Jas qalamgerlerge jańashyldyq kerek

Búginde qazaq jastary ulttyq ádebıetimizdi álemge qalaı tanytýy múmkin degen suraq jeldeı esedi. Árıne, eger qazaq ádebıeti álemde repýtasııasy bar ádebıet bol­sa, qazaq jastarynyń shyǵarmalaryn aýdarý degen másele de jeńilder edi. Biraq qazaq ádebıeti dál qazir álemde orys, japon, ne Latyn Amerıka áde­bıeti sekildi tanymal emes. De­mek, qazaq ádebıetine bola qa­zaq tilin úırenetin aýdarmashylar, ýnıversıtetterde qazaq áde­bıetin aýdarý erekshelikterin já­ne qazaq tilin úıretetin profes­sorlar, qazaq tilinen (ǵana) aý­darylǵan eń úzdik aýdarmaǵa ta­ǵaıyndalǵan syılyqtar, t.b. «tanymal» ádebıetterde bar artyqshylyqtar qazaq áde­bıe­tinde joq. Biraq, bir aıtatyny, qazaq ádebıeti kópshilikke múl­dem jańa ádebıet. Demek, qa­zaq jastary eldegideı qazaq klas­sıkterimen, aǵa býynmen salys­tyrylmaıdy. Beıimbet Maılın de, Muhtar Maǵaýın de, Maqsat Málik te álemdik aýdıtorııaǵa beı­tanys, sondyqtan olardyń bá­rin teńdeı qabyldaıdy.

Aýdarma degen, árıne, túp­nus­qadaı bola almaıdy, biraq shy­ǵar­manyń shyn baǵasyn ólsheıtin bir qural deýge bolady. Bizdegi ádebı synnyń keıbir ókilinde áli kúnge deıin «tili shuraıly» de­gen maqtaý alda júredi. Al shy­ǵar­many aýdarǵanda syrtqy sıpa­ty, «shuraılylyq» shetke ysy­rylyp, shyǵarmanyń ózge, ish­ki, ádebı sıpattary alǵa shyǵa­dy. Kóp maqtaýly dúnıeler, aý­darylǵanda qańǵyrlaǵan bos shelek bolyp qalatyny sol, qa­lam­gerlerdiń sulý sózdi qýalap ketýi­nen bolsa kerek. Demek, qa­zaq ádebıetiniń álemde tanymal emes­tigi jastar úshin qolaıly da: olardy eshkimmen salystyrmaıdy jáne shynaıy ádebıet básekesine túsedi.

Qazaq jastary ádebıeti álem­dik arenaǵa nege shyǵa almaı jatyr degen másele, eń al­dy­men, qa­zaq jastary aǵyl­shyn (ne ózge shet tilderin) meń­gerýi kerek. My­saly, ózbek jazý­shy­sy Hamıd Ismaılov aldy­men til úırendi, sosyn London­ǵa kóshti, sosyn aǵylshyn tili­nen ózbek tiline jáne ózbek tili­nen aǵylshynǵa ádebı aýdar­ma jasady. Onyń alǵashqy ro­man­darynyń aǵylshyn tiline aýdarmasyn Robert Chandler, Endrıý Bromfıld sekildi tany­mal aýdarmashylar orys tilinen aǵyl­shyn tiline aýdardy. Al soń­ǵy romanyn aǵylshyn tilinde sóı­letý úshin Donald Reıfıld de­gen tanymal aýdarmashy já­ne orys ádebıeti professory ózbek tilin úırendi. Sóıtip, Is­maılovtyń ózbek tilinen aýda­rylǵan romany (Devil’s Dance, 2018) halyqaralyq syılyqtarǵa ıe bolyp, baspalardyń qyzy­ǵýshy­lyǵyn týdyrýda. Ekinshi­den, jastarǵa barynsha shetel­de oqý, ne turyp kórý kerek. On kún saıahat sanany ózgertpeıdi, sheteldik tájirıbeni kórgennen keıin ǵana jańasha oılaý múm­kin. Mysaly, basqany bylaı qoı­ǵanda, qazirgi qazaq áde­bıe­ti súıenetin genderlik uǵym-túsi­nikterdi alaıyq. Olar Batysta eskirgen bolyp sanalady.

Máselen, Tumanbaı Molda­ǵa­lıevtiń «Áıel seniń aqylshyń» atty óleńin oqyǵan aǵylshyndar «bul netken seksıstik kózqaras, bir-eki ǵasyr burynǵy Anglııaǵa qaıta oralǵandaımyz» dep shal­qasynan tústi. Qazaqtyń kóp shy­ǵarmalarynda, qazaq áıelderiniń janyna úńilip, mártebesin kó­teredi delinip kelgenderdiń ózin­de, shyndap qarasaq, osy sek­sıstik kózqarastyń qulaǵy qyltıyp turady. Mundaı oılaýmen Batysty tańqaldyrý tursyn, qyzyqtyrý, olardyń sımpatııa­syna ıe bolýdyń ózi múmkin emes. Qazir «Tolstoı degen kere­met jazýshy eken» dep jappaı aýdaryp, jappaı oqıtyn ǵasyr emes. Qazir sol Tolstoıdyń «An­na Karenınasynyń» ózin «Ta­masha jazýshy eken, biraq pat­rıarhaldyq qoǵamnyń kózqa­ra­symen oılaıdy eken, Karenınany óltiretini sondyqtan» dep taldaý jasaıdy. Eger sizdiń aıtatyn oıyńyz adamzattyń alǵan baǵytyna sáıkes kelmese, tamasha ádebıetimmen tańqaldyram deýdiń ózi ábestik, búgingi tańda. Jas jazýshylar Batystaǵy ıdeo­logııalyq tartystarǵa birjaqty ǵana «azǵyndaǵan» dep leıbl jap­syratyn keıbir aǵa býyn ókil­derindeı úrke qaramaı, sol tar­tystardyń ortasynda bolsa, saralap, ózderi úshin sanaly tań­daý jasaıtyn deńgeıge ósetin edi. Bul, árıne, kúlli batystyq uǵym-túsinikterdi aınytpaı sińi­rý emes, ne nárse shynynda biz­diń ult­tyq qundylyǵymyz, ult­­tyq erek­sheligimiz, al ne nárse adam­­zat da­mýynyń burynǵy saty­lar­yn­da barlyq ulttarǵa tán bol­ǵan dúnıe degenniń ara-jigin ajy­ratý.

      Ásııa BAǴDÁÝLETQYZY