Osy turǵyda Elbasy óz eńbeginde osy qundylyqtarymyzdy dáleldep, saraptaý barysynda negizgi ári qajetti úsh tarıhı dáıekke súıenedi. «Birinshiden, protomemlekettik birlestikterdiń deni qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qurylyp, qazaq ulty etnogeneziniń negizgi elementterin qurap otyrǵandyǵy; ekinshiden, tarıhymyzdaǵy zor mádenı jetistikter shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe, kópshiligi osy keń-baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıin Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Teriskeıge tarady; úshinshiden, keıingi jyldary tabylǵan jádigerler bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologııalyq jańalyqtarǵa qatysy bar ekenin aıǵaqtaıdy. Bul jádigerler Uly dalanyń jahandyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi», dep atap kórsetedi Elbasy.
Sonymen qatar ǵasyrlar boıy Uly dalaǵa qonystanyp, ony ıgergen halqymyzdyń baı tarıhı jáne rýhanı qundylyqtaryn onyń dala demokratııasyna negizdelgen quqyq júıesinen, zańdarynan áste bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bul jerde Elbasy maqalasynyń úndestigine saı keletin osy máselege de kóńil bólgen jón dep sanaımyn. Qazirgi dúnıede óziniń ulttyq zańy bolmaǵan, ulttyq quqyǵynyń tarıhy bolmaǵan birde-bir memleket joq. Sondyqtan tereń ári baı tarıhqa ıe qazaq halqynyń memlekettiliginde de óziniń ulttyq quqyǵy, ádil zańy jáne onyń damý satylary boldy. Qazaq halqy quqyǵynyń damý tarıhy uzaq ári kúrdeli. Birinshiden, jazba derekter shamaly ári shashyrańqy, onyń ústine olardyń deni basqa tilderde jazylǵan jáne basqa elderdiń muraǵattarynda saqtalyp keldi. Ekinshiden, qazaq quqyǵynyń shyǵý, jetilý jáne damý tarıhynda ózgerister kóp kezdesti.
Qazaq quqyǵynyń damý tarıhyn qozǵaǵanda, eń aldymen, qazaq halqynyń quramyna kiretin, Uly dalada ómir keshken baıyrǵy etnostardy (taıpalardy) anyqtaý qajettigi týyndaıdy. Osy turǵydan qazaq halqynyń negizin quraǵan tómendegi ejelgi ári irgeli taıpalar bolǵanyn tarıhı faktiler rastaıdy, atap aıtqanda, olar: saqtar, úısinder, qańlylar, ǵundar, qońyrattar, sarmattar, naımandar, qypshaqtar, t.b. Qazirgi qazaq halqy solardyń zańdy murageri, sondyqtan sol etnostardyń ózderi jasaǵan tól tarıhynyń kezeńderi men geografııalyq aımaqtarda dúnıege ákelgen mol mazmundy zańdarynan, týyn jelbiretken memleketterinen, ózindik mol mádenıetterinen qazaq halqy óz enshisin alýǵa haqyly.
Tereń tarıhy bar kóshpeli órkenıet qoǵamynyń Uly dalasyn jaılaǵan myńǵyrǵan mal onyń negizgi materıaldyq baılyǵy, óndiris pen soǵystyń quraly, kúndelikti kóship-qonýdyń jáne azyq-túlik óndirisiniń basty qaınar kózi bolýmen qatar, kóshpeli mal sharýashylyǵynyń júıesi qazaqtardyń rýhanı-quqyqtyq, moraldyq ómiriniń mánin, mańyzyn ári sıpatyn da anyqtady. Mysalǵa, ejelden qalyptasqan dástúr boıynsha qazaq aýyldarynyń azamattary bir-birimen kezdesken sátte: «Mal-jan aman ba?» dep sálemdesetin bolǵan. Bul dástúr osy ýaqytqa deıin saqtalyp, dástúr sabaqtastyǵy jalǵasyp keledi. Qazaq halqynyń asa baı aýyz ádebıetinde zerdelengen bata berý, maqal-mátelder, halyq ánderi, epostyq jyrlar qazaq halqynyń rýhanı-quqyqtyq mádenıetiniń negizgi mazmunyn qurady, ıaǵnı ótken kezeńdegi halyqtyń qoǵamdyq jáne quqyqtyq sanasynyń aınasy ispettes boldy. Máselen, qazaqtardyń alǵys sezimge baılanysty tilek, pikirleri mynandaı qanatty sózdermen órnekteldi: «Baı bol, tórt túlikke saı bol», «A, qudaıym ońdasyn, ońdaǵannyń belgisi myń saýlyǵyń qozdasyn, seksen ingen botalap, segiz kelin qomdasyn». Kóshi-qon kerýeni alys jolǵa qozǵalyp, bir-birimen kezdesken kezde: «Kósh kólikti bolsyn», mal saýyny kezinde: «Saýar kóbeısin», qoıdy jáne basqa da túlik maldardy qyrqý naýqany kezinde: «Qyrqar kóbeısin», baqtashylar óriste kezdesken ýaqytta «Baǵar kóbeısin», sýat basynda «Sýarar kóbeısin», degen sekildi ıgi tilekterdi aıtatyn bolǵan.
Qoǵamnyń saıası júıesin biriktiretin negizgi belgi – bılik pen baǵynyshtylyqqa negizdelgen zańdyq júıeniń bolýy jáne sol zańdy oryndaıtyn memlekettik apparattyń tutas júıesiniń jasalýy. Osy turǵydan ár eldiń ózine laıyq zańy men basqarý úrdisi bar. Mundaı zań men basqarý júıesi Uly dalany mekendegen bizdiń halqymyzda da erteden qalyptasqan. Dástúrli dala zańynyń bir ereksheligi – tek ádildik pen din jolyn ustaýmen birge, sóz ónerin, sheshendik, tapqyrlyq, aıtqyshtyq ónerdi de joǵary baǵalap, oǵan júgingen. Soǵan laıyq ádil bılerdiń ózin de, sózin de qadir tutyp, olardyń esimin aýzynan tastamaǵan.
Eger Uly daladaǵy babalar tarıhyna tereńdep úńilsek, úısin, ǵun taıpalary tarıh sahnasyna shyqqanda memlekettiliktiń barlyq belgi-nyshandaryn boıyna toptastyrǵan qurylym bolǵanyn paıymdaımyz. О́ıtkeni olarda memlekettiń negizi bolyp sanalatyn ózindik ereksheligi – quqyq júıesi qalyptasqan edi.
О́kinishke qaraı, qazaq tarıhnamasynda ashyq málimetter óte az. Osy turǵydan Qytaı derekterine súıensek, ol bylaı syr shertedi: «Sıýannyń zańy boıynsha (ǵundar) qanjar nemese pyshaq salyp adamdy ólimshi etip jaralaǵandar ólim jazasyna kesiledi, urlyq jasaýshynyń mal-múlki túgel tárkilenedi, jeńil qylmys jasaǵandardyń beti tilinip, aýyr qylmys jasaǵandardy ólim jazasyna kesý on kúnnen árige sozylmaıdy. Jalpy alǵanda, memlekette mundaı qylmyspen qamaýǵa túsetin kináliler onsha kóp bolmaıdy.
Túrki dáýiriniń Býmyn qaǵan bıligi tusynda túrki jurtynyń irgesin berik ustaý úshin ózine deıingi zańdar elekten ótkizilip, jaramdysy qaldyrylyp, qoǵam damýyna jaýap bermeıtinderi ysyrylyp tastalyp, belgili bir reformalaýdy bastan keshken. Máselen, Qytaıdyń Jyý kitabynda olardyń zańy saralanyp kórsetiledi. Qylmystyq zańdar boıynsha búlikshilik, opasyzdyq, kisi óltirý, bireýdiń áıelin zorlaý, sáıgúlik at urlaý ólim jazasymen jazalanady. Al deneniń basqa bir múshesin zaqymdasa, onda qun retinde jylqy tólenedi, at nemese basqa da zatty urlaýshy sol urlyǵynyń qunyn on ese etip qaıtarady. Baıyptap qarasaq, joǵarydaǵy ǵundar men túrkilerdiń zańdary bir-birinen onsha alshaq ketpeıtinin baıqaýǵa bolady. Munyń barlyǵy Uly dala zańdarynyń túp-tórkininiń birligin ańǵartady.
Odan ári dástúrli Qazaq elinde zań túzý qyzmeti Qasym hannyń, Esim hannyń jáne Táýke hannyń tusynda óz jalǵasyn tabady. Olardyń qazaq memleketiniń irgesin nyǵaıtýda erekshe ról atqarǵan iri memleket qaıratkerleri ekeni belgili. Sonyń aıǵaǵy, olardyń ózine deıingi zań-jarǵyny bir júıege túsirip, ýaqyt talabyna saı beıimdep, jańa serpin, baǵyt berýinde edi.
Qasym hannyń esimimen baılanysty «Qasym hannyń qasqa joly» dep atalǵan keshendi zań jınaǵy – qazaq memleketiniń tarıhynda erekshe oryn alatyn mańyzdy quqyqtyq qujat boldy. Bul zańnyń negizgi mazmuny, baǵdary, maqsaty Qasym hannyń sol kezeńdegi júrgizgen memlekettik saıasatymen tyǵyz baılanysta qurylyp, úndestikte jasalǵan. Al «Esim hannyń eski joly» zańdar jınaǵy sol dáýirdegi qazaq qoǵamyndaǵy azamattyq jáne basqa da quqyqtyq erejelerdi, memlekettik basqarý júıesin retteýge baǵyttalǵan, júz jyl boıy qazaq memleketi basshylyqqa alǵan negizgi zańy bolyp esepteldi.
Qazaq zańdarynyń «Altyn ǵasyry» Táýke hannyń bılik qurǵan ýaqytyna sáıkes kelip, Uly dala tarıhynda erekshe oryn alady. Táýke hannyń óz zamandastarynyń jáne búkil qazaq halqynyń aldyna sińirgen eńbegi – «Jeti Jarǵy» dep atalǵan ádet-ǵuryp zańdary júıesin jasap, ony iske asyrýy boldy. «Jeti Jarǵynyń» qylmystyq áreketke qatysty bóliminde qazaq qoǵamynyń rýhanı ómiriniń jańa jaǵdaıǵa sáıkestendirilgen kezeńdegi sharıǵat zańdarynyń engizilý ereksheligin aıtýǵa bolady.
Sonymen qatar osy turǵyda Uly daladaǵy qazaq quqyǵynyń tarıhı nusqalary men úlgilerine baıyppen úńiletin bolsaq, onyń mynadaı basym nysandaryn kezdestirýge bolady.
1. Jarlyq. Jarlyq saıası-áleýmettik bıliktiń joǵary býynynda otyrǵan nemese memleket bıligin óz qolyna ustaǵan bıleýshiniń qoǵamdy basqarýdy iske asyrý úshin shyǵarǵan buıryǵy. О́tken tarıhymyzda bolǵan Úısin memleketiniń bıleýshisi Seńgile Kúnbı «óriske oımaq qosylmasyn, tabynǵa tuıaq qosylmasyn» dep búkil elge jarlyq shyǵardy. Jarlyqty jurt oryndaıdy.
2. Sheshim. Qazaq tarıhynda eldiń birligi men jerdiń tutastyǵyna qatysty bolǵan mańyzdy, keleli isterdi handyq keńestiń, bıler keńesiniń talqysyna salyp sheship kelgen. Máselen, Túrik qaǵanaty tusynda Alyp qaǵan el bıleýdiń úrdisine shyǵa almaǵanda, el aqylmandary keńese kelip, tórt qaǵannyń ishindegi suńǵylasy Irýk qaǵan, bılikke sonyń otyrǵany maqul dep sheshim shyǵarǵan eken. Mundaı sheshimdi jurt moıyndaıdy.
3. Kesim. Kesim dástúrli qazaq qoǵamynyń kóshpeli ómirinde Uly dalany ǵasyrlar boıy tolǵandyryp kelgen irgeli ári kókeıkesti máselelerdiń jeterlik bolǵandyǵynan habardar etedi. Sondaı-aq olardyń týyndaý sebebi de, sheshilý joldary da jaýapty bolǵan. Oǵan qatań kesim shyǵarylǵan.
4. Bitim. Bitim dástúrli qazaq qoǵamynyń saıası-áleýmettik ómirindegi deni basym salasy, ıaǵnı azamattyq ister. Mundaı ister jarastyrý, tatýlastyrý (salaýat) (medıasııa) turǵysynan qarastyrylady da, oǵan bıdiń bitimi shyǵarylady. Bitimge jurt júginedi. Demek, Uly daladaǵy qazaq quqyǵynyń barlyq nysandary bolǵan jarlyq, sheshim, kesim jáne bitimderdiń qazaq ádet- ǵuryp quqyǵynyń tarıhy men teorııasynan alatyn orny erekshe dep naqty tujyrymdaýǵa bolady.
Bastapqy kezeńde uzaq ýaqyt boıy aýyzdan-aýyzǵa, urpaqtan-urpaqqa sóz qudireti arqyly berilip kelgen ádet- ǵuryp erejeleri men qaǵıdalary memleket tarapynan resimdelip, bekitilip, tolyqtyrylyp ári jetildirilip, dástúrli qazaq qoǵamyna ortaq, jalpyǵa mindetti zań retinde qalyptasty. Sondyqtan keńes dáýirindegi birqatar eýrosentrıstik jáne shovınıstik kózqarastardaǵy zertteýshilerdiń qazaqtyń ádet-ǵuryp quqyǵyn taptyq turǵydan sıpattap, onyń tek ústem taptardyń múddesin kózdep, basqa áleýmettik taptardy qanaýdyń quraly boldy degen keritartpa pikirlerimen múldem kelisýge bolmaıdy.
Japar ÁLDIBEKOV,
zań ǵylymdarynyń doktory
