Ǵylym tabys kózi bolýǵa tıis

Bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn Ybyraı Altynsarın «О́ner-bilim bar jurttar...» deıtin ataqty óleńin jazdy. Uly aǵartýshy sol kezdiń ózinde qazaqtyń ǵylym-bilimnen alys qalmaýyn tilese kerek. Árıne, búgingi zamandastarymyz HIH ǵasyrdyń sońyndaǵy qazaq emes. 

Qazir saýattymyz, kózimiz ashyq. El halqy saýattylyq jaǵynan álemde aldyńǵy qatarǵa kiredi. Alaıda, ǵylym máselesinde olaı bolmaı tur. О́ıtkeni otandyq ǵylymnyń damýy, ǵylymı jańalyqtardyń óndi­ris­ke engizilýi kóńilden shyǵatyn deń­geıde emes. Otandyq ǵylymnyń je­tis­tikterin jurtqa tanystyrýda nasıhat jetpeı júr me, álde bizdiń ǵalymdar buqara túsine qoımaıtyn kúrdeli salalarda ǵana eńbek ete me, áıteýir Qazaqstan ǵalymdarynyń jańalyqtaryn sırek estımiz. Onyń ústine zertteýshilerdiń tabysyna qa­tysty másele taǵy bar. Sońǵy jyl­dary ǵalymdar memlekettiń ǵy­ly­mı jobalardy qarjylandyrý isine kóńilderi tola qoımaıtynyn ańǵartqan. Ǵalymdardyń arasyndaǵy daý-damaı Elbasyna deıin jetken-di. Zertteý maqalalaryn jahandyq ǵylymı qaýymdastyqqa beıtanys jýrnaldarda jarııalap, ǵylymı ataq qorǵaǵan ǵalymdarymyz da bar. Mass-medıada memleketten qarjylandyrylatyn ǵylymı jobalardy irikteıtin Ulttyq ǵylymı keńes quramyna qatysty daýly máseleler de kóterilgen edi. Tipti Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Ulttyq ǵylymı keńesterdiń quramy zańdy óreskel buza otyryp jasaqtalǵanyn da málimdegeni bar. Bálkim, osyndaı «PR-dyń» kesirinen shyǵar otandyq ǵylym týraly sóz etken kezde aldymen saladaǵy jetis­tikter emes, daý-damaıǵa toly jaǵ­daı­lar birden til ushyna orala beredi. 

Onyń ústine álemdik ǵylymdaǵy teńdessiz jańalyqtar jaıly eki kún­niń birinde estip-bilip otyrǵan jurt­tyń Qazaqstandaǵy ǵylym men ony qarjylandyrý týraly aqparatty es­ti­gende kóńili sý sepkendeı bolatyny taǵy bar. Damyǵan elder túgili TMD elderinde de ǵylymdy qarjylandyrý jaǵynan aldymyzdy orap ketken memleketter kóp. Al damyǵan elderde ǵylymǵa jumsalatyn jalpy shyǵyn kó­lemi áldeqaıda kóp. Máselen, ǵy­lym­ǵa aıryqsha kóńil bóletin on eldiń kóshin Izraıl memleketi bastap tur. Demek, damý úshin ǵylymǵa aı­ryqsha kóńil bólgen durys. Alaı­da, aýyzdy múldem qý shóppen súr­týden aýlaqpyz. Bizdiń el de ǵy­lym­nyń damýyna múddeli ekenin shama-sharqynsha baıqatyp keledi. Má­selen, 2004 jyly Qazaqstan ǵy­lymǵa 13 mlrd 863 mln teńge ból­se, 2018 jyly bul kórsetkish 72 mlrd 224 mln teńgege jetti. Iаǵnı, ǵy­lymǵa arnaǵan qarjymyz 5,2 ese ósken. Al 2018 jyly elde ǵylymı ju­mystarmen aınalysqan 384 mekeme tirkelip, ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ju­mysqa tartylǵan qyzmetkerler sany 22378 adamǵa jetipti. Olardyń ishin­de naqty zertteýshiler 17454-ke jetti. Iаǵnı, ǵylymı jumystarǵa qa­tysqan zertteýshiler sany az emes. De­genmen, qazirgi kórsetkish 2014-2015 jyldardaǵy deńgeıge jetpeıdi. Sol jyldary zertteý jumystaryna 18 myńnan astam zertteýshi qatysty. Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligi men Ulttyq ǵylym akademııasy ázirlegen 2017 jylǵy Ǵylym týraly ulttyq baıandamada zertteý jumystaryna kóbine ınjenerlik salanyń mamandary tartylǵany aıtylǵan. Olardyń jalpy sany 5 myń adam eken. Ǵy­lym­nyń bul baǵytyna 35 mlrd 596 teń­ge bólinipti. Odan soń jaratylys­taný salasynda zertteý júrgizgen ma­mandar kóp. Bul baǵytqa 21 mlrd teń­geden astam qarjy baǵyttalsa kerek. Beıresmı reıtınginiń sońynda me­dısına salasy tur. Munda zert­teý júrgizgen ǵalymdarymyz jal­py kórsetkishtiń 6,1 paıyzyn ǵana quraǵan. 2017 jyly medısına boıynsha 327 ǵylym kandıdaty, 182 ǵylym doktory, 47 beıini bo­ıynsha doktor, 31 PhD fılosofııa doktory jəne 202 magıstr zertteý jasapty. Biraq bul salaǵa baǵyttalǵan qarjy áleýmettik ǵylymdarǵa bólingen somadan moly­raq. Medısına ǵylymyna 2,2 mlrd teńge bólingen. Biraq elimizde den­saýlyq saqtaý salasyna jaqsy kó­ńil bólingen. Ǵylymı zertteý júr­gizýge múmkindik beretin birqatar orta­lyqtar jasaqtaldy. Alaıda, salada zertteý jumystarymen aınalysyp júrgen mamandar az. Al ınjenerlik saladaǵy zertteýshilerdiń kóp bolýyn taý-ken jáne munaı-gaz sektoryndaǵy kásiporyndar tehnıkalyq mamandardy kóptep qajet etetinine baılanysty bolsa kerek. Ári iri korporasııalar ǵalymdarǵa túrli granttar qarastyrady. Álbette óz múddeleri úshin, ózderine yńǵaıly tehnologııa daıarlaý úshin qarjy qarastyrady. Máselen, «QazMunaıGaz» ulttyq kom­panııasy ǵylymı zertteý jáne tá­jirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tar­ǵa qomaqty qarjy jumsaıdy. Tip­ti, kompanııa biraz jyl buryn zert­teý jumystaryna 46 mlrd teńge bóletinin málimdep, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵan-dy. Odan bólek, eli­mizde tabys taýyp júrgen sheteldik transulttyq korporasııalardyń da zert­teýshilerge bóletin azdy-kópti qa­rajaty bar. Demek, qalaı bolǵanda da ınjener ǵalymdarǵa nápaqa ózge árip­testerine qaraǵanda kóbirek jo­lyǵady degen sóz. 

Transulttyq korporasııa demekshi, álemdegi alpaýyt kompanııalar da ǵylymı granttardy kóp bóledi. Má­se­len, Samsýng korporasııasy jyl saıyn ǵylymǵa 14 mlrd dollar bóledi. Bul – kúlli TMD elderiniń ǵylymǵa arnaǵan qarjysynan 6-7 ese kóp. Sol ǵylymı granttardyń 10 paıyzy ǵana Koreıada qalatyn kórinedi. О́zgesin álemdegi ǵalymdar men zertteý ortalyqtary utyp alatyn bolsa kerek. Al Aplle, Volkswagen, Intel kom­panııalary ǵylymǵa jyl saıyn 15 mlrd dollarǵa deıin qarjy bó­ledi. Sonyń nátıjesinde jańa teh­nologııalar jasap, óndiristi ǵana emes, memleketti de damytyp ja­tyr. Mine, munyń ózi zamanaýı­ álemde ǵylymnyń qanshalyqty ma­ńyzdy ekenin kórsetedi. Ári otan­dyq ǵalymdarǵa sheteldiń ǵylymı or­talyqtarymen baılanys ornatý qajettigin ańǵartady. Iаǵnı, ǵalym­darymyzdyń da básekege qabiletti bolýy mańyzdy. Áıtpese, memleketten qarjy dámetýmen ǵana kúnderi ótedi. 

Ǵylym salalaryna bólingen qar­jy kólemin sóz ettik qoı, endeshe táýir qarjy bólinetin salalardyń biri aýyl sharýashylyǵy ǵylymy eke­nin atap ótken jón bolar. Bul salaǵa 7,9 mlrd teńge bólingen. Ári naq­­ty óndiriske engizilý turǵysynan osy sala ǵalymdarynyń ájeptáýir ta­bysy bar. Mal tuqymyn asyldandy­rý­dan bastap, dándi daqyldardyń jańa suryptaryn shyǵaryp jatady. Bul da kóńilge medeý. Elimizdiń aýyl sharýa­shylyǵy salasyna erekshe úmit artyp otyrǵanyn eskersek, sala ǵalym­darynan kúterimiz mol. Ala­qan­daı Nıderlandy eli tóńiregine azyq-túlik satyp otyrǵanda, biz nege ulan-ǵaıyr dalamyzdan mol astyq jınap, mal ósirip, ózgege satyp, qaryq bolmasa degen oı keledi. Bul úshin álbette ǵy­lymǵa súıengennen basqa jol joq. 
Aıtpaqshy, ǵylym degende másele jara­tylystaný nemese tehnıkaǵa qatys­ty ǵylymdarǵa ǵana baryp tirel­mese kerek. Árıne, óndiristi damytýda bul baǵyttardyń orny bólek. Alaıda, qoǵam úshin áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylymdardyń da aıryqsha mańyzy bar. Tarıhty taný, tildi damytý, qo­ǵam­dyq qubylystardy únemi nazarda ustaý qajet. О́ıtkeni azamattyń ańsary, halyqtyń kóńil kúıi men suranysy, arman-muraty qandaı ekenin anyqtap alý mańyzdy. «Ash bala toq balamen oınamaıdy, toq bala ash bolam dep oılamaıdy» de­gendeı, sanasyn turmys bılegen, maq­saty bólek azamattan jaqsy ǵa­lym shyqpaıdy. Gýmanıtarlyq jáne áleý­mettik ǵylymdar keıde ǵa­lymdardyń óz­derin zertteıtin ǵy­lymǵa uqsaıdy. Adam janyna úńi­ledi. Tek júıeli túrde damytý qajet. Alaıda, elimizde byltyr gýma­nıtarlyq ǵylymdarǵa 3,7 mlrd, áleý­met­tik ǵylymdarǵa 1,5 mlrd teńge bólinipti. 

Qysqasy, otandyq ǵylym jaıyn sóz etkende qarjydan bas­tap, ǵalym­dardyń eńbekaqysy, ǵy­ly­mı jańa­lyq­tardyń óndiriske engi­zil­ýi tárizdi san­syz másele bar. Biz máseleniń bir jaǵyna ǵana úńildik.