Qarashańyraqta qaýyshqandar

Áńgimemizge qaıta oralaıyq. Biz sóz etip otyrǵan qos qarııanyń biriniń esi­mi – Saǵan Rabaı, ekinshisiniń aty – Ja­pan­han Imanbala. Bulardyń úlken atalary Jyrǵalań degen adam eken. Onyń Bóke jáne Shóke degen eki uly bolypty. Bul ekeýi qytaı qazaqtarynyń azattyǵy úshin basyn báıgege tikken tulǵalar. Bul adamdar týraly 1987 jyly Shyńjańda jaryq kórgen jazýshy Shámis Qumarulynyń «Bóke batyr» atty tarıhı romany bar. Bul týyndy 1993 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 1-2 san­darynda jarııalandy. Osynda qos batyr­dyń erlik isteri jaıly egjeı-tegjeıli baıandalady. 

Joǵarydaǵy shyǵarma jelisinen qaýzaı sóılesek, HIH ǵasyrdyń sońyna taman Altaı-Tarbaǵataı óńirinde qazaq-qalmaq arasynda jerge talas, jaıylymǵa eges týyndap, ásirese baıyrǵy Jibek jo­ly boıyndaǵy baılanys beketterin kúsh-kólikpen qamdaýdan bas tartqany úshin qytaı bıligi Bóke batyrǵa qyryn qa­raı bastaıdy. Osyndaı ártúrli sebep­terge baılanysty Bóke batyr ózine ba­ǵynyshty eldi bastap shyǵysqa qaraı Boǵ­da taýyna kóship barady. Bul ólke bu­ǵan deıin qazaq balasynyń tabany tımegen jer. 

Boǵda óńiriniń ortalyǵy Shonjy qa­­­lasynda tórt ulttyń (hanzý, uıǵyr, moń­ǵol, qazaq) ókildigi ashylady. Ár ult­tan shańııa (ókil) taǵaıyndalady. Qazaq atynan Bóke batyr saılanyp, dara bı­lik júrgizedi. Halqyna jaıly ómir jasaı­dy. Osydan keıin Altaı-Tarbaǵataı qazaq­tary Bókeniń qaramaǵyna kóship kele bas­taıdy. Jergilikti qytaı sheneýnikteri qazaq­tardyń kúsheıip ketýinen qorqyp, Úrim­jidegi úkimetke «Bóke jeke han­dyq­ qurýdy qolǵa alyp jatyr» dep aryz túsiredi. Sóıtip Bóke batyr tut­qyndalady. Elin Altaı-Tarbaǵataıǵa qaı­ta kóshirý úshin ásker attandyrady. El kóshýden bas tartyp, áskerlermen qaq­tyǵysady.

Batyrdyń inisi Shóke Úrimji ulyǵy­na úlken syı berip aǵasyn bosattyryp ala­dy. Túrmeden shyqqan Bóke eldiń as­tanasy Pekınge baram dep attanyp ketedi. Biraq Pekınge barmaıdy, jaıly qonys izdep jer shalyp ketken eken, jyl ótken soń kelip elin bastap shyǵysqa qaraı kóshedi. Sol ketkennen mol ketip Tıbet asyp, Úndistannyń shekarasyna at tumsyǵyn tirep toqtaıdy. Bul 1900 jyldar shamasy. 

Bókeniń elin qaıtarý úshin Úrim­jiden tolyq qarýlanǵan 500 atty ás­ker shyǵady. Olarǵa Bóke batyr qar­sylyq kórsetip, qyrǵyn soǵys bolady. Qa­zaqtar 500 qytaı sheriginiń 300-in jer jas­tandyrady. Qazaqtardan batyrdyń ini­si Shóke jáne jıyrmadaı adam shy­ǵyn bolady. Shamasy jetpegen qytaı úki­meti Bókeniń basy úshin mol syılyq ta­ǵaıyndaıdy. Osyǵan qyzyqqan tıbet tóreleri 1904 jyly jazda Bóke batyrdy el astanasy Lhasa qalasyna shaqyryp, qonaqasy kezinde ýlap jiberedi. Sodan eline oralǵan Bóke kele sala aýyryp, qaza tabady. Halqy batyrdy inisi Shóke­niń qasyna jerleıdi. Bul jer qazir «Esekbatqan» dep atalady. Tıbet avtonomııaly raıony, Altyntoq qoryq aýdany aýmaǵy.

Bóke batyr qaza bolǵannan keıin 12 táýlik ótkende Úrimjiden qısapsyz ásker kelip eldi qaıtadan keri aıdaıdy. Bóke batyrdy kórden sýyryp shyǵaryp, basyn kesip áketedi. О́ıtkeni bul basty ákelgen adamnyń aldynda zor qoshemet kútip turǵan edi. Batyrdyń basyn Úrim­ji kóshesine ilip qoıady. Sońynda ba­tyr­dyń balasy Rabaı ákesiniń basyn su­rap alyp, baıyrǵy mekeni Shińgil bo­ıyndaǵy Araltóbe aýylyna qarasty Obaty qystaǵyna jerleıdi. Osylaı Bóke batyrdyń denesi Tıbette, basy Altaıda qaldy.