Bul taqyryptaǵy ilki maqala «Latyn álipbıiniń bolashaǵy zor» degen atpen 1991 jylǵy 24 qańtar kúni «Ana tili» gazetinde jarııalandy. Onda maqala avtory, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık Ábdýálı Qaıdar qazaq tildi kırıll jazýyn latyn árpimen almastyrýdyń ǵylymı negizderin alǵash ret dáıektedi. Keıinnen bul taqyryp Á.Qaıdardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń atyna jazylǵan «Kemel elge, kemel álipbı kerek» atty ashyq hat túrindegi maqalasyna ulasyp («Ana tili» gazeti, 1993 jylǵy 30 jeltoqsan), qazaq-latyn álipbıiniń ilki jobasy alǵash ret jurtshylyq nazaryna usynyldy. Bul joba 1993 jylǵy naýryzdyń 8-10-y aralyǵynda jáne tamyz aıynda Ankarada ótken alty memlekettiń (Túrkııa, Qazaqstan, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan) túrik tilderine qolaıly da ortaq bola alatyn latyn álipbıin talqylaýǵa qatysty bas qosýlarda qabyldanǵan 34 áriptiń negizinde jasalǵan edi. Túrkııada ótken sol jıyndardyń nátıjesinde, ár elden qatysqan kórnekti ǵalymdar: «34 áripten turatyn bul álipbı túrik halyqtarynyń bárine ortaq, ony ár ult óziniń tildik erekshelikterine oraı qajetinshe ózgerte alady», degen kelisimge ýaǵdalasyp, oǵan Qazaqstan atynan akademık Á.Qaıdardyń ózi qol qoıǵan-dy. Akademıktiń Elbasynyń atyna jazǵan sol maqala-hatynyń sońynda berilgen 27 áripten turatyn álipbı de bar túrikke ortaq áripter negizinde qazaq tilindegi barlyq erekshelikter eskerile otyryp júıelengen tańbalarǵa saıatyn.
Sol kezderden Elbasynyń erekshe nazary aýǵan, ásirese sońǵy jyldardaǵy sózderi men joldaýlarynda tilge tıek bolyp, óziniń qolaıly, oraıly sátin kútip júrgen bul másele – aqyrynda ótken jyldyń 26 qazany kúni Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyǵymen tamasha qorytyndylandy. Halqymyzdyń qýatty qoldaýyna ıe bolyp, qalyń jurtshylyq tarapynan keńinen talqylanǵan latyn álipbıiniń alǵashqy nusqasyna ózgeris engizý týraly bıylǵy jyldyń 18 aqpany kúni qosymsha jańa redaksııanyń qabyldanýy da latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıiniń bolashaǵy jarqyn, ǵalymdar men mamandar tarapynan barshanyń kóńilinen shyǵatyn túbegeıli nusqa júıelený ústinde ekenin kórsetedi.
Osy rette «Qazaq aqparat agenttigi» Ulttyq kompanııasy (qazirgi «QazAqparat» halyqaralyq aqparat agenttigi) qazaq redaksııasynyń 2004 jyldyń sáýir aıynyń ózinde memlekettik tildegi jańalyqtardy elimizde tuńǵysh ret latyn árpimen taratýdy júzege asyrǵanyn atap aıtqym keledi. Bul ıdeıanyń áýelde ómirge kelýine – atajurttyń ár habaryna sýsap, yntyǵyp otyrǵan shet elderdegi qandastarymyzǵa Qazaqstan jańalyqtaryn qalaı jetkizsek eken degen janashyrlyq múdde túrtki bolǵan-dy. Syrttaǵy qazaqtardyń kóbi, ásirese Qytaıdaǵy qalyń qazaq tóte arab jazýyn, al Eýropa, Túrkııadaǵy qandastarymyz latynshany paıdalanatyndyqtan, biz qoldanyp júrgen kırıll árpin tanymaıdy. Irgedegi О́zbekstan da birden latynshaǵa kóship ketkendikten, ol eldegi qazaqtyń keıingi tolqyny óz-ózinen latyn árpinde saýat asha bastady. Demek, shettegi qandastarymyz úshin Qazaqstan habarlaryn agenttik saıty arqyly latyn árpinde jetkizip turý tıimdi bolatyny anyq. Osy maqsatpen agenttiktiń kompıýterlik tehnologııa mamandaryna qazaq tilindegi jańalyqtardy avtomatty túrde tikeleı latynshaǵa aýystyratyn baǵdarlama jasaýǵa tapsyrys berilip, ol synaqtan ótip, kem-ketik jerleri túzetilgennen keıin, 2004 jylǵy sáýirdiń 16-synan bastap, latynsha saıtymyz tolyqqandy iske qosylyp ketken edi.
Endi qaı latynshany tańdadyq degenge kelsek, biz bul rette joǵaryda tilge tıek etilgen, áýeli «Ana tili», keıinnen «Egemen Qazaqstan» gazetterinde jarııalanyp, Elbasy nazaryna usynylǵan akademık Á.Qaıdardyń jobasyn, bir-eki árpine ǵana ózgeris engize otyryp, negizge alǵandy jón kórdik. Sol kezde Túrkııada osy álipbımen Jambyldyń jyrlary basylǵan eken, oqyǵanǵa aýyrlyq týdyra qoımaıtyny ańǵaryldy. Jáne sol nusqanyń jeńildigin búginge deıin «QazAqparat» saıtynda latynsha shyǵyp turatyn saıttan da baıqaý qıynǵa soqpaıdy. Agenttiktiń bul latynshasy qazirgi kezde mamandar arasynda «QazAqparattyq nusqa» degen atpen belgili. (QazAqparattyń bul latynshasyn Elbasy Jarlyǵymen bekitilgen jańa álipbımen aýystyrý – qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirýdiń emlelik erejeleri ǵalymdar men mamandar tarapynan tolyq jasalyp bitkennen keıin ǵana júzege asyrý kózdelip otyr).
Sondaı-aq bul jobany asa zor qýanyshpen qabyldap, birden júrekjardy lebizin bildirgen adamnyń biri – shettegi qazaqtar arasyndaǵy kórnekti tulǵa, talaı jyl Eýropadaǵy «Azattyq» radıosy qazaq bóliminiń basshysy qyzmetin atqarǵan qalamger Hasan О́raltaı aqsaqal bolǵan edi. Ol kisi sonaý Germanııanyń Mıýnhen qalasynan QazAqparat agenttigi qazaq redaksııasynyń jetekshisine, ıaǵnı osy joldardyń avtoryna elektrondy poshta arqyly latynshamen jibergen hatynda: «Úlken isti bastap otyrsyzdar, syrttaǵy orys qarpin tanymaıtyn el Qazaqstannyń jańalyǵyn bile almaı qınalýshy edi, ǵanıbet boldy. Latyn qarpi bolashaqta dúıim túrik jurttarynyń birligine, yntymaqtastyǵyna qyzmet etýi tıis. Sol joldaǵy qadamdaryńyzǵa sáttilik tileımin», dep alǵysyn bildirdi.
Biz de óz atymyzdan ol kisiniń jedel pikir joldaǵanyna rahmet aıtyp, jaýap hat jazdyq. Bir qyzyq jaıt, biz bul hatymyzdy áýeli ózimiz qoldanyp júrgen kırıll árpimen jibergen edik. Erteńine Hasekeńnen habar kelip tur. «Jibergen hattaryńyzdy esh asha almadym, áripter tanylmaıdy», depti. Sol hatymyzdy dereý latynshaǵa aınaldyryp, qaıta jibergen edik, ile-shala «endi oqyldy» degen habar jetti. Artynsha bizdiń tarapymyzdan ózi jóninde aıtylǵan pikirlerge rızashylyǵyn bildirgen jaýap keldi
Hasen aqsaqal budan keıin de bizben tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, óziniń maqalalaryn jiberip turdy. Qazaqstannyń aqparat quraldarynda QazAqparattyń latynsha saıty jóninde jyly lebizderin bildirip júrdi. Máselen, 2007 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde shyqqan maqalasynda ol zeınetke shyqqannan keıin de úırenshikti ádetimen álemdegi barlyq basty aqparat agenttikterin qadaǵalap otyratynyn aıta kelip, bylaı dedi: «Aǵylshyn tilindegi basty aqparat agenttikterdi qysqasha sholyp ótkennen keıin, Túrkııaǵa aýysamyn. Ony bitirgennen keıin Qazaqstanǵa ótemin. Sonda birinshi qaraıtynym – «QazAqparattyń» latynsha saıty. Sol arqyly atamekende bolyp jatqan qyrýar jańalyqtardy kóp uzatpastan, jedel túrde bilip otyramyn. Týǵan el tynysynan jan-jaqty habar alýdan kemistik kórmeımin. El bolyp ómir súrýdiń túıini – ana tili ekeni daýsyz» («Egemen Qazaqstan». 2007.11.06).
Qazaq aqparat agenttiginiń 2004 jyldan bastalǵan latyn árpindegi saıt ashý bastamasyn, kóp uzamaı-aq elimizdiń basqa da aqparat quraldary qoldap áketkeni málim. Búginderi birshama saıttardyń latynsha qosymshalarymen shyǵyp otyrǵany, sonyń dáleli. Bul bir jaǵynan, oqyrman tarapynan osy álipbımen aqparat alý suranysy áýelden bar ekenin baıqatsa da kerek.
Iаkı, Elbasynyń «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyǵy da qazirgi zamandaǵy álemdik damý úderisteriniń talabyna saı der kezinde qolǵa alynǵan, elimizdi kemel bolashaqqa qol sozýǵa umtyldyratyn jarqyn baǵdarlama. Sol Jarlyqqa sáıkes, qazirgi kezde qazaq álipbıiniń latyn tańbasyndaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn túbegeıli júıeleý, jańa emle erejelerin qalyptastyrý, latyn álipbıine úıretetin mamandar men mektep oqýlyqtaryn daıyndaýǵa kirisý jumystary kezeń-kezeńimen qolǵa alynyp, atqarylyp jatyr. Elimizde 2025 jylǵa qaraı is qaǵazdary, merzimdi basylymdar, oqý quraldary, bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaý júzege aspaq.
Al Qazaq aqparat agenttigi jáne onyń bastamasyna ún qosqan basqa da aqparat quraldarynyń memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn arttyrý, álem qazaqtaryna atajurt tynysynan jan-jaqty habardar etý maqsatyn kózdeı, áldeneshe jyldar buryn latynsha saıttar ashqanyn – búgingi kúnderi elimizdiń saıası, qoǵamdyq ómirindegi tarıhı oqıǵaǵa aınalyp otyrǵan «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Elbasy Jarlyǵyna deıingi daıyndyqtyń bir parasy retinde qabyldar edik.
Jarylqap BEISENBAIULY,
pýblısıst, zertteýshi,
«Qazaq aqparat agenttigi» ulttyq kompanııasy qazaq redaksııasynyń 1997-2011 jyldardaǵy bas sarashysy
