Rýhanııat • 18 Sáýir, 2019

Eskertkishterdi qorǵaý – eldiktiń belgisi

30890 ret

kórsetildi

11 mın

oqý úshin

Halyqaralyq eskertkishter men tarıhı oryndar kúni 1984 jyldan bastap jyl saıyn 18 sáýir kúni atap ótiledi. Merekeni 1983 jyly IýNESKO janyndaǵy Eskertkishter men kórnekti oryndardy qorǵaý máseleleri jónindegi Halyqaralyq keńes Assambleıasy belgilegen. Merekeniń basty maqsaty – tarıhı eskertkishterdi saqtaý jáne mádenı murany qorǵaý máselelerine qoǵamnyń nazaryn aýdarý.

Egemen Qazaqstan

Eskertkishterdi qorǵaý – eldiktiń belgisi

Eskertkishter – el tarıhy nemese tarıhı-mádenı mura halyq tarıhynyń asa mańyzdy aıǵaǵy, adamzattyq órkenıettiń quramdas bóligi retinde barlyq qaýip-qaterden turaqty túrde qorǵap otyrýdy talap etedi. Osy baǵyttaǵy halyqaralyq aktilerdiń arasynan 1954 jylǵy «Qarýly qaqtyǵys kezinde mádenı muralardy qorǵaý týraly», 1972 jyly IýNESKO-nyń «Dúnıejúzilik mádenı jáne tabıǵı murany qorǵaý týraly», 1979 jylǵy «Mádenı muralardy zańsyz tasymaldaý jáne olarǵa degen menshik quqyǵyn berýge tyıym salý sharalary týraly», 1988 jylǵy Keńes Odaǵynyń «Dúnıejúzilik mádenı jáne tabıǵı murany qorǵaý týraly» konvensııalaryn ataýǵa bolady.

Táýelsizdik jyldarynan bastap qoǵam men memlekettiń tarıhı-mádenı muraǵa degen kózqarasy ózgerip, elimizdiń óz zańnamasy qalyptasty, IýNESKO, ICOMOS tárizdi halyqaralyq uıymdarmen eskertkishterdi qorǵaý salasynda yntymaqtastyq belsendi damydy. Elimizde muny qamtamasyz etý barlyq zańdy uıymdar men naqty adamdardyń adamgershilik boryshy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵy 2 shildedegi «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Zańymen belgilenetin mindeti bolyp tabylady. Zańnamada arheologııa, ansambl, qala qurylysy men sáýlet eskertkishterimen qatar, ǵımarattar men qurylystardyń qasbetine ornalastyrylatyn, asa kórnekti tulǵalar jáne aıryqsha oqıǵalar týraly aqparatty qamtıtyn memorıaldyq taqtalar, sondaı-aq, asa kórnekti tulǵalardy, mańyzdy tarıhı oqıǵalardy máńgi este qaldyrý úshin ornatylatyn monýmentti óner týyndylaryna (eskertkishter, stelalar, bıýster) da uǵym berilip, zańnamadan týyndaıtyn normatıvtik aktilermen qaǵıdalary bekitilgen.

Jergilikti turǵyndar arasyndaǵy kóp kezdesetin suraq bolǵandyqtan monýmentti ónerdiń jańa qurylystary ýákiletti organnyń sheshimi negizinde júzege asyrylatynyn atap ótkim keledi. Asa kórnekti tulǵalardy, mańyzdy tarıhı oqıǵalardy monýmentti ónerdiń jańa qurylystaryn ornatý arqyly máńgi este qaldyrý asa kórnekti tulǵanyń qaıtys bolǵan nemese tarıhı oqıǵanyń bolǵan kúninen bastap keminde bes jyl ótken soń júzege asyrylady. Odan ári monýmentti ónerdiń jańa qurylystaryn ornatý tártibine sáıkes tıisti jumystar júzege asyrylady.

Arheologııalyq zertteýlerdi zańsyz júrgizý jaǵdaılaryna keler bolsaq, qazirgi tańda dalalyq jerlerde belgisiz ken izdeýshiler nemese «qara arheologtar» metall izdegish radarlarmen arheologııalyq eskertkishterdi qazyp, talqandap ketý jaǵdaılary kóp kezdesedi. Olardyń áreketi eskertkishtiń mádenı qabatyn joıyp, saqtalǵan qurylysyn anyqtaýǵa nuqsan keltiredi, qundy jádigerlerdiń qaıtarymsyz joǵalýyna ákelip soǵady. Aǵymdaǵy jyldyń 13 aqpanynda Parlament Májilisinde «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańynyń jańa jobasy qaralyp, maquldandy. Jańa zańda ýákiletti organmen arheologııalyq jáne ǵylymı-restavrasııalaý jumystarynyń jospary jasaqtalyp bekitiledi. Jospardan tys arheologııalyq qazba jumystary zańsyz bolyp tabylady. Osy oraıda, arnaıy tekserý reıdterin júrgizip, kez kelgen kúdikti dep tanylǵan árbir áreket baqylaýǵa alyný kerek. Qylmystyq kodekstiń 295-babyna sáıkes arheologııalyq jumystardy zańsyz júrgizý boıynsha tarıhı-mádenı mura obektisinde arheologııalyq jumystardy zańsyz júrgizý – izdestirýdiń arnaıy tehnıkalyq quraldaryn (metall izdegishter, radarlar, magnıttik aspaptar, topyraq qabatynda arheologııalyq zattardyń bolýyn aıqyndaýǵa múmkindik beretin basqa da tehnıkalyq quraldar) nemese jer qazatyn mashınalardy paıdalana otyryp jasalǵan dál sol is-áreket belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan úsh jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp nemese on myń, bes myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumystaryna ne bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Mádenı qundylyqtardyń tonalýy, olardyń zaqymdanýy kez kelgen eldiń, halyqtyń tarıhy men mádenıetiniń kúıreýine, joıylýyna alyp keletini belgili.

Qazirgi tańda, Mańǵystaý oblysy ákimdiginiń «Jergilikti mańyzy bar Tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tizimin bekitý týraly» qaýlysyna ózgerister engizilip, 2018 jylǵy 5 qańtardaǵy № 3 qaýlysymen 570 eskertkish memlekettik tizimge engizilgen. Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2015 jylǵy 30 naýryzyndaǵy № 119 buıryǵymen bekitilgen respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishter tizimine Mańǵystaý oblysynan 20 nysan kirgen. Oblysta buǵan qosa 800-den astam tarıhı-mádenı mura obektileri aldyn ala esepke alý tizimine engizilgen. Jańadan anyqtalǵan tarıhı-mádenı mura obektileri de ózderiniń mártebesi týraly túpkilikti sheshim qabyldanǵanǵa deıin, zańǵa sáıkes tarıh jáne mádenıet eskertkishterimen birdeı qorǵalýy tıis.

Qazirgi tańda, 39 tarıh jáne mádenıet eskertkishiniń qorǵaý aımaqtarynyń jobalary jasaqtalyp, oblys ákimdiginiń qaýlysymen jáne máslıhat sheshimderimen bekitilgen. Onyń ishinde, respýblıkalyq mańyzy bar 14 eskertkish: «Eski Beıneý qorymy jáne Beket ata jerasty meshiti», «Oǵylandy jerindegi Beket ata jerasty meshiti», «Sısem ata qorymy», «Shaqpaq ata qorymy jáne jerasty meshiti», «Masat ata qorymy jáne jerasty meshiti», «Qaraman ata qorymy jáne jerasty meshiti», «Aqúıik», «Beki», «Ýáli», «Besinbaı», «Qaramola (Shytsha, Tóbequdyq)», «Qyzylsý» qorymdary, «Omar-Tur kúmbeztamy», sondaı-aq 25 jergilikti mańyzy bar «Oǵylandy qorymy», «Sultan-úpi jerasty meshiti, qorymy jáne saıy», «Qaraǵashty áýlıe», «Kenti baba», «Saǵyndyq», «Úshtam», «Qalıpan», «Nurmaǵanbet», «Jambaýyl» qorymdary, «Adaı ata – Otpan taý tarıhı-mádenı kesheni», «Asaý», «Baraq», «Qusshy ata», «Eshkiqyrǵan», «Begesh», «Beltoran», «Aıymbet», «Aqshora», «Jylqybaı», «Qalyń-arbat», «Qoshqar ata», «Maıa», «Shat», «Qatem» qorymdary, «Qyzylqala qalashyǵy, Aqmysh saıy» eskertkishteri. Qorǵaý aımaǵynyń aýmaǵynda tarıhı-mádenı mura obektisiniń saqtalýyna, onyń tarıhı-mádenı qabyldanýyna teris áserin tıgizetin jumystar júrgizilmeıdi (jańa qabirler ornatýǵa, qurylystar salýǵa, t.b.).

Sonymen qatar tarıhı-mádenı mura obektileri men landshaftardy saqtaý jónindegi talaptar «Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly» Zańynyń 10-babynda da qarastyrylǵan. Tarıh jáne mádenıet eskertkishteri men qorǵalatyn landshaftyq obektiler dep tanylǵan aýmaqtar men obektilerdiń saqtalý talaptaryna negizdelýge tıis. Tarıh jáne mádenıet eskertkishteri, qorǵalatyn tabıǵat obektileri bar aýmaqtarda erekshe retteletin shekara belgilenedi, onyń sheginde sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmetin júrgizýge tyıym salynady nemese shek qoıylady.

Mańǵystaý óńirinde baǵzy zamandardan beri ata-babalar arýaǵyn qurmet tutý, rýlyq qorymdardaǵy halyq batyrlary, bıleri, aqyndary, qoǵam qaıratkerleriniń qabirlerine zııarat etý, marqum bolǵan týmalastaryn kıeli oryndarǵa jerleý dástúrleri saqtalǵan. Elimizdiń ózge aımaqtarymen salystyrǵanda, bizdiń óńirimizde ata-babalarynyń bastaryna kúmbezder men kerege tamdar kóterý, eskertkish-belgilerin salý qarqyndy damyǵan. Sonymen qatar keıbireýler ejelgi sáýlet pishinderin ata-babamnyń qabiri dep óz betimen qulaǵan kúmbezderdi qaıta qalap, zańǵa qaıshy áreket etedi. Memleket qorǵaýyndaǵy qorymdardaǵy ejelgi qabirústi qurylystaryna qandaı da bir nuqsan keltirý zańbuzýshylyq áreket bolyp tabylady. Tarıh jáne mádenıet eskertkishterine ǵylymı-restavrasııalaý jumystaryn júrgizýde lısenzııasy bar uıymdardy tartý arqyly eń aldymen ǵylymı-jobalaý qujattamasyn daıyndaý jumystary júzege asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Zańynyń 145-baby boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy zańnamasyn buzý boıynsha júrgizilip jatqan jumystardy toqtata turyp, jeke tulǵalarǵa – on, laýazymdy adamdarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – elý, orta kásipkerlik sýbektilerine – júz, iri kásipkerlik sýbektilerine eki júz elý aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady. Al, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksiniń 203-baby boıynsha erekshe qundylyǵy bar zattardy qasaqana búldirý – úsh jyldan jeti jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady.

«Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Zańǵa sáıkes aýdandardyń jergilikti atqarýshy organdary óz aýmaǵynda tarıhı-mádenı murany qorǵaý jáne paıdalaný týraly zańdarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýi tıis, ýákiletti organnyń usynýy boıynsha, tarıh jáne mádenıet eskertkishterine qaýip tóndiretin qurylys jáne ózge de jumystardy toqtata turý, sondaı-aq olarǵa tyıym salý týraly máseleni sheshedi. Alaıda, aýdan aýmaqtarynda jergilikti turǵyndar úshin jerleý tártibin uıymdastyrý, jańa qoıylymdarǵa arnalǵan arnaıy jer telimin bólý, ony belgili bir uıymǵa zańdastyryp rásimdeý jumystary is júzinde oryndalmaı keledi. Tarıhı-mádenı muralarymyzdy saqtap qalýdaǵy negizgi sharalardyń biri – aýmaqtardy ıgerý kezinde jer ýchaskeleri bólip berilgenge deıin tarıhı-mádenı mura obektilerin anyqtaý jóninde zertteý jumystary júrgizilýge tıis. Tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalyp turýyna qater tóndirýi múmkin jumystardyń barlyq túrlerin júrgizýge tyıym salynady. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2003 jylǵy 20 maýsymdaǵy Jer kodeksiniń 127-baby boıynsha tarıhı-mádenı maqsattaǵy jer tarıhı-mádenı mura obektileri, onyń ishinde tarıh jáne mádenıet eskertkishteri ornalasqan jer ýchaskeleri tarıhı-mádenı maqsattaǵy jerler dep tanylady.

Bizdiń aldymyzda turǵan basty mindetterdiń biri – barsha qoǵam bolyp Uly dala halqynyń ulttyq qundylyqtaryn saqtaý jáne bolashaq urpaqqa amanat etý bolyp tabylady.

Nursáýle DAÝYMShAROVA,

Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń mamany