Paıym-parasaty mol, adamdyq pen adaldyq sııaqty qasıetti ón boıyna syıdyrǵan, ómiri ónege bolǵan tulǵalar bul ómirden baqıǵa attanǵan kezde, kópshilik qımastyqpen «jaqsy kisi edi» dep aıtyp jatady. О́mirden ozǵanyna jyl tolmasa da, Shora Shamǵalıulynyń otandyq ǵylymǵa etken eńbegi, elimizdiń damýyna qosqan úlesi týraly estelikter jora-joldastary, ǵylym-bilim qaıratkerleriniń avtorlyǵymen buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanýda. Munyń ózi qaıratker ǵalymnyń óshpes eńbegine berilgen baǵa dep aıtýǵa bolady. Biz de ustazymyz týraly sóz qozǵaýdy jón dep sanadyq.
Ǵalymnyń atqarǵan eren eńbegi, qol jetkizgen tabystary týraly sóz qozǵasaq, aldymen oıǵa keletini onyń baı ana tilimizdiń ótkeni men búgingisin egjeı-tegjeıli zerttep, qazaq til bilimi atalatyn irgeli ǵylymnyń ilgeri damýyna zor úles qosqany eske túsedi. Ǵalymnyń qalamynan shyqqan 300-den astam ǵylymı maqala, onyń ishinde 20 shaqty monografııamen oqýlyq soǵan dálel. Onyń eńbekteri qazaq tiliniń ózekti salalaryna, atap aıtqanda, qazaq tili tarıhy dıalektologııa, leksıkologııa, leksıkografııa, grammatıka sııaqty kókeıkesti máselelerge arnalǵan. Ustazymyz kúshin sarp etip zerttegen eki salanyń biri – dıalektologııa bolsa, ekinshisi – til bilimi tarıhy. Sóz baılyǵynyń jergilikti qazynasyn zertteý úshin, qazaq dalasyn kóp jyl boıy sýyǵyna tońyp, ystyǵyna kúıip, el-jurtymyzdyń sóz jıhazyn qalt jibermeı paraq betine túsirip, bilgen-túıgenin ǵylym álemine tanytqan kórnekti ǵalym eńbegin maqtan tutamyz.
Aıtalyq, «Qazaqtyń aımaqtyq leksıkografııasy» atty eńbegi túrkitaný ǵylymynda aımaqtyq leksıkografııa teorııasyna arnalǵan alǵashqy monografııa. Ol álemdik deńgeıde ótken halyqaralyq konferensııalarǵa, sımpozıýmdar men forýmdarǵa qatysyp, «Dıalektilik lekskografııanyń talas máseleleri», «Til mádenıeti jáne jergilikti erekshelikter», «Dıalektilik termınologııa», «Túrki tilderiniń aımaqtyq leksıkografııasy» sııaqty taqyryptarda baıandama jasap, álemdik túrkolog ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdarǵan edi. «Qazaq dıalektologııasy» atty tuńǵysh oqýlyqtyń jaryq kórýine atsalysyp, avtorlarynyń biri boldy. Qazaq jáne túrki tilderiniń dıalektologııalyq atlasyn jasaýǵa belsendi túrde qatysyp, kópjyldyq eńbeginiń jemisi retinde akademık Sh.Sarybaevtyń basshylyǵymen ári redaktorlyǵymen jaryq kórgen «Qazaq tiliniń aımaqtyq sózdigi» qazaq til bilimine qosylǵan súbeli úles sanalady.
Erekshe ekpin túsire aıtatyny, sanaly ǵumyrynyń jetpis jylǵa jýyq ýaqytyn qazaq til biliminiń tarıhyn zerdeleýge arnaǵany. «Qazaq til bilimi ádebıetiniń bıblıografııalyq kórsetkishi» atty kitabynyń alty tomyn jarııalaý barysynda, bir ǵasyrǵa jýyq merzimde jaryq kórgen tom-tomdaǵan kitaptardy, shań basqan muraǵattardan ashyp, merzimdi baspasózde jarııalanǵan maqalalardy, monografııalyq eńbekterdi ekshep, ony kartotekaǵa túsirip, júıelep kitap etip shyǵaryp, kópshilikke usynýy - oqymystylar tarapynan erekshe baǵalandy.
Shora Shamǵalıulynyń eńbegine sholý jasaǵanda, termınologııa máselesin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Termınologııa boıynsha daýly máseleler tóńireginde, atap aıtqanda, termınderdi qoldanýda birizdiliktiń bolmaýy, halyqaralyq termınderdiń qazaqsha balamasyn berýdegi ustanymdardyń ártúrliligi, halyqaralyq termınderdiń qazaqsha balamasyn berýdegi olqylyqtar jóninde aqparat quraldarynda jáne Memlekettik termınologııa komıssııasynda oı-pikirin ashyq aıtatyn.
Shora Shamǵalıulynyń qatardaǵy aspıranttan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi deńgeıine jetýi – biz az-kem sóz etken eńbekterdiń jemisi. Ǵalymnyń elimizdiń belgili joǵary oqý oryndarynda professor retinde dáris oqýy – kóptegen tilshi mamandyǵyn meńgergen túlekterdiń qazaq til biliminiń qyr-syrymen tanysýyn múmkindik bergenin aıtýǵa bolady. «Qazaq dıalektologııasy» oqýlyǵymen sýsyndaǵan tilshi-fılologtar elimizdiń túkpir-túkpirinde eńbek etedi.
Negizinen, kópshilik Shora Shamǵalıulyn qaıratker-ǵalymdyǵymen qatar, segiz qyrly, bir syrly, ómiri ónegege toly tulǵa dep te tanıdy. Shókeń jaıly ańyzǵa aınalǵan áńgime de jeterlik. Áriptesteri, jora-joldastary onyń erekshe qasıetterin jyr qylyp aıtyp júredi. Alǵashqy oıǵa oralatyny, ǵalymnyń kolleksııalyq ónerge qushtarlyǵy. Uly Shoqan Ýálıhanov bastaǵan kolleksııalyq ónerdi Sarybaev áýletinde Shókeń bas bolyp damytqanyn jurtshylyq jaqsy biledi. Bul týraly kezinde buqaralyq aqparat quraldarynda jazylyp, teledıdardan kórsetilgen bolatyn. Ǵalymnyń sońynda myńǵa tarta tósbelgiler, medaldar, eski monetalar, aqshalar kolleksııasy qaldy. Sondaı-aq aýrýlardyń salalary saralanyp, bir júıege jınaqtalǵan myńǵa tarta halyq emshiligi týraly papkalar jınalǵan. Eger siz aýrýyńyzdyń em-domyn bilgińiz kelse, rettilikpen tizilgen kartotekadan op-ońaı bile qoıasyz. Shókeńniń jınaǵan kolleksııalarynan árkim aýrýynyń emin taýyp, nátıjesinde qulan-taza jazylyp ketkenderge talaı kýá bolǵan edik. Sonymen qatar «Uly adamdar murajaıy» serııasymen daıyndalǵan materıaldardyń Sh.Ýálıhanovqa qatystylaryn ózi bilim alǵan Almatydaǵy №12 mektepke tapsyrǵan bolatyn. Qazir bul murajaı jas jetkinshekterdiń uly ǵalym týraly qosymsha málimet alýyna múmkindik týdyryp otyr.
Sondaı-aq Shókeńniń fýtbolǵa qushtarlyǵyn sózben jetkizý múmkin emes. О́tken ǵasyrdyń 60 jyldarynyń ekinshi jartysynda sporttyń bul túri – fýtbolǵa degen kópshiliktiń kóńili aýǵan kezi bolatyn. Jastar «Qaırat» fýtbol komandasyndaǵy aǵalaryna eliktep, solar sııaqty ataqty fýtbolshy bolýdy armandaıtyn. Shókeńniń ǵylymı jumystan qalt etkende «Qaırat» komandasy týraly gazet-jýrnaldarda jaryq kórgen materıaldardy jınap, júıege túsireri, nátıjesinde 100-den astam fýtbol týraly albom jasap, úsh kitap, fýtbol kúntizbelerin basyp shyǵarýmen qatar, myńdaǵan fýtbolǵa qatysty tósbelgiler men dop belgilengen sport kıimderin, «Qaırat» komandasynyń aǵa-býyn ókilderiniń qoly qoıylǵan doptardy jınaýmen aınalysqanyn bireý bilse, bireýi bilmes. Al ustaz jastardy patrıottyq tárbıege baýlýda, otanshyldyq rýhta tárbıeleýde sporttyń alar ornyn erekshe fýtboldan ulttyq murajaı ashý keregin, oǵan qoıylatyn zattarǵa óziniń de úles qosatynyn aıtyp otyratyn edi.
О́zgelerge ónege bolatyn taǵy bir qasıeti – qarapaıymdylyǵy. Mereıtoılardy ótkizýde Shókeńniń ustanymy erekshe edi. 70, 80, 90 jyldyq toılaryn áldekimder sııaqty asta-tók toı ótkizip, el aralap, shapan kıip, eldi dúrliktirmeı-aq ózi bitirgen Almatydaǵy №12 qazaq orta mektebi oqýshylaryna Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda qoıylatyn «Birjan-Sara» operasyna jeke qarajaty esebinen bılet satyp alyp beredi. Shókeńniń isi úlgi bolarlyq emes pe?!
Shora Shamǵalıulynyń ózgeshe qasıetteriniń qataryna ásem ázilqoılyǵyn, sezimtal sergektigin, oryndy oıyn-qaljyń otyrysynyń asabalyǵyn qosar edim. Bir qaraǵanda, ataǵy dardaı akademıktiń árqashan toı-domalaqtardyń tórinen tabylyp, jastarmen jarysyp, jasynyń toqsannyń tórine kóterilgenine qaramastan bı alańdarynyń kórkin qyzdyryp, birneshe halyqtyń ánderinen popýrrı oryndaǵany keshe ǵana sııaqty edi. Ustazym ylǵı da «adam kúlip júrý kerek, kúlki adamnyń kóńil-kúıin kóteredi, ári ómirdi uzartady. Kúlki bolǵanda da jarasymdy kúlki ǵana janyńdy jadyratady. Kúlýdiń túri osy eken dep, nege bolsa soǵan yrjalaqtaı berýge taǵy bolmaıdy» dep aqylyn aıtýshy edi. «Kúlki – ómirdiń múlki» degendi alǵa tartyp, Shókeń 2000-nan astam anekdot jınaqtalǵan kitabyn jarııalaýdy josparlap edi. Amal ne, oǵan úlgermedi...
Dıalektologııa darabozy, bıblıografııa bilgiri, sóz sarapshysy, termın tilekshisi, fýtbol fanaty, kolleksııa korıfeıi, kúlki koroli sııaqty san qyrlaryn sóz etken maqalamdy eline etene jaqyn «Egemen Qazaqstan» gazeti akademık Shora Sarybaevtyń toqsan jasqa tolǵan mereıtoıyna oraılastyryp jarııalaǵan edi. Sol maqalamda ustazymnyń ǵıbratty ǵumyrynyń jalǵasa berýin tilep, Alla sátin salsa, ol týraly «Ǵasyrdan uzaq ǵumyr» atty maqala jazsam degen nıetim bar ekenin de tilge tıek etip edim. Amal qansha, ǵylymı jurtshylyq toqsan bes jasqa qaraǵan shaǵynda kórnekti ǵalymynan aıyryldy.
Qazaqta «Jaqsynyń – aty ólmeıdi, ǵalymnyń – haty ólmeıdi» degen qanatty sóz bar. Shókeńniń el ıgiligi, jaqsylyǵy men baqyty jolyndaǵy óreli isteri, urpaǵyna ómiri ónege bolatyn tulǵa retinde aty ólmeıtini, ǵylymda qol jetkizgen tolaǵaı tabystary, jarııalanǵan tom-tom eńbekteri ǵylymı mura retinde elge qyzmet ete beretini sózsiz.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
