesimen qosa, adamı bolmys, tulǵalyq qasıetterge tán kóp dúnıe úıretti. Meni kúnine 3 saǵat, al demalys kúnderi 6 saǵat jáne odan da kóp ýaqyt jattyqtyratyn. Men bulaı úzdiksiz eńbektenýden esh jalyqqan emespin. О́ıtkeni meniń boıymda atalǵan oıynǵa degen uly qushtarlyq oıandy. Tipti, toǵyzqumalaq ómirimniń bólinbes bir bólshegi desem de bolady. Kishkentaı kezimde anam marqum: «Áseldiń jattyǵyp júrgen úıirme ortalyǵyna ózimen birge tósegi men kórpe-jastyǵyn aparyp salyńdar», dep ázildeıtin. Sebebi men azanda ketkennen tún ortasynda úıge súrinip-jyǵylyp jetýshi edim.
– Toǵyzqumalaq basqa sport túrleri sııaqty báseke arqyly damıtyn qımyl-qozǵalys jattyǵýy emes. Iаǵnı, jarystarǵa daıyndyq barysyn qalaı jetildirdińiz?
– Rasynda, toǵyzqumalaq oıny dene jattyǵýyn qajet etpeıdi. Mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen jyldary Qyzylorda qalasyndaǵy «Toǵyzqumalaq» klýbyna baryp, tájirıbeli sport sheberlerimen birge jattyǵatynmyn. Qazirgi tańda sparrıng-qarsylasym bar. Ol toǵyzqumalaqtan erler arasynda tuńǵysh álem chempıony – Ǵalymjan Temirbaev. Ekeýmiz únemi birge jattyǵamyz. Jalpy, men jarys bitken soń tańdaýly oıyndardyń kóshirmesin kúndeligime jazyp alyp, úıge kelip ony ıi qanǵansha zertteımin. Sosyn kelesi jarysqa sol oıyndaǵy kúrdeli partııalardyń qurylýyna qaraı daıyndyq jumystaryn jasaımyn. Negizi otyryp oınaıtyn, qozǵalysy joq sport túrleri qajyrlylyqty erekshe qajet etedi.
– Álemde toǵyzqumalaqqa uqsas taqta ústinde oınalatyn zııatkerlik yńǵaıdaǵy 400-den astam oıyn túri bar eken. Osylardan qandaı oıyn túrlerin bilesiz?
– Dúnıe júzinde toǵyzumalaqqa uqsas oıyndar óte kóp. Osylardyń ishinde: mangala, ovarı, kalah, t.b. túrlerin jaqsy bilemin. Oınap ta júrmin. Biraq maǵan qatty unaıtyny – ovarı. Bul oıynnan birneshe týrnırge qatysyp ta úlgerdim. Shveısarııanyń Lıatýrdepe jáne Fransııanyń Kann qalasynda ótken halyqaralyq týrnırlerde júldeli orynǵa ıe boldym. Toǵyzqumalaq oınaı biletin adam bul oıyndardy tez ári ońaı meńgere alady. Sebebi bul oıyndar toǵyzqumalaq sııaqty kúrdeli emes, oıyn erejeleri de jeńil.
– Toǵyzqumalaq oıynynyń joǵarydaǵy «áriptesterinen» ereksheligi qandaı?
– Men biletin ulttyq zııatkerlik oıyndardyń ishinde eń kúrdelisi – toǵyzqumalaq. Sebebi basqa oıyndarda qumalaq nemese tas sany az bolady. Aıtalyq, ovarı oınynda barlyǵy 48 tas, al bizdiń toǵyzqumalaqta 162 qumalaq bar. Qarsylasty jeńý úshin kem degende 82 qumalaq jınaý qajet jáne basqa oıyndardan negizgi ereksheligi – «tuzdyq» erejesi. Bul ereje basqa oıyndarda múldem joq.
– Shetelderde toǵyzqumalaq tektes oıyndarda ul men qyzdar bir-birine qarsylas bola alady. Al bizde uldar jeke, qyzdar jeke baq synasady. Sizdińshe, qaısysy durys?
– Iá, sheteldikter solaı oınaıdy. Meniń oıymsha, erler jeke, áıelder jeke oınaǵany durys. Olaı deıtinim, erler qaı jaǵynan alyp qarasańyz da qyzdarǵa qaraǵanda qýatty. Qajyrlylyǵy jaǵynan da, oılaý júıesimen de oıyn barysynda bizden kóshilgeri. Sondyqtan er men áıel jeke-jeke bir-birine qarsylas bolǵany durys dep esepteımin.
– Toǵyzqumalaqqa ásirese Eýropa elderi aıryqsha qyzyǵýshylyq tanytyp otyr degen aqpar bar...
– Sebebi toǵyzqumalaq oıyny – adamǵa sabyrlylyqty, qaısarlyqty, táýekelshildikti, shydamdylyqty, árqashan da durys sheshim qabyldaýdy, sondaı-aq alǵa maqsat qoıa bilýdi jáne sol maqsatqa jetýdi úıretedi. Osyny ańǵarǵan eýropalyqtar sońǵy jyldary qatty qyzyǵýshylyq tanytýda.
Áńgimelesken Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
